कवि र उनी प्रतक्ष्य भाव काव्य अध्ययन गर्दा

कवि र उनी प्रतक्ष्य भाव काव्य अध्ययन गर्दा
 
                        सदानन्द अभागी

  यो भावकाव्यका सिर्जनाकार हुन् लक्ष्मीराज शर्मा पौडेल । लक्ष्मीराज शर्मा पौडेलको जन्म बागलुङ् नगरपालिका –४ भए पनि हाल उहाँ कुश्मा नगरपालिका कुश्मा बजारमा बस्नुहुन्छ । शैक्षिक योग्यताको हकमा उहाँ स्नातक हुनुहुन्छ । नेपाल सरकारको निजामती सेवामा अधिकृत पदमा अविछिन्न ३० वर्ष सेवा पश्चात् निवृत्त हुनु भएको र सरकारी सेवामा रहँदा पुरस्कार स्वरूप गो.द.वा लगायत तक्मा र पदकहरू प्राप्त गर्नु भएको छ भने उहाँ पर्वत साहित्य संगम कुश्मा, पर्वतको संस्थापक ÷आजीवन सदस्य हुनु हुन्छ । यो कृति प्रकाशनसम्म उहाँका युभिष्ठिरको कुकुर (खण्डकाव्य, छन्दोबद्ध –२०४६, भाव संकेत (सूत्रात्मक कवितासङ्ग्रह भाग प्रथम–२०५१ , डाँफेका प्वाँखहरू( गीति कवितासङ्ग्रह –२०५२)  कवि र उनी (प्रत्यक्ष भावकाव्य २०६४) प्रकाशनमा आएका छन् । एकदर्जन भन्दा बढी कृतिहरू प्रकाशोन्मुख अवस्थामा छन् ।
कृतिको संरचना – यो कृति आनवरण पृक्ष्ठ बाहेक ३९ पृष्ठमा संरचित छ । यसको प्रकाशन इन्द्रमान खत्रीले गर्नु भएको छ भने मूल्य २५÷–रुपियाँ राखिएको छ । सर्गगत रूपमा हेर्दा यसमा पाँच सर्ग छन् , प्रथम सर्ग मूल, दोस्रो सर्ग शाखा, तस्रो सर्ग पालुवा चौथो सर्ग कोपिला र पाँचौं सर्ग पूmल भनि नामाकरण गरिएको छ ।  ।कविले पाँच पाउको एक श्लोकको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । प्रकाशकले यस कृतिको "कवि र उनीको दिशा निर्धारण" शीर्षकमा प्रकाशकीयको साथै सारगर्भित भूमिका पस्केका छन् ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –माथि नै भनिसकिएको छ कि यस कृति पाँच सर्गमा निर्मित छ । पहिलो सर्ग मूल शीर्षकमा १५ श्लोकहरू छन् । काव्यको थालनी यसरी भएको छ –
ॐ श्री सायुज्यको छाना ढोका छ कर्मसज्जित
अभ्यास योगको साध्य मञ्च हो धर्म–भूषित
कुटीको दश दिशामा एकेक सूक्ष्म झ्याल छन्
पर्दा प्रकृति आफैछिन् कवि –संकल्प–पूर्ण छन्
काव्यकी नायिका देवी कविता लेख भन्दछिन्
(श्लोक १, पृष्ठ १३)
यो श्लोक मङ्गला चरणको रूपमा  आएको छ । आखिरमा जीवात्मा  र परमात्माको लीनलाई छानाको रूप लिएको छ । जीवात्म र परमात्म लीनरूपी घर अभ्यासयोगबाट साध्य भएको र धर्मबाट भूषित भएको धारणा आएको छ । यो योगको साध्य मञ्च हो भनिएको छ । आयुज्यरूपी घरमा ढोका अभ्यास र कर्मवाट सज्जित छन् । यस्तो कुटीको दश दिशामा (ज्योतिष शास्त्र अनुसार पूर्व पश्चिम उत्तर दक्षिण,ईशान, नैऋत्य,वायव्य, आग्नेय गरी आठ दिशामा आकाश र पाताललाई पनि दिशाको रूपमा लिइएको छ) झ्यालले सुसज्जित छन् । यस्ता कुटीको पर्दा स्वयम प्रकृति छन् भने कवि संकल्प पूर्ण छन् जस्ता धारणाले प्रारम्भ गरिएको छ काव्य । यो संसारमा सिर्जनाको धरोहरमा प्रकृति र पुरुषको गहन भूमिका हुन्छ । यहाँ प्रकृतिले कविलाई कविता लेख्न भन्दछिन् भन्दै उनी पुण्य भू काखमा बसी स्वस्थानी पाठ गर्दछिन् । संगिनी हिमवालाकी लक्ष्मीको कुटी कुर्दछिन् भन्दै कविले नायिकाको सुन्दरताको  वर्णन गरेका छन् । सापेक्षता बुझ्दै धर्म संस्कारको रक्ष गर्ने, शालीग्राम सदा कुद्ने, पवित्र भावना स्रग्विणी, कालीको छालमा खेल्ने, स्रष्टाकी प्रियदर्शिनी साथै आफ्नो अस्तित्व बोकेकी यी नायिका अरु नभएर नेपालकी छोरी हुन भनिएको छ । यसरी नै कविले नायिका उर्वशी पनि हैनन् , गोपिका ,कृष्णकी राधिका कोही नभएर कृषक बालिका भएको जानकारी दिन्छन् ।
कविले उनी पानी लिन गएको, संगिनी भेटेर कुरा गरेको, कविले कुरा सुन्दा कवि नै आनन्दसँग नाचेको, कविले चित्त चोर्ने, उनी शान्त सुशील विनय स्वभावकी जस्ता गुणलाई पस्कँदै उनको थप वर्णन यसरी गरेका छन् उत्थान–नीतिमा बनी सिद्धान्त वादिनी
ऐतिहासिक मर्यादा, अग्रणी भै बचाउनी
ऐहिक–कर्म ऐनामा प्रतिबिम्ब सजाउनी
ओडेर प्रेम दोसल्ला आर्यवर्त रिझाउनी
बुहारी कृति माताकी हुन्नन् कैले एकांकिनी
(श्लोक ८ पृष्ठ १५)
अंकमाल कसरी हुने कुरा, अंगन्यासका कुरा,नारीका काम–पावक कदलीदलले नास्ने कुरा, खेतमा घाँसकाट्ने, गीत गाउने, गाई भैंसी दुहुने,गौथली घरमा पाल्ने आदि एक कृषकको घरमा गरिने दैनिकीकर्म, प्रकृतिक सुन्दरताको वर्णनको साथमा यस सर्गको अन्तिम श्लोकमा कविले भावी प्रगतिको कामना यसरी गरेका छन् –
चोखो संस्कारले नै मनुज मन जिती प्रेम–पर्खाल थामोस्
चेलीबेटी मुमाको उचित लहरले सुष्टि–शाला सिंगारोस्
चेपारे नीति रोज्ने अमुकजन सबै देश छाडेर जाओस
चोलो–सारी– कथाले प्रकृति–पुरुषको हेय उन्माद नाशोस्
चौतारीको छहारी अति पवन बनी राष्ट्रमा शान्ति ल्याओस्
(श्लोक १५, पृष्ठ १७)
यहाँ कविले चोखो संस्कारको चाहना रख्दछन् र शान्तिको कामना गर्दछन् ।
२–शाखा– यस शाखामा १५ श्लोक छन् । यसमा पनि कविले नायिकाको नै वर्णन गरेका छन् । हेरौ तलको श्लोक –
छद्म दुर्भावना लिन्नन् विषम–स्थितिमा पनि
छत्र चामर खोज्दिनन् महत्वाकांक्षिणी बनी
छाती स्वाधीनमा राख्छिन् धर्म–सुरक्षिणी बनी
छिन्द्रान्वेषिणी बन्दिनन् ,छन् क्षमाशालिनी यिनी
छन्दको परिभाषामा रमा बन्छिन् सुभाषिणी
(श्लोक ३, पृष्ठ १८)
कविले उपरोक्त श्लोक मार्पmत एउटी नारीमा हुनुपर्ने गुणको व्याख्या गरेका छन् ।  नायिकाको वर्णन गरे पनि सबै नारीमा हुनुपर्ने यी मार्गदर्शन हुन् ।  कविले छेपारे प्रबृत्तिले तन्द्रालस्य बढाउने, छुद्रले मुख फोरेर द्वेषको वीउ रोप्ने, छोरीको प्रञ्ज्वल कर्मले वंश उज्ज्वल हुने , अध्यात्मशान्ति प्राप्त गर्न जप यज्ञ बढ्नु पर्ने, जस्ता थुप्रै ज्ञानबर्धक धारणाहरू यहाँ आएका छन् ।  बास्तवमा आज अध्यात्मवादलाई अन्धविस्वास र अज्ञान भएकाले यसमा लाग्न नहुने  सन्देश प्रवाह भएको पनि पाउँछौं । यसले विभेद निम्त्याउने जस्ता धारणा सुन्न पाइन्छ तर वास्तवमा आज यो सृष्टिको सन्चालन गर्ने कुनै अदृश्य शक्ति छ भन्ने मान्यताबाट पछि हट्न पनि त सकिदैन । हाम्रा धार्मिक मूल्य र मान्यतामा जसलाई हामी अध्यात्मको रूपले मान्यता दिन्छौं विज्ञानले पनि ती बस्तुलाई मान्यता दिएको छ जस्तै पिपल, तुलसी ।
  जीवन चक्र केलाउँदा बालक युवा, प्रौढ, बृद्ध अनि मरण हुने कुरा सर्व बिदितै छ । यी अवस्थामा हुने कर्मलाई यहाँ कविले यसरी प्रस्तुत गरेका छन् –
कौमार्य –पालुवा फक्री पौगण्ड–पूmल फुल्दछ
कौशोरम कोपिलाको विकासक्रम आउँछ
गत–आगत आयाम अनुभव बटुल्दछ
प्रेम–सोपानको पूर्ण इतिहास पढाउँछ
कवि र उनको प्रीति–सूक्ति नैतिक बन्दछ ।
 (२–शाखा, श्लोक ९)  
 सृष्टिका पाइला अग्रगतिमा जान रक्तकमल फुल्न पर्ने हुन्छ । रक्तकमल  नफुल्दा नायक  चिन्तित बन्ने, निराशावादी बन्ने अवस्था आयो , तर धर्यको बाँध नटुटाइकन कालकुट विष पचाएर पीयूष खोज्न थालियो ।परिणम धैर्य र सत्यको जित भयो र पुष्प फुल्यो मानवी कर्म बृक्षमा । कविले आस्थायोग कर्मको ज्ञानबाट पूर्ण हुने तर बृहत्तर घमण्ड भयो भने विज्ञानयोग बिग्रने, प्रकृति नियमलाई पूर्ण आधार मान्दै, सकल भुवनलाई आफ्नै भू तुल्य ठान्दै जवानी शुद्ध राख्दै मन कमल समातेर कहानी लेख्न थालेको धारणा सहित यो  शाखा समाप्त हुन्छ ।
  ३– पालुवा– यस सर्गमा पनि १५ श्लोक नै छन् । यहाँ समय अनुकुल परिवर्तन आउँछ  भन्दै कविले आध्यात्मवादको माध्यमबाट प्रकृतिक वर्णन गर्न  दखल देखिन्छन् । प्रकृतिको भूमिका नारीमा मातृवात्सल्यता, ज्ञान–विज्ञानले प्रदान गर्ने कञ्चनतालाई कविले यसरी वर्णन गरेका छन् –
संसार तरुमा स्थायी हरियाली बढाउन
मिल्नु पर्दछ नारीमा मातृवात्सल्य पावन
साधना र संगमको प्रारूप गरी मन्थन
ग्राह्य–नियम –रञ्जुले गरेमका नित्य वन्धन
ज्ञान–विज्ञानको योग बन्नेछ अझ कञ्चन
कविले विविध कुरालाई यहाँ उठाएका छन् । समयको समीक्षामा काम गर्ने,सावधानी अपनाउन पर्ने नअपनाएमा लक्षको चक्र टुट्ने, सत्य श्रमको मूल्य पुरस्कार समान हुने, बगैंचामा जीवनको अशोक पूmल फुल्ने, पाकेको पूmल टिप्नु पर्ने आदि धारणा सहित कवि भन्छन्–
भरिला बन्दछन् हाँगा प्रकृतिको दया हुँदा
सूर्यको रश्मि रोकिन्छ पालुवामा यदा कदा
छाहारी कुर्दछन् यात्री पसिना साम्य पारन
बन्दछन् धन्य ती बृक्ष गरेर स्वच्छ सेवन
प्रियाले पनि यो देख्दा सिक्दछिन् काम–मोहन
(श्लोक ७,पृष्ठ २५)
यहाँ श्रृङ्गारिकतालाई समाउँदै,कविले नायिका ओठका मुना पलाएको, अल्लारे बुद्धि बाट माथि उठेको, लज्जावती झार जस्तै लजालु बनेकी, विलास–भृङ्गले नववासना थप्नु, विश्वास मञ्चमा पुग्नु, युगल चित्र सजाइएका ,भावभंगी बढाउँदा खलनायिका बन्नु सुशीलाको दिमागमा भावना गुम्सिनु, आदि आदि धारणा सहित कवि भन्दछन्–
आगो निभ्छ वेदनाको सन्तोष –मेघ वर्षदा
इच्छा–लत्ता अगी बढ्छन् प्राप्तिको रुख देखदा
नैरास्य–पत्थर घोटी तीलतुल्य बनाउँछिन्
उमङ्गको पछौरीले घृणा लज्जा बचाउँछिन्
वासना –प्रान्तकी देवी सँगिनी बन्न आउँछिन् ।
 (श्लेक १२ पृष्ठ २६)
यहाँ हित चित्त मिलेका कुरा, पूmलको रसमा भृङ्ग शावक नभुल्ने, शुद्ध नाटक लेख्नको लागि आत्मसंस्कृति विर्सन नहुने,फोस्रा आदर्श लेखेर समीक्षक हुन नसकिने, शंका गर्दा शुद्ध साधक चिन्न नसकिने, धारणा जाँच्न परेको खण्डमा पुरस्कार, तिरस्कार, विजय र पराजयलाई कसीको रूपमा लिनु पर्ने, विसंगतिको पत्थरमा छेपारो घाम ताप्ने, संगति –मन्दिरभित्र कवि र देवी बस्ने, यथार्थ कृति र पूmल दुबैका प्राणतुल्य छन्  भन्ने धारणाको साथमा यहाँ कवि र उनी बीच वैवाहिक सम्बन्घ अर्थात स्यूँदो रातो बन्दछ  सतीको आकांक्षा–अभिनव कहानी कविले सुने भन्दै यो सर्ग समाप्त हुन्छ ।
४–कोपिला – यस सर्गमा १५ ओटा श्लोक छन् । यस सर्गमा भावी माता बन्ने धारणा, अत्रिको वंश फैलने, इतिहास नयाँ बन्ने कुरा, पर्यावरण सुध्रिने कुरा, सन्तोष बडढ्दै आएका कुरा, देहमा आमोद र प्रमोदको विम्व देखिनु, चूचुक बढ्नु , कविका भावना नाच्नु, चाया नाकमा र निधारमा टल्कनु, गालामा कालोपोतो देखिनु, शक्ति मन्द हुनु हात गोडा लुटपुटिनु, निन्द्र लाग्नु, देहको तौल बढ्नु, अमिलो बढी लिने इच्छा जाग्नु , अन्न, फलको खाने इच्छा घट्नु, माटो कमेरो खाने इच्छा प्रवल हुनु, जस्ता गर्भिणी महिलामा देखिने लक्षणहरू यहाँ कविले सुन्दर रूपमा प्रदर्शन गर्दै कविले लेख्दछन् –
एवम् प्रकार क्रमशः दिन रातहरू विते
आफ्नो समय आउँदा ऋतु–वर्षा पनि हटे
वर्षाको पहिलो पाउ,द्वादशौ शुभ दिनमा
रमाको कोख आकाश रोजेर शान्ति योगमा
कवि र उनीका लागि उदाए पूर्ण चन्द्रमा
(श्लेक ९, पृष्ठ ३०)
षष्टिकी देवीले आशीष दिनु,अभीष्ट बन्धुहरूले  बधाई र बक्सिस दिनु,मनोहर रूप भएका,े शैलेश्वरी, मालिका र कालिकाको दयाहुनु, काव्यका चन्द्रमाका तीन बहिनी हुनु, दाज्यूको आदेशको पूर्ण पालना गर्नु, तेजिला र पूmर्तिला र यीनै आशामा सफल संगिनी बाँच्छिन् कीर्ति धान्न भन्दै यो सर्ग समाप्त हुन्छ ।
५–पूmल–यो सर्गमा २१ श्लोक छन् । यस काव्यको यो अन्तिम सर्ग पनि हो । यस सर्गमा कविका धारणा यसरी प्रस्पूmटित भएका छन् ।
अनाथ–नाथको योग मिले संगति जुट्दछ
अधिकार र कर्तव्य न विर्से न्याय पर्दछ
आधार अरूको मात्र खोजे विफल हाँस्दछ
आचार–स्तम्भ  तोडेमा विकार–वायु नाच्दछ
अहंभाव भुले मात्र यथार्थ तत्व खुल्दछ
(श्लोक  १, पृष्ठ ३३)
यस सर्गमा पनि कविले थुप्रै प्रकृति सम्बन्धि धारणाहरू पस्केका छन् ।  यहाँ प्रकृति संगिनीसँग धुलमिल हुनु पूण्यभूमिको इतिहास बचाउनु, कोपिला फक्रियर पूmलको रूप लिएकोमा हर्षित हुनु, बाबु आमाको खुसीमा पूmःल पर्वत बन्नु, अमूल्य हार कुण्डलमा ताराका पंक्तिहरू सम्झनु, छातीमा कोपिला पूmलमण्डल देख्नु,नेत्रमा सूर्य बिम्ब भएको, –सत्यमा सृष्टि टिक्नु,उदात्त भावना भीत्र शैवी शक्ति निहित हुनु, आदि उनीको सौन्दर्य, आदर्शता, व्यवहार सदाचरता, नियतिको नीति बुझेर हातपाउ चलाउने आदि उनको यस्तो स्वभावले गर्दा सबैले रूचाउने  जस्ता धारणा सहित उनले छोराछोरीप्रति गरेका व्यवहारलाई यसरी कविले वर्णन गर्दछन् –  
फक्राइन् कोपिला आफ्ना निस्पक्ष –कर्म–त्यागले
गार्हस्थ–लोकमा चंकिन् धर्म–सौभाग्य–यन्त्रले
सुवासले युक्त पारिन् पूmल सत्यार्थ गन्धले
शिक्षा दीक्षा गराएर कर्तव्य निष्ठ बन्नमा
सहयोग पुरा गर्छिन् कविको भावपक्षमा
(श्लोक ६, पृष्ठ ३४)              
  नारी र प्रकृतिको महत्वलाई कविले यसरी प्रस्तुत गरेका छन्  –
सक्तैन टिक्न संसार नारी र प्रकृति विना                                                                                                                                  
साहित्योद्यान चम्कन्न न राखे शुद्ध धारणा
न मिले द्वन्द्वसंयोग विकृति अग्नि बल्दछ
वनस्पति बढाएमा संकष्ट बाढी भाग्दछ
वात्सल्य औषधी पाई सन्तान पूmल पूmल्दछ
 (श्लोक ८, पृष्ठ ३५)
  दिलीपको कामको वर्णन पनि गरेका छन् कविले ।कर्तव्यनिष्ठ भावले दूधको भारा तिर्नु, प्रतिज्ञा–यन्त्र मन्त्रले कविको शैली खारनु अभ्यास–ज्ञान–कर्मले पद्माशोभा  बढाउनु पुण्य हातले तुलसी पात टिपेर प्रतिभा–पुञ्जको पूजा गर्नु लोभको भाँडो कसैले भर्न नसक्नु ।विज्ञान–प्रविधीमात्र नसम्झी घरपनि सम्झनु पर्ने, विश्वासमा संकट आगो निभाउन अघि बढ्नु, शिष्ट यात्रा चलाउने कुरा, सन्ततीले ब्रह्म कुललाई विर्सदैनन् सामाजिक चलनका विकृति फ्याक्न,आगामी दिनमा फुल्ने नीति पुष्प बचाउन,घरेलु सारी पहिरनु,विविध किसिमका क्रियाकलापलाई वर्णन गर्दै यस सर्गको अन्तिममा कविले भन्छन्–
चिटिक्कैको सानो भुवन छ ती युगलको
छिमेकी लोभिन्छन् अभिनव सुधामा प्रणयको
उनी पौडी खेल्छिन् अभय जलको ज्ञान–जलमा
जयमाला उन्छिन् कुशुम बटुली विश्ववटीमा
विवेकी बिर्सन्नन्प्रकृति फलमा थप्न सुषमा
 (श्लोक २१,पृष्ठ ३९)
माथि यस प्रत्यक्ष भावकाव्यको भावसार पस्कने प्रयास गरेको छु । एउटा काव्यमा आउनु पर्ने धारणा कविले अध्यात्मवादको माध्यमबाट प्राकृतिक वर्णन गर्दै पस्केका छन् । पारिवारिक घटनाक्रममा कविले यर्थाथतालाई समाउँदै, त्यो परिवारको दैनिकीलाई केलाउँदै, एउटा ग्रामिण परिवेशको प्राकृतिकलाई प्रदर्शन गर्न कवि सफल देखिएका धारणाहरू माथिका अभिव्यक्तिहरूले  प्रष्ट पार्दछन् ।
पात्र चयन –यस काव्यका मूल नयायक र नायिकामा कवि र उनकी धर्मपत्नी नै देखिएका छन् । पेट बोलीमा पनि पात्रहरू देखिएका छन् ।  सबै पात्रहरूको सकृयता लोभ लाग्दो छ ।  
भाषाशैली –यसमा प्रयोग गरिएका शब्दहंरू क्लिष्ट भएकोले सबैलाई सहजरूपमा अथ्र्याउन कठिन पर्दछ । भावनाका अभिव्यक्तिहरू सहजरूपमा  प्रदर्शित भएका छन् । विद्वतवर्गको लागि भाषाशैली सहज र बोधगम्य छ ।
 अन्त्यमा प्रकाशकको यी अभिव्यक्ति सहित यो भावकाव्यको बिट मार्दछु –
"अन्ततोगत्वा हामीमा शान्त प्राकृतिक वातावरण ल्याउन ज्ञानवादीको लेखनीले ओकलेको कृति जलपान गर्न भुल्नु हुँदैन । अस्तित्व संरक्षण र पर्यावरणको विकास गर्न अध्यात्मिक चिन्तन मनन र निविध्यासनमा लाग्ने सुझाव दिएको यो कृतिमाला ओइल्याउन नपावस् र सदावहार रहोस् भन्ने शुभकामना साथ लेखनीलाई विश्राम गर्ने मौका दिन अनुमति माग्दछु ।"
धन्यवाद
मिति २०७९ साल मंसिर ३ गते , कावासोती –७ नवलपुर 

दीपक सोतीका केही कविताहंरू एक अध्ययन

 परिचय–

सुन्दरबजार नगरपालिका वडा नं १ कुन्छा लमजुङ्मा २००६ साल श्रावण ११ गते औंसीका दिन पिता नित्यानन्द सोती र माता नन्दकुमारी सोतीका पुत्ररत्नको रूपमा जन्मलिई हाल कावासोती नगर पालिका वडा १२ पिठौली नवलपुरमा बस्तै आउनु भएका  साहित्यकार दीपक सोती नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा एक परिचित व्यक्तिव्य हुन् । उनका हालसम्म मेरो मस्र्याङ्दी कविता सङ्ग्रह (२०२८), दुई बत्ती निभेर कवितासङ्ग्रह (२०३०), जगदम्बा काव्य (२०४५), समालोचक शोककाव्य (२०४१), मेरी आमा रुदिहुन् कवितासङ्ग्रह (२०६७), फुल्न नसकेका पूmलहंरू (२०७९) र दीपक सोतीका केही कविताहरू (२०७९) प्रकाशनमा आएका छन् । कविमात्र नभएर दीपकजी एउटा सम्पादक पनि हुनुहुन्छ । धरा मासिक साहित्यिक पत्रिका उहाँको सम्पादनमा सम्पादित पत्रिका हो । , राष्ट्रिय स्तरका पत्रिकाको साथै स्थानीय पत्रिकामा उहाँका लेख हामीले बारंबार पढ्न पाइराखेका हुन्छौं । । सम्लग्नताको रूपमा हेर्दा कुन्छा साहित्य परिषदको अध्यक्ष (२०२८) कोसाथै दर्जनौ साहित्यि संस्थासँग आवद्ध सोतीजी नगद पुरस्कार तथा सम्मानमा पनि २०३४मा श्री ५ वीरेन्द्रबाट नगद तथा कदरपत्र, लक्ष्मीस्मृति साहित्य समाजदेखि लिएर दर्जनौं साहित्यिक संस्था तथा सामाजिक संस्थाबाट सम्मानित भै सक्नु भएको छ । 

कृतिको संरचना 

–आवरण पृष्ठ सहित ११६ पृष्ठमा संरचित यस कृतिमा ६४ ओठा कविताहरू समावेश गरिएका छन् । यसको प्रकाशन कावासोती नगरपालिका नवलपुर(ब.सु.पूर्व)ले गरेको छ र मूल्य २००÷–रुपियाँ र संस्थागत रु ५००÷– राखिएको छ । 

साहित्यकारको नजरमा दीपकजी–कावासोती नगरपालिकाले प्रकाशन गरेको यस कृतिमा नगर प्रमुख श्री विष्णुप्रसाद भुसालज्यूले लेख्नु हुन्छ – "नवलपुर लाई साहित्य साधनाको केन्द्र बनाई साहित्यिक कर्ममा अनवरत, खटिरहने नाम हो दीपक सोती ।" 

यसर नै अविश्रान्त यात्री दीपक सोती शीर्षकमा गोविन्दराज विनोदी लेख्नु हुन्छ –

छन् श्रद्धाका शिखर उनका चेतनामा मुकुन्द,

बोकेका छन् हर्दयभरी ने प्रेरणका सुगन्ध ।

स्रष्टालाई बिनुधक उनी भन्छन् तीर्थ तुल्य 

गंगा मान्छन् सरल कविका कविका काव्यलाई अमुल्य ।

यस कृतिको छोटो भूमिकाको रूपमा प्रभाकर पण्डित लेख्नु्हुन्छ –"जीवनमा कहिल्यै पनि धन सम्पत्ति र भौतिक सुखभन्दा साहित्यलाई उच्च प्राथमिकतामा  राखेका दीपक सोती सादा जीवन उच्च विचारका ज्वलन्त उदाहरण हुन् भन्दा अत्युक्ति नहोला ।" 

कावासोती नगरपालिका वडानं १२का वडा अध्यक्ष ध्रुव खनाल 'दिपेस' ले दीपक सोती प्रति लेख्नुहुन्छ – नेपाली साहित्यको कविता विधामा कलम चलाउने असंख्य कविहरूको बीचको एक सशक्त नाम हो कवि दीपक सोती ।" माथि आएका अभिव्यक्तिले दीपकको कविता प्रतिको त्यागलाई प्रष्ट पारेको छ । मैले पनि उहाँको साहित्यप्रतिको लगानीको मूल्याङ्कन अतुलनीय भएको धारणा राख्दै आएको छु ।

कविताभित्र घोत्लिंदा –

यस कृतिको पहिलो कविता हो तिहुन् जस्मा किनिनु र बेचिनु बाध्यता भएको किन्नेले किने र खानेले खाए भनिएको छ ।क्रान्तिकारी कविता लेखनमा निकै दखल प्राप्त गर्ने कवि दीपकका कवितामा यथार्थताको कसौटीमा उभिएर वर्तमान परिपेक्षमा समाजले भोगेका कटुसत्यलाई सरल र सुवोध भाषामा प्रस्तुत गर्ने उहाँको खुबी हो । रेडियो नेपाल प्रति व्यङ्ग गर्दै जनताका गीत प्रचार गरिदैन भन्नुहुन्छ , आजका क्रान्तिले निकास दिन नसकेकको र क्रान्ति सफल भयो भन्ने पनि जनताले क्रान्तिको उपलब्धी अनुभूति गर्न नसकेको कुरा सर्वविदितै छ । क्रान्तिकारीहरूले जनताको चाहनाप्रति ध्यान नदिइएको धारणा यस कृतिमा आएका छन् । उनले केही मानिसको प्रबृत्तिप्रति कटाक्ष गर्दै लेख्नु हुन्छ –",साथी म क्रान्तिकारी " 

साथी भन्छ म क्रान्तिकारी

एक होटल, एक बोत्तल

एक साडी,

तीन चिजको म अधिकारी

म कति क्रान्तिकारी

भोक लाग्छ –होटल जिन्दावाद

पीर लाग्छ बोत्तल जिन्दावाद

बोत्तल लाग्छ –साडी जिन्दावाद

तीन चीजको म अधिकारी

म कति क्रान्तिकारी ।

बास्तवमा यस्ता प्रकारका क्रान्तिले गर्दा होला आज देशको वेहाल भएको छ ।

क्रान्तिमा त्याग, समर्पण, उद्देश्य, अठोट, प्रतिबद्धता, निष्ठा नैतिकता, अनुशासन, राष्ट्र, राष्ट्रियता, जन, धन,आदिलाई मध्य नजर राख्दै जनअभिपेरित क्रान्तिकारीबाट गरिएको क्रान्ति नै सफल हुन्छ । जनचाहना नभै जनतामा भयत्रासबाट लादिएको क्रान्ति सफल त होला तर त्यस्तो क्रान्ति टिकाउ हुँदैन । 

नेपालमा ठूलो द्वन्द्व भयो । धन जन, भोतिक संरचना नष्ट भए । यी विनाशकारी कर्मलाई कविले यसरी प्रस्तुत गरेका छन् –

भयावह युद्ध भयो शान्ति खोजी पाईएन ।

रगत छ जताततै हाँसी गीत गाइएन ।

वन पाखा डुल्दा पनि लाग्छ रगत टेकियो । 

लास गन्हाए जता ततै बाँच्ने आशा मेटियो ।।

 (चाहना शान्तिको , पृष्ठ ३८)

 देश विकासमा राष्ट्र सेवकको ठूलो भूमिका हुन्छ । राष्ट्रसेवकले जनतामा  दिन पर्ने सेवा छिटो छरितो हुनु पर्ने कविको नजरमा कर्मचारीले आफ्नो दागित्वलाई निभाउन सकेकाछैनन् । कर्मचारीमा आदतै भ्रष्टचारी र सरकारको काम कहिले जाला घाम ठग प्रवृतिले गर्दा न जनताले सहज रूपमा सेवा लिन सकेका छन् न त देश विकास नै हुन सकेको छ । 

नेपाल गरिबै गरिबले भरिएको तथा गरिबीले थिचिएको देश हो । । गरिबीप्रति कवि अति चिन्तित दृखिन्छिन् । उनी गरिबीलाई देखेर गरिबी हटाउन पैसा भएर जन्म लिन मन लाग्छ भन्छन् ।  धन साधन हो तर साध्य हैन तर आजको संसारमा धन नै सबै हो भन्ने धारणाले मानिस मानवमुखी नभएर धनमुखी भएको छ ।

क्रान्तिपछिमात्र शान्ति आउने धारणा पनि सुन्नमा आउँछ । यहाँ दीपकजीको धारणामा शान्ति आउन युवकले वलिदान दिनु पर्ने, अधिकारको खोजी गर्ने हो भने खोसेर लिनु पर्ने, यी सबै उपलब्धी प्राप्त गर्न चेतना चाहिने चेतना आउनमा छातीमा गोली लाग्नु पर्छ भन्ने कविको धारणा छ । 

कविले यस कृतिमा जीवन जगतका कुराहरू पनि थुप्रै उठाएका छन् । उनले जिन्दगीको स्थिरताको लागि हृदय चाहिन्छ भन्छन् । देशमा बलत्कारका घटना घटेका कुराहरू, देशका धेरै युवा देशबाट पलायन भएकका  र पलायन भएका छोराहरूलाई सम्झेर आमबाबु तड्पीरहेका,  पैसा नभएको कारणले तिरस्कार व्यहोर्न पर्नु, सत्यकुरा नसुन्नु ,अन्यायको लागि अदालत जानु न्याय नपाउनु, सबैले पैसा माग्नु बाबा आमा पैसा माग्छन् , स्वास्नी झर्कनु आदि पीडा सहनु, राजनीति समस्या, आन्दोलनमा रगत पिईनु,, विनास भन्दा निर्माण ठूलो हुन्छ भन्ने धारणा,गरिबहरूका जिन्दगी मैन बत्ती जस्तै पग्लिरहनु, दर्शनमा यो संसार साझा हो तर व्यवहारमा तेरो मेरो हो, यहाँ स्वभिमान बेचिनु, मान्छे मान्छेकै अगाडी ठिक्क पछाडी दिक्क हुनु ,मानिस स्वाभीानी, स्वावलम्बी, आत्म निर्भर हुनु पर्ने हो तर आपूm बाँच्न धौ धौ भए पछि मानिसले के गर्दैन ? उसको बाध्यता हो जस्तो सुकै अनैतिक खेती गर्छ  भन्ने जस्ता  अनगिन्ति धारणाहरू उनका कवितामा पढ्न पाइन्छन् ।

राष्ट्रियताले भरिएका थुप्रै कविता पढ्न पाइन्छन् । केही उदाहरण हेरौं –

बल पोख्ने पटुकि छ  पाखुरीले खन्छु, ।

हिलोबाट सुन फल्छ माटो खेलाई जप्छु ।। 

मरेपछि देह मेरो यै माटोमा मिलोस् ।

मेरो हाड माटो बनि सुनको बाला झुलोस् ।।

(इच्छा ,पृष्ठ ३७)

चन्द्र, सूर्य , हिमालमा रातै फरफराउँछ ।

मेची काली आफै सम्झी जाती जुर्चुराउँछ ।।

धर्ती माता उज्याली छन् प्रकृतिकि रानी । 

आसिक दिन्छिन् राष्ट्र निर्माण सबले गर भनि ।।

( यी नेपाल रानी, पृष्ठ, ४२) 

दीपक सोतीका गीतहरू पनि मीठा छन् । उनको सबैले रुचाएको र सबैको मुखबाट सुनिने दीपकको म्याऊ म्याउःm बिराली गीत एक श्लोक यस प्रकार छ –

म्याऊ म्याउःm बिराली यतातिर आऊ 

मेरो नाना काटी खाने मुसाहरू मारी खाऊ

 कराईको दूधखाई दियौ भने 

 मत भोकै हुन्छु धुरुधुरु रुन्छु ।।

(म्याऊ म्याउःm बिराली, पृष्ठ ५४) 

स्थानगत विवरण –यस सङ्ग्रहमा मेरो कुन्छा पोखरा, पोखरा (ख), नवलपुर÷नवलपरासी, कविता रानीसँग नवलपुर,जस्ता स्थानको बारेमा  कविता  लेख्एिका छन् ।कुन्छा कविको जन्म भूमि हो । कविले यस स्थानर्मा  फलफूल अन्न खेती  पशुपंछी, वन्य जन्तु, यहाँको प्राकृतिक सुन्दरतालाई सुन्दर तरिकाले प्रस्तुत गरेका छन् । पोखराको प्राकृतिक सौन्दर्यता, सरुभक्त जस्ता साहित्यिक महारथीहरूको नामहरू, बाराही,फेवा,रूपा,ं वेगनासतालहरू,महेन्द्र गुप्फा लगायत ,विभिन्न देशका पर्यटकहरूको रमण आदिको वर्णन,नवलपुर नवलपरासीमा कविजीले देवघाट, गैडाकोट, मौलकालिका,साहित्यिक व्यक्तित्व, देवचुली वरचुली, जस्ता पहाड,चौधरी ग्राम,गासबास कपासको  खानीजस्ता धारणा आएका छन् कवितामा । कविता रानीसँग नवलपुरमा कविले प्राकृति वर्णनसँगै आफ्नो विवाह नवलपुरमै भएको र घर पनि नवलपुरमा भएको धारणा राखेका छन् । 

साहित्यकारप्रति लेखिएका कविता – सम्झना सिद्धिचरणको,महाकवि देवकाटा राष्ट्रकविप्रति शीर्षकमा यी कविहरूको साहित्यिक योगदानलाई खुलेर आफ्नो धारणा राखेका छन् ।सिद्धिचरणलाई अमरत्व पाएको,महाकविका  कृतिहरूको स्मरण र राष्ट्रकविप्रति राखिएको धाारणाको एकश्लोक यस प्रकार छ –

राष्ट्रकवि स्वर्ग लोक जानु थियो गए ।

पूmलै पूmलले सजिएर पनि आकाश भए ।।

पौराणिक ज्ञानका धनी व्यस जस्तै मान्छौं ।

साहित्यका देवता हौ हामी पूजा गर्छौ ।।

विविधताले सजिएका कविता –दीपकजीका कविताहंरू विविधताले सजिएका हुन्छ । विविधतामा पनि नेपाली समाज, नेपाली राजनेताहरू, राज्य संचालकहरूमा देखिएका विकृति विसङ्गतिहरूमा कटाक्ष गरेको पाइन्छ –

पूmल प्रसादी बोकेर

मन्दिरभित्र शिर झुकाएर,

मूर्ति ढोग्दै  वरदान मागें

टीका थाप्दा पो थाहा पाएँ

आशीर्वाद दिने गुरुत शरावी पो रहेछन् ।

(तीन कविता, मन्दिरभित्र , पृष्ठ ९३)

सुप्रसाद कुप्रसादहरू सबैलाई सलाम

सेता काला मनहरूंलाई सलाम

सलाम शब्द यति सस्तो भै सक्यो

भ्रष्टचारी अत्याचारी मनहरूलाई सलाम ।

(तीन कविता, सलाम पृष्ठ ९३)

क्रान्तिकारी भूमिसुधार ल्यानु पर्छ पर्छ ।

जस्को जोत उसको पोत भनि गाउनु पर्छ, ।।

जलश्रोत उद्योग धन्दा फस्टाउनु पर्छ  ।

नयाँ नेपाल निर्माणमा जुर्मुराउनु पर्छ ।।

((अन्न छैन, पृष्ठ ४३)

भाषा शैली –दीपकजीका लेखन निकै सरल छ । जो कोही पाठकले पनि सहजरूपमा पढ्न बुभ्mन सक्छन् । व्यङ्ग शैली अवलम्बन गरे पनि व्यङ्गलाई पाठकले सहजै बुझ्न सक्दछन् । प्रस्तुति मिठो छ । 

शीर्षक–सोतीजीका केही कविता प्रकाशनमा ल्याइएको हुँदा "दीपक समोतीका केही कविता" शीर्षकी करण सार्थक छ । 

निष्कर्ष – दीपकजीका कविता सरल सहज भएकोले सबैले सहजरूपमा पढ्न सकिन्छ । उनका कविताले  समाज र राजनीति कार्यकर्ता,प्रशासन, कर्मचारीको शोषण,दमन, विकृति विसङ्गति आदिप्रति व्यङ्ग कस्नु,क्रान्तिकारी भावनालाई समाउनु, बास्तविकतालाई पोख्न रमाउनु जस्ता उहाँका भावनालाई, सहजरूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ भन्दै साहित्य नै जीवनको अभिन्न अङ्ग सम्झने दीपकजीको सुस्वास्थ दिर्घायुको कामना सहित विदा चाहान्छु ।

धन्यवाद 

मिति २०७९ कार्तिक २५ गते , कावासोती      

 

आँखाभरि देश मनभरि परिवेशभित्र घुमफिर गर्दा

यो नियात्रा नवराज रिजालबाट सिर्जना गरिएको हो । नवराज रिजाल एक बहुप्रतिभाका धनी हुनुहुन्छ । उहाँको कलम विविध विधामा चले पनि धेरै लेखन बालकविता, बालकथा, बालउपन्यासका साथै लघुकथा, कथा, गजल,आदिमा भएको पाइन्छ । आज म उहाँको 'आँखाभरि देश मनभरि परिवेश'नियात्रा कृति अध्ययन गर्न लागि रहेकोछु ।यसमा १६ ओटा नियात्रा समावेश गरिएका छन् । यिनै नियात्राले दिएका मार्गदर्शनहरूमा म केन्द्रित हुन चाहान्छु ।

खासगरेर यात्रा के हो भन्दा नवरज रिजालले यसरी परिभाषित गर्नु भएको छ –'जिन्दगीको उर्जा हो यात्रा अर्थात उर्जा नै जिन्दगी हो ।' (पृष्ठ १८) बोली चालीको अर्थमा हामी भन्ने गर्दछौं – जीवन नै एक यात्रा हो । यात्रा खास उद्देश्य प्राप्ति तथा लक्ष हाँसिल गर्नको लागि गरिन्छ । यहाँ नियात्राकारले विविध स्थानको अवलोकन गरेर ती स्थानको प्रकृतिक सौन्दर्यता, त्यहाँ बसोबास गर्ने मानिसको अवस्था, त्यहाँको अर्थिक स्रोतहरू, धार्मिक मान्यता, राजनीतिक घटनाक्रम ऐतिहासिक भौगोलिक आदिलाई नियात्रामा समेट्ने प्रयास गर्नु भएको छ । अव हेरौं हरेक नियात्रामा समेटिएका कुराहरू। 

मैले सबैलाई बिर्सेछु – यात्री झापा हुँदई(विर्तामोड बजार,शनिश्चरे बजार) अर्जुनधारा, (अर्जुनले बनाएको धारा) खुदुनाबारी,दानाबारीको गुरुवा बजार, शोक्तिम चिया बगान, कनकाई नदी, भञ्ज्याङ टुडीखेलको रत्नबान्तवाको सालिक, इलाम बजार,गोलेहोटेलमा बसाई, चुरेघाँटी, सानो स्वरूप सानो बजार, यहींबाट पाँचथर र ताप्लेजुङ जाने मोटरबाटो छुट्टिने, पूवाखोलामा ा बिजुली निर्माण हुन लागिरहेको जानकारी गराउँदै ४८ सये  फिटको उच्चाई बाट सबैलाई विर्सेको धारणको गीतको साथमा यात्रा समाप्त हुन्छ । 

यस नियात्रामा प्राकृति सौन्दर्यको वर्णन मात्र नभै झापा विद्रोहका पाँच सपूतहरू ( विरन राजवंशी, कृष्ण कुइँकेल, नारायण श्रेष्ठ, नेत्र घिमिरे र रामनाथ दाहाल)सहादत प्राप्त गरेको स्थान, डरलाग्दो वन, वनमा लुटपाट हुने डर, सरकारी चियाबगान सात, सोक्तिम चिया कमान  भ्रष्टचारले  गर्दा बन्द भएको, सीतामडी भारतमा घर भएकी महिलाले व्यपारवाट जीवन उत्थानको वर्णन, नेपाली लाहुरे धनकमाउन भारत लगायत विदेशमा गएर पाएको द्ुःखसँग तुलना गर्दै रिजालजीले भन्नुहुन्छ –' हामी खान जान्दछौं तर  बनाउन निर्माण गर्न मरे जान्दैनौं । जानेका छौं कुरा गर्न तर काम गर्न ठ्याम्मै समर्थ छैनौं ।'  नियात्रामा नियात्राकारले भावनात्मक धारणामा पनि धेरै कुरा पस्केका छन् । 

घुम्दै फिर्दे कचनकवल यस नियात्राको मुख्य उद्देश्य नेपालको सबै भन्दा होचो भाग स्पर्श गर्नेु थियो उद्देश्य पूर्तिगर्न नियात्राकार पथलैयाबाट रात्री बसमा सवार हुन्छन् । बसमा चढेपछि नियात्राकारले यात्रीहरूको भीड ,महेन्द्रराजमार्गमा डरलाग्दो वन, र बसहरू लुटिने आदि मनमा धारणा केलाउँदछन् । बसमा क्यासेट बजिरहेछ । ती गीतहरू सुनेर मनमा भिभिन्न जिज्ञाशाहरू उब्जन्छन्  । गीत जीवन हो भन्न पुग्छन् यात्री । उनी गीतमा तल्लिन हुन्छन्, डुब्छन्, पौडिन्छन्, छरपष्ट हुन्छन् । यसरी उनी  बाहिरी संसारलाई हेर्दछन् तर उनको भित्री आत्मका भावना त्यसलाई केलाई रहेका हुन्छन् । तरङ्गको सागरमा पौडी खेल्दै बर्दिबास हुँदै  सुरुङ्गामा पुग्छन् र पञ्चायतकालको अन्तिमतिर लक्ष्मी पाण्डेले सहादत प्राप्तगरेको कुरा स्मरण गर्दछन् । भुटानी सरणार्थीको भुटानप्रतिको राष्ट्रभाव, उनले नेपालमा शरणार्थी जीवन विताउनु परेको बाध्यता, मेची पुल पुगेपछि राष्ट्र–गीत "पूर्वमा टिष्टादेखि पश्चिममा काँगडा पुगेको धारणा स्मरण गर्दै राष्ट्रियताका भावनाहरूले ओतप्रोत हुन पुग्छन् र भन्छन् –'मेरो देश मेरो मुटुको धड्कन सधैं तिम्रो चरणस्पर्श गर्न पाइरहुँ, चाँहिदैन मलाई कुनै स्वर्ग र तीर्थब्रत, । ' नियात्राकार मेचिपुल अवलोकन पछि भारततिर गाभिएको नेपालका केही भूभागले हामीलाई यसरी लल्कारेका धारणा यसरी पस्केका  छन् –"अवत दुख्दैन मलाई , भो नछोऊ, लाज पचाएर नआऊ यहाँ । मेरो कौमार्य लुटिएको मूकदर्शक बनी हेरिरहनेहरूलाई यो देह छुने अधिकार छैन । तिमीहरूप्रति घृणा छ मेरो ।"विभिन्न भावनामा नियात्राकार अनुभूत हुँदै भद्रपुरतिर लाग्छन् । भद्रपुरबाट यात्री कचनकवलतिर लाग्दछन् । कचनकवलसम्म गाडी पुग्दैन ।दुई कोश अगाडि बढ्नुपर्छ  । रातको समय  विताउन समस्या देखेपछि दुई युवती कोपिला मैनाली र लीला खरेलका सहयोगमा बासबस्ने स्थानमा पुगी बासबसी कचनकवल पुग्दछन् । 

झापाजिल्लामा पर्ने यो कचनाकवलमा राजा वीरेन्द्र पुग्दा २०४४ सालमा एउटा स्तम्भ बनाइएको रहेछ त्यो पनि पानी भएको ठाउँमा, हिलैहिलो संरक्षण विहीन,बस्ने ठाउँको अभाव देख्दा नियात्राकारलाई खल्लो लाग्नु स्वभाकि थियो । उनले यसलाई प्रर्वद्धन गर्नुपर्ने धारणा राख्दछन् । 

यो स्तम्भ भएको स्थानलाई लोधाबारी भनिने र नजिकैको भारतीय गाउँलाई भवानीगञ्ज भनिने । 

लोखकले झापा नामाकरण को इतिहास पनि खोतल्ने काम गर्दछन् र कुमारखेद गाउँ भित्र पर्ने झापा गाउँको नामाकरणबाट झापा जिल्लाको नामा करण भएको । यहाँको उच्चाई १२५ मिटरदेखि २०० मिटर उच्चाईमा रहेको र यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १५३२ वर्ग किलोमिटरभित्र फैलिएको धारणा नियात्राकारले राख्दछन् । 

कचनकवलको नामाकरण सम्बन्धमा भासलाई कचन र जलकुम्भीले ओगटेको ठाउँलाई कवल भनिने भएको र दुबैलाई मिलाएर कचनकवल नामा हुन गएको । यसको अपभ्रंश नाम केचनाकल हुन गएको धारणा आएको छ ।

अन्त्यमा नियात्राकारलाई केचनाको परिवेशवाट छक्क परेको र' आहा कति मिठो बोली कति शुद्ध लवज' भन्दै यो नियात्रा समाप्त हुँछ । 

भावनाको बगरैबगर –   

जस्तो शीर्षक छ यस भित्रका अभिव्यक्ति पनि भावनाले नै भरिएका छन् । यसमा नियात्राकारले देशका मार्गदर्शक कछुवाको चालमा चलेको, मूल्यमान्यता, विचार दृष्टिकोण र आस्था कसैको साथमा नभएको जस्ता भूमिकाको साथमा नियात्राकार र नारायणजी काठमाडौदेखि घरजानको लागि मोटर साइकलमा नयाँ बाटोबाट घरको लागि प्रस्थान हुनु, यो बाटो काठमाडौ र मकवानपुर फाखेलका जनताले निर्माण गरेका, यात्रामा अगाडि बढ्नु हिमाल सिमेन्ट कारखाना पुग्नु, नियात्राकारका भवनाहरू देशका कलकारखानाहरू कौडीको भाउमा विक्री भएका, नैतिकता र दायित्व हराएका, प्रजातन्त्र स्वार्थ र गुटको घेरामा जेलिएकोले कसैको हित नहुने, भ्रष्टचार रासका रास बढेको द्वन्द्वको कारणले,रगतको आहालमा नुहाइ रहेका मानिस, 'ठूलाले जे ग¥यो काम हुन्छ त्यो सर्वसम्मत' ले स्थान लिएको, उठेर बोले हावाले उडाउँछ , बसेर बोले कसैले सुन्दैनन् जनबोली चरितार्थ भएको, प्रजातन्त्रप्रतिको लामो भावनात्मक अभिव्यक्तिका कुराहरू, आफ्नोकाम आफै गर्नुपर्छ भन्ने धारणाले बाटो जनताले बनाएका, जनता आस्थाका प्रतिबिम्ब,संयमको अर्को नाम हो जनता, नेपालीकापछि नेपाली नै लाग्नु, कुलेखानी जलविद्युत आयोजनाले ६०,००० किलोवाट विद्युत उत्पादन गर्ने, पोखरी २.२ स्क्वायरकिलोमिटमा फैलिएको, सरोवरको नाम स्वर्गीय युवराज्ञी इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवीको सम्झनामा इन्द्रसरोवर राखिएको, नेपाल जलस्रोतमा दोस्रो धनीदेश,८३हजार मेघावाट विद्युत उत्पादन गर्ने क्षमता भए पनि हमलसम्म ३०० मेघावाट मात्रै विजुली निकालेको, माओवादी विद्रोहले पारेको असरका कुराहरू,चिसापानी पुगेपछि चिसापानी गढी ऐतिहासिक ठाउँ, यहींबाट राहदानी वितरणका कुरा, चिसापानीगढीमा बालकृष्ण पोखरेलको जन्म, मकवानपुरगढीमा केशवप्रसाद उपाध्यायको जन्म,  घुम्टीमा अगाडी बढ्दैगर्दा ४५६०को भ्यान आउनु र मोटरसाइकल पल्टनु , दुबै घाइते बन्नु भ्यानले सुइँकुच्चा ठोक्नु, सञ्चारका साधन टाढाहुनु, दुबै एक अर्कालाई हेर्दै, एउटा अनिश्चित अन्यौल ठिङ्ग उभिइरहेछ अगाडी जस्ता धारणासँगै समाप्त हुन्छ यो नियात्रा ।

काठमाडौदेखि घनाजङ्गलमा भएको यस घटनासम्म नियात्राकारले बाटोको संरचना, प्राकृतिक सौन्दर्यता,माओवादी युद्धका घटना, सामाजिक, शैक्षिक, आर्थिक अवस्था, मानवीय सोच, राजनीतिक विकृतिक अदिलाई प्रस्तुत गरेका छन् नियात्रामा ।, 

जिन्दगीको गोरेटोमा –नियात्राकारले मिरिकको यात्रा गरेका छन् । मिरिक भारतीय नेपालीहरूको बसोबास भएको ठाउँ । सुन्दर बजार पशुपति नगरबाट १३ किलो मिटरमा भए पनि घुमाउरो बाटोको कारणले गर्दा समय बढ्ता लागेको । मिकिरमा चल्ने सानो आकारको गाडीलाई जोङ्गा भनिदो रहेछ त्यसमा चढेपछि नेपाली गाना लगाउँदै गाडी अगाडी बढ्दा निकै रमाइलो भएको ।त्यहाँका बासिन्दाको भाषा, संस्कृति, पहिरन आदि सबै नेपालीसँग मिल्छ तर नेपालको पैसा भारतका सीमावर्ती ठाउँमा अन्त चले पनि यहाँ भने चल्दोरहेनछ । नियात्राकार सबै चिजमा रमाए पनि यसमा भने उनको मन तीतो हुन्छ । क्यामेराको रिल नघुमेपछि भारतीय पैसा कमी लगेको कारणले गर्दा फोटा खिच्न पाउँदैनन् ।मिरिक बजार घुमी सकेर ताल घुम्न जानु तालको लम्बाई १.२५ किलोमिटर भएको र तालको मध्यभागबाट ८० फिट लामो पुल निर्माणाधिन रहेको, यो ताल ४५०० फिट उच्चाइमा रहेको आदि वर्णनको साथमा पुन जोङ्गामा चढेर "जिन्दगानी गोरेटोमा घाम छाँया हो , संसारको घामछाँया जिन्दगानी हो " भन्न मन लाग्यो भन्दै यो नियात्रासमाप्त हुन्छ ।

  यस नियात्रामा मिरिक जानुभन्दा पहिला होटेल मालिक नरेशसँग नियात्राकारको गफ चल्छ । नागरिकताका कुरा आउँछन् । नियात्राकार संवेदनशील बन्छन् , माटोको लागि प्यालेस्टाइनहरू लडेका कुरा सम्झन्छन् । इलाम नामाकरणका कुरा (लिम्बू भाषामा इ भनेको घुमाउरो, लाम भनेको बाटो जोडिएर इलाम बनेको) भनेको , भावनात्मक रूपमा इलामका धरै कुराहरू यस नियात्रामा समेटिएका छन् । देश जलेको, देश दुखेको,पैसाको निम्ति सबैकुरा सामान्य हुँदै गएको, उद्योग धन्दाहरू कौडीको रूपमा विक्री भएको देशको आर्थिक सामाजिक, राजनीतिक, धनि गरिब आदि आदि कुराहरू नियात्रामा आएका छन् , केही पंक्तिहरू यहाँ पढम् – "मान्छेले आपूmलाई देउता बनाएपछि  पतनको सुरुवात त्यहीबाट हुन्छ । " मानिसको प्रगति सम्बन्धमा नियात्राकारको धारणा यसप्रकार छ –"बाचाबन्धन, विश्वास, अठोट र कल्पनाको भरमा हो मान्छे शिखर चढ्ने ।" आजका मानिसको प्रवृत्तिमा नियात्राकारको धारणा छ –"नैतिकता, मानवीय संवेदना धर्तीबाट बसाइँ सरिरहेका छन् ।" सुगौली सन्धि सम्बन्धमा नियात्राकारले भन्छन् –" सुगौली सन्धिमा नेपाल हारेन,परिस्थिति हा¥यो, समय हारो र हारे शासकहरूले । "  

 प्रगति कसरी हुन्छ  भन्दा नियात्राकारको धारणा यसप्रकार छ–"जिज्ञासाका पूजा गर्नेको उन्नती भयो प्रगति चुलियो आस्थाको सगरमाथा उक्लने पाइलाहरू अगाडी बढे ।जिन्दगीको पाटोबाट खस्नेहरू कहिल्यै उठ्न सकेनन् ।"अत यस्ता धारणा धेरै आएका छन् नियात्रामा । 

 विदेशी बस्तीको सफर –यो नियात्रामा नियात्रकार २०५४ साल झापा  सहयात्री भगीरथकोमा पुग्छन् । उनको घरपरिवारको विवरण दिनुको साथै दशैको सकिनु, तिहारको रमझम लाग्नु, विकृतिको पर्खाल उभिनु, ढल्नु, आदिकालदेखि नै विनाश र निर्माण सँगसँगै हिडेका, मानिस नभै मन,बिचार, विश्वास र अठोट हिड्ने,परिचय आस्थामा हुने, पुर्खा हिडेकोमा भेटिने पहिचान आदि भूमिका बाँद्धै पुर्खाहरू परिवँदले सीमापारि पुगे या पु¥याइए घ

तर ती आज दुखमा छन्, व्यथामा छन्, पीडामा छन् भन्दै नियात्राकार दमकको बजार त्यहाँका क्रियाकलाप, भुटानीशरणार्थी र त्यहाँ देखिएको विकृति, सस्तिएको श्रम,प्राप्त भएको हस्पिटलको सुविधा, डुक्पा सरकारको ज्यादतीले लखेटिएका नेपालीमूलका ल्होत्सम्पाहरूको कारुणिक वेदना, नेपाली मूलका भुटानी शरणार्थीको जातीय संस्कृति, धर्म परम्परा,रीति रिवाज आदिलाई आत्मसात गर्दा भुटानी डुक्पा सरकारले अमानवीय यातना, हत्या,हिंसा, लुट, बलत्कार,शृङ्खला,खप्न नसकेर देश निकाला भएक आदि व्यथा समेटिएका छन् यो नियात्रामा । 

 सोध्दै खोज्दै गोसाइँकुण्ड –जनार्दन र रिजाल बीचमा भएको सम्वादबाट थालनी भएको छ नियात्रा । २०६२ सालको भाद्र ३ गते जनै पूर्णिमाको दिन त्रिशुली नदीको उद्गम स्थल गोसाइँकुण्डमा ठूलो मेला लाग्ने त्यही मेला हेर्ने उत्कण्ठा उब्जीएको थियो नियात्राकारमा । गोसाइँकुण्ड एउटा धार्मिक स्थल पनि भएको र त्यहाँ धेरै जसो मानिस धर्म प्राप्त गर्न जाने भएको तर रिजालले यस नियात्रा सम्बन्धमा भन्छन्–"अन्ध धार्मिक आस्थाकै कारण जान लागेको होइन। प्राकृतिकको पूजारी हुँ पूजा गर्न जाँदै छु त्यता ।"यात्राले निरन्तरता पाउँछ । काउले, ढुङ्गे, वेत्रावती बजार, कालिका स्थान,मूलखर्क, धुञ्चे, घट्टेखोला(१९६० मिटरउच्चाइ)मा  लौरो किन्नु, देउराली(२५०० मिटरउच्चाई)ढिम्सा(३०००)मा विश्राम लिनु,, यहाँ एउटा छाप्रोमा ५० जना भन्दा बढीलाई बास दिनु , राती यहाँ बसेका यात्रीहरूमा एउटी महिलाले "लौ न नी मा¥यो मोरोले"भनि दिएको आावाज र श्रमिानले खुकुरी लिएर काट्छु भन्दै नाचेको दृश्यले तहल्का मच्चाएको र आखिरमा जुकाले घाँटीमा टोकेको घटनाले निकै रोचक बनाएको छ यात्रालाई ।चढाई चढ्दै चन्दनबारी, चोलाङ्पाटी,लौरी विनायक हुँदैजाँदा बुद्धमन्दिर (४२००मिटर) मा पुग्नु थकाईमार्नु, लामासँग रसुवा नामाकरणको कुरा उठ्नु र लामाल ेरसोवा बाट अपभ्रंस भएर रसुवा भएको र यसको अर्थ र भनेको भेडा च्याङ्ग्र र सोवा भनेको चराउने ठाउँ  हो । लामाले रसुवा जिल्ला१५१२ कि मिमा फैलिएको सवै भन्दा अग्लो लामटाङ लिरुङको उच्चाई ७२२७ मिटर, राष्ट्रिय निकुञ्ज १७१० कि मिमा फैलिएकोमा ९५७ कि. मि. भने रसुवामा पर्ने । यहाँबाट नियात्राकार गोसाइँकुण्ड(४३८० मिटरम) पुग्नु गोसाइँकुण्डमा ३ स्थाई र ५०० अस्थाई थर्पु रहेका, १०८ कुण्डहरूमा गोसाइँकुण्डको पानीबाट त्रिशूली,सरस्वती कुण्डबाट वेत्रावती र सूर्यकुण्डबाट सूर्यमती÷तादी बगेका, यहाँ वर्षमा दुई दिन मेला लाग्ने, (दसहराको दिन र जनैपूर्णिमाको वेलामा पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म,) आदि विवरण सहित यो नियात्रा सकिन्छ । 

 यस नियात्रामा नियात्राकारले सोझै यात्राको विवरण सहित थुप्रै भावनात्मक विवरणहरू पोखेका छन् । थुप्रै सन्देश यहाँ पाइन्छन् जस्तै "साँचो अर्थमा नेपाल भन्नु नै प्रकृति हो ।" "प्राकृतिक, सांस्कृतिक र जातीय एकता नै नेपालको स्व पहिचान हो ।"

 हिडदै पाइला मेट्दै – यस नियात्रामा पोखराबाट घान्द्रुक पुग्ने लक्ष रहेको र त्यहाँ पुगेपछि नियात्रा समाप्त हुन्छ । नियात्राकारले लामो भूमिकाको साथमा भावनात्मक धारणालाई आफ्नै मनमा विश्लेषणात्मक रूपमा पस्कदै, अगाडी बढेका छन् । सर्वप्रथम नियात्राकार र टंक सुवेदी बीच भाषा साहित्य, संस्कृति, विषयमा गफ गर्दै नयाँपुल पुग्नु र गाडीबाट ओर्लिने काम गर्नु । मानिस धेरै कार्यलय सामान बोकाउन तय गरिएका ५–७ भरियाले यात्रामा सहभागीका सामन लान छोपै नलाग्नु,  विदेशी पाहुनाहरूले भने आफ्ना झोला आफै बोकेका तर नेपालीले त्यो गर्न नसकेका धारणा नियात्राकारले राखेका छन् । नेपाली अगाडी बढ्न नसक्नुको कारणा मानवीय प्रवृत्ति, सोचाइ, विचार,दृष्टिविन्दुलाई दर्शाएका छन् । नियात्राकारले  भन्छन् – "मानिस व्यवहारले चिनिन्छन् । चिन्तनले बुझिन्छन् । विश्वासले उचालिन्छन् । आस्थाले उकालिन्छन् । विचारले हिड्छन् अगाडि र समाउँछन् गन्तव्यका बाटो ।" आफ्ना सामान अरूलाई बोकाउँदा देखिने गौरवता, नयाँ पुलदेखि धान्द्रुक लाग्दा देखिने विकटता, आर्थिक अभाव, दैनिक आवश्यक्ता पर्ने बस्तुको अप्राप्यता बाहिर देखिने सत्यता र भित्रको यथार्थ भोगाइमा भिन्नताका धारणाहरू यहाँ आएका छन् । 

"मानिस सबैलाई चाहिने उत्साह र उमङ्गता  हो र बास्तविक संसारमा धेरै थोक भेट्न सकिन्छ । बास्तविक र अवास्त्विक जीवन पनि भेटिन्छ । प्रयास रत रहेमा भोगाइ, आस्था, विश्वास, मूल्यमान्यता र अठोट पनि फेला पार्न सकिन्छ । तर हामी नेपालीको लाहुरे बन्ने सपना आज बाट नभएर हिजैबाट थियो र आज पनि छ । लाग्छ नेपालीको जिनमै छ लाहुरे बन्ने प्रवृत्ति । "

"मानिस अग्रसरतामा आफ्ना बाटा छन् । बिचारका पाटा छन् । जीवनमा खाटा छन् । विभेदका टाटा छन् । दुखाइका साटा छन् । एक नास कतै छैन । "

"नेपाल सानो छ  तर  संस्कृतरूपमा सम्पन्न मूलुकका नागरिक  हाम्रो गौरव वीरहरूको पहिचानमा रहेका हामी आज आएर यो वीरताको पहिचानबाट टाढा भए जस्तो लाग्छ । "

  बाटोमा केही मानिसहरू पूmलमाला लिएर मन्त्री खोइ भन्दै तलासी लिइरहेछन् । जब यही समुहमा आवद्ध रहेर आएका पूर्वमन्त्री प्रदिप नेपाल त्यहाँ देखिदा। त्यहाँ उभिएका मानिस पनि भोजपुरे रहेकोले स्वागतमा स्िरक भएको जानकारी विवरण आएको छ । पारि लान्दु्रक वारि घान्द्रुक  बीचमा मादी नदी रहेको । धान्द्रुक पुगेपछि शक्ति होटेलमा बास भएको भन्दै नियात्रा समाप्त हुन्छ ।

अमरसँग छत्रेदेउराली–

यो नियात्रामा नियात्राकार कीर्तिपुरबाट धादिङ्को छत्रेदेउरालीमा अवस्थित महेन्द्रोदयस्कुल सम्म पुग्ने उद्देश्य रहेको र नेपाल बन्दको कारणले यो लामो यात्रा हिडेर गर्नुपर्ने भएको । यस नियात्रामा बन्दको यसर, बन्द कसरी गरिएका छन् । त्यबाट हुनजाने कष्टकर जीवनको बारेमा नियात्राकारले पूर्णरूपमा दर्शाउँदै भन्छन् –"हिजो आज सजिलो छ बन्दको खेती गर्न । कुनै कुरामा कसैलाई कोहीदेखि रिस उठो भने जहाँसुके र जहिलेसुकै गर्न सकिने काम हो यो ।" बन्दको प्रतिकार गर्न सक्ने कोही छैनन् वर्तमान निरिह छ  मानिस आफैदेखिबाट डराई रहेका छन् । सरकार पनि निरीह छ ।  विवशजनता ÷ भद्रगोल परिस्थिति , अन्योल ग्रस्त मानसिकता,आदि धारणा राख्दै, हिड्दै गर्दा गणेश मन्दिरको प्राकृतिक सौन्दर्यताको अवलोकन गर्दै, जर्मन सरकारले बनाएको कृषि सडकमा हिड्दै, खत्री गाउँ हुँदै, भीमढुङ्गामा थकाइ मार्दै, महेशखोला तर्दै, भन्ज्याङ पोखरीलाई हेर्दै यात्राको उद्देश्य अनुरूप स्कुलमा पुग्छन् यात्री । 

यस नियात्रामा नियात्राकारसँग एक जना मानिसको भेट हुन्छ । कुरा कानीमा उनको झोला लगि दिने कुरा गर्दै झोला बोकेर हिडेपछि भेट हुँदैन । चिनाजान नभएका मानिसले झोला लगिदिंदा र भेट नहुँदा नियात्राकार चिन्तित हुन्छन् तर झोला एक जना छात्राको साथमा स्कुलमा झोला र झोला भित्रमा एउटा चिठी पनि प्राप्त हुन्छ र त्यो कितापको झोला बोक्ने मानिस अमर सिंह रहेछन् । नियात्राकारलाई उनीसँग परिचय नगरेकोमा थकथकी लाग्छ भन्दै नियात्रा समाप्त हुन्छ । 

यस नियात्राले धेरै कुरा समेटेको छ । यहाँ ऐतिहासिक कुराहं आएका छन् । जीवन दर्शनका कुराहरू आएका छन् । थुप्रै सन्देशहरू जस्तै "वैशाखीमा भरपर्नेहरू गन्तव्यका के कुरा छेउछाउसम्म पुग्न सक्दैनन् ।" "जो जस्तो परिस्थितिमा रहे पनि, कमसेकम आफ्नो परिधिको रेखाङ्कनमै जीवनको सार्थकता खोज्नु, एउटा अनुपम सत्य हो ।"  यस्ता अभिव्यक्तिहरू थुप्रै छन् ।नियात्राकारका भावना पानी बग्दा झै बगेका छन् ।

,हिमाल, हिउँ र हेराइ–यस नियात्रामा नियात्राकारले धान्द्रुकको गैरी गाउँको सरेफेरोमा यात्रा गर्दछन् । गैरी गाउँको यात्रामा निक्लेका नियात्राकारका भावना यत्रतत्र सर्वत्र पुगेको देखिन्छन् । विश्वका आठहजार माथिका १४ टाकुरा मध्ये ८ ओटा टाकुरा नोलमै भएको जानकारीको साथमा धान्द्रुकका मानिसको बाँच्ने आधार हिमाल चढनेहरूले गरेको खर्च नै हो भन्ने छ । त्यहाँका जनता भरिया र कुल्लिमा रमाउने नियति भोगेका कुरा, बाहिर बाट हेर्दा राम्रो देखिए पनि टुकीको अर्को भाग अँध्यारो नै हुन्छ भन्ने उखान चरितार्थ यहाँ पनि लागु हुन्छ भन्ने कुरा, हिमाल भ्रमण गर्नेहरूका ज्यानै गएका अङ्गभङ्ग भएका कुरा, भरियाका दुखेसाहरू, खच्डले भारी बोकेका कुरा,  हिमालका टाकुराको टोपी लगाए जस्तो दृश्को सुन्दरता, तलको भागमा रहेका दागको अवस्था, स्वार्थका भकारी बोक्नेवालाका कुरा, लाली गुराँसमा  सूर्यको किरण पर्दा आफ्नो रुपमा आफै लजाई रहेकी युवती जस्तो देखिने कुरा, हिमालका टाकुरामा सूर्यको लालिमाले देखाउने सुन्दरता, हिमालको सुन्दरता र कुरुपतालाई  नियालेर हेर्दा मूल्याङ्कनमा सहजता नभएका कुराहरू लगायतका धेरै धारणा यहाँ पस्किएका छन् । नियात्राकारले धान्द्रुकमा सीमित नभएर राष्ट्र, राष्ट्रियता, राजनेताको प्रवृत्ति, हाम्रो गौरवमय इतिहास आदिलाई केलाउँदै आजको परिस्थितिमा राखेका केही धारणाहं यहाँ पस्कन चाहान्छु – "इतिहासको कुनै कालखण्डमा हामीले कसैका दासत्व स्वीकार्नु परेन  ।....... त्यसो त कसैको दासत्वभित्र नरहेर पनि कहिल्यै स्वतन्त्रताको अनुभूति गर्न पाएका छैनौं ।" 

  यहाँ नेपालाई एकिकरण गर्दा भोगेका कष्टहरू, कतिले गर्नु परेको मृत्युवरण,आदिेले बनेको देशको निर्माणमा आजको परिस्थितिलाई केलाउँदै नियात्राकारले भन्छन् – "सके, भ्याए, र पाए, आज पनि, देश विभक्त तुल्याई राज गर्ने तम्तयारहरूको कुनै कमी छैन । स्वार्थको भकारी बोकेर कुत्सित लालसाको माद्रोमा बेरिएर हिड्नेहरू छन् ।"

सार्वभौम स्वतन्त्रता जे भने पनि आजका राजनेताले सकरात्मक पक्षमा अगाडी बढ्नु पर्ने हो । त्यो हुन सकिरहेको छैन भन्दै नियात्राकारले लेख्छन् –"यो भूमिमा जे नहुनपर्ने थियो त्यो निर्बाध भइरहेको छ ।जेको अपेक्षा थियो त्यता ध्यान आकृष्ट हुन सकिरहेको छैन। जति सुकै आधुनिकता र स्वतन्त्रताको नारा अलापी रहे पनि प्रभुभक्तिमा लीन  हुने मानसिकताले मन मस्तिष्कमा घर गरिरहेछ ।" यतिमात्र हैन नियात्राकारले अझै के देखिरहेकाछन् त्यो पनि यसरी लेखिरहेका छन् –"आजका हामी देशबाहिरका प्रभू गुहारेर, आफ्नो अस्तित्वमाथि धावा बोलिरहेका छौं ।" यस्ता राष्ट्रिय भावनाले आमेतप्रोत मन मस्तिष्क र भावनाका धारणाहरू अनगिन्ति बगिरहेका छन् । 

सिन्धुलीगढी घुमेर हेर्दा –यस नियात्रा उदयपुरको साहित्यिक जमघटबाट थालनी हुन्छ । यहाँ नियात्राकारले २०२८ सालबाट गाईघाट उदयपुरको सदर मुकाम बन्ने मौका पाएको, पृथ्वीनारायण शाहको एकिकरण अघि उदयपुर  चौदण्डी राज्यको सीमानाभित्र परेको, आज गाईघाट रौतापोखरीमुहानबाट बग्ने त्रियुगा नदीको नामबाट त्रियुगा नगरपालिका बनेको आदि विवरण सहित नियात्राकारको टोली जलजलामा गाडीकुरेर गाडीको आगमनपछि सिन्धुली जाने यात्राको थालनी हुन्छ । भिन्न ठाउँलाइ जस्तै कदमाहा, रुपनी, बर्दीबास हुँदै सिन्धुली जिल्लामा प्रवेश र सिन्धुलीगढीको बारेमा थुप्रै कुराहरू समावेश गरिएका छन् – सिन्धुलीगढीमा विक्रम सम्बत १८२४ असौज १५ गते अंग्रेजहरू सँग लडेर विजय हाँसिल गरेका थिए । नेपाली सेना १२०० थिए भने अंग्रेजहरू२४०० थिए, यिनीहरूसँग आधुनिक हतियार युद्धकौशलतामा निपुण हुँदाहुँदै पनि नेपाली सेनाले जित्नुको कारणमा नेपाली सेना देशको माटोको लागि लडेका, मनमा सङ्कल्प बोकेका, आपसी मेलमिलाप र एकतामा साथै समृद्धिको लागि लडेका थिए । नेपाली सेनामा जोश, देशभक्तिको भावना, उत्साह, उत्तरदायित्व र नागरिक हुनको कर्तव्य बोध भएकोले हो र अंग्रेजहरूको सम्राज्य विस्तारको लागि लडेका थिए भन्ने धारणा नियात्राकारको छ । 

यस युद्धको ठूलो महत्त्व भएको, नेपाली सेनाले आधुनिक हातहतियार प्राप्त गर्न सक्नु , युद्धकौशलतालाई देख्नु, परिस्थिति बुझेर पाइला चाल्दा सफलता पाइने , मूल धमिलो भएपछि खोलानाला सङलो हुन नसक्ने, मानिस काम, योगदान, वीरता र कर्तव्य बोधले बाँच्छन् भन्ने धारणाहरू पनि आएका छन् । नियात्राकारले धेरै सन्देशहरू दिएका छन् ।प्राकृतिक प्रेमी रिजालले प्रकृतिको पूजा गर्ने, नेपालीको हिजोको जीवनशैली खोजपूर्ण,ओजपूर्ण भएको तर आजको परिवेश परिवर्तनशील रहेको सिन्धुली गढी हिजोको परिवेशमा एक महत्त्वपूर्ण गडी, पूर्व २ नम्बरको सरदर मुकाम भएकोमा पछि रामेछापमा सरेको सिन्धुलीको सदरमुकाम सिन्धुली माडीमा सरेको र हाल आएर यहाँ जङ्गलले धेरेको वेवारेसी रूपमा रहेको, यो गढी पुर्खाको शुरता, वीरता र सहासपूर्ण कदमको चिनारी भएको हुन्दा राज्यले जिम्मेवारी लिनु पर्छ भन्ने नियात्राकारको धारणा छ । स्थानीयस्तरबाट केही काम भएको जानकारी सहित, गाडीमा सवारी भएको र बद्रीविक्रम थापाको सिन्धुलीगढी  पुगेर हेर्दा सुन्तली माई कतिपो राम्रो दरबार  गीतको श्रवण सहित नियात्रा सकिन्छ । 

 स्मृतिमा बग्दै बग्दै –शीतल गिरी र जय छाङ्छाबाट सुरु भएको ३२सौं ङ्खलामा नवराज रिजाल पनि स्रष्टा यात्रामा सहभागी हुनु,। गाडी तय गरेकोमा धोका खानु र कलंकीबाट यात्रा सुरुहुनु, स्रष्टाहरू साहित्यिक चर्चामा लाग्नु तर रिजालको मन भने बाहिरको प्रकृतिको सुन्दरतामा रमाउनु ,चारैतिर मोटरबाटा खनेको देख्नु, र के मोटर बाटो मात्रै विकासको सूचक हो भन्नेप्रश्न मनमा उठ्नु, जथाभावी बाटोको निर्माण गर्दा पानीका मूल सुक्नु  जग्गा बाँझिनु, प्राकृतिमाथि कसैले जथाभावी गर्न नहुने गरे दुखको परिणती हामी आफै हुनु, यस्ता प्रकृतिक विपत्ति आउँछ भनेर पनि नआउनु, टार्न पनि नसकिनु, मनमा तर्कना खेलाउँदा खेलाउँदै दास डढुङ्गा नजिकेको पुलमा पुग्नु, पैदलयात्रा सुरुहुनु, घाम चर्कनु कसैका हातमा छाता हुनु कसैका नहुनु, चुडामणिको घरमा पानी पिउनु, अघि बढेपछि देउघाट पुग्नु, पाल्पाली राजा मणिमुकुन्दसेनले लिएको समाधि स्थल, बृद्धआश्रम हरिहर आश्राम,गलेस्वर आश्रमर महेश्वर आश्रमको अवलोकन गर्नु, पूलतर्नु , रिजालले  सोचे जस्तो देवघाट नदेखिएको, पुराना बस्तुलाई नयाँ निर्माण विस्थापित गरेको, यसरी नै गैंडाकोट हुँदै मौलाकालिका तिर लाग्नु, खानपानको राम्रो व्यवस्था हुनु, मौलाकालिकाबाट चितावन, नवलपरासी, तनहूँका सुन्दर दृश्यको अवलोकन गर्नु, मौलाकालिकाको बाटो हुँदै सेन राजा हिड्ने बाटो हुनु, सेनराजाको ठूलो राज्य टुक्रिएर सानो हुनु, मणि मुकुन्दसेन वि.सं. १५५३ मा जन्मेका, वि.सं.१५७५मा राजा भएका, ,वि.सं. १६१० मा राज्यविहिन र १६२२ मा देवघाटमा प्राण त्याग गरेका, आदि विवरणको साथमा  नियात्राकारले पुरानो मौलो अवलोकन गरेका, बली निषेध गरिएको, २०२३ बाट पुननिर्माणको थालनी, करोड भन्दा बढी रकम मन्दिरको नाममा रहेको , दशैं र नयाँ वर्षमा यहाँ भीड लाग्ने । पृथ्वी नारायण्ले एकीकरण गर्दा पाल्पा बाहेक सेनराज्य  तीन (मकवानपुर, विजयपुर र चौखण्डी) थिए र यी राज्य एकीकरण भएको विवरण यहाँ पाइन्छ । 

मौलाकालिकाको दर्शनपछि गैडाकोट झरेर गोविन्दराज विनोदीलाई सुस्वास्थको कामना गर्दै, कविता बाचन सहित काठमाढौतिर बसयात्रा थालनी हुन्छ । 

भग्नावशेष पछिपछि – धादिङ्का छत्रेदेउराली स्थित महेन्द्रोदय माध्यमिक विद्यालयबाट २०६४ सालको मंसिर महिनामा कक्षा नौ र दशका विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिकभ्रमणमा लिएर जाँदा बासमा होटेलवाला र विद्यार्थी बीच असमझदारीको कारणले गर्दा केही तीतोको साथमा यात्रा थालनी भए पनि लुम्बिनी पुग्नु । लुम्बिनीमा र्इं.सा.पूर्व ५६३ मा बुद्धको जन्म भएको, राजकुमार भए पनि प्राप्त सुखले उनलाई आनन्दित तुल्याएन, राज्य त्यागेर सुखको खोजीमा राजदरबार त्यागेर निस्किए । उनमा खुसी प्राप्त गर्न दृढ इच्छाशक्ति र अठोट थियो र यसैले गर्दा खुसी प्राप्त गरे भन्ने धारणाको साथमा गौतम बुद्धको जन्म स्थल, मायादेवी मन्दिर, विभिन्न देशले आफ्नै शैलीमा निर्माण गरिएका बौद्धगुम्वाको अवलोकन गर्दै पोखरातिर लाग्नु । पोखरामा पातले छाँगो, गुप्तेश्वर महादेवको दर्शन,सराङ्कोट,चमेरे गुफ्फा फेवाताल, वेगनासताल,रूपाताल,तालबाराही, सेती नदी आदिको अवmलोकन गरेर गोर्खातिर लाग्नु । गोर्खामा गोरखा दरबार ,भान्छाघर, करेसाबारी आँगनको सेरोफेरो, रामशाहको चौतारो, विशे नगर्चीको गाउँ,आदि अवलोकन । गोर्खा अवलोकनपछि  फिर्ता हुनु  र भ्रमण समाप्त हुन्छ । 

पृथ्वीनारायणको सालिक ढलेको र त्यसको कसैले पनि वास्ता नगरेकोमा नियात्राकार निकै चिन्तित हुन्छन् । यस विषयमा नियात्राकारले लेख्छन् –"कत्रा–कत्रा खतवात लागेका वा देशको घात गरेकाले त छुटसाथ सम्मान पाएका छन् भने झन उनले त जुटाउने, जोड्ने, र बलियो हुने काममात्र गरेका थिए । यस्ता व्याक्तिलाई किन अपमान गरियो ?मनमा,  भावनामा, विचार, सोचमा, विविध प्रश्न उब्जन्छन् ।" विशेनगर्ची एकीकरणका सूत्रधार भएको, सिद्धयोगी गोरखनाथको नामबाट गोर्खा नामाकरण रहेको, यही हाम्रा पुर्खाका बहादुरीले गर्दा  विश्वमा हामी बहादुर र गोर्खाली भनेर चिनिएको तर हामी आफ्नालागि कहिल्यै नलडेका जति लडेम अर्काको लागि मात्र लडेम । गोर्खाको इतिहास केलाउँदा, कहिले, लिक्ष्छवी, कहिले सिञ्जा, कहिले डोटी, कहिले केन्द्रमा र कहिले सेनहरूको ,पछि गएर द्रव्यसाहपछि यस राज्यले एकीकृत गर्दै अगाडि बढेको जानकारी गराउँदै काठमाडौ जान गाडीमा चढ्नु गाडीमा गोपाल योञ्जनको गीत–" मेरो टोपी कैलासशको शिरजस्तो, मेरो टोपी हिमाली भीर जस्तो कहिल्यै पनि झुक्न नजान्ने , कहिल्यै पनि लुक्न नजान्ने , मेरो टोपी नेपाली वीरजस्तो ।" गीत क्यासेटमा बजाउँदै, रमाउँदै नियात्रा समाप्त हुन्छ । यस नियात्रामा मवीवि शाहको गर्छिन पुकार आमा रोईकराई जोडले होइन मेरो भन्छिन् सन्तान थरीथरीका  । गोपाल योञ्जनको बनेको छ पहराले...  , देशले रगत मागे मलाई बली चढाऊ....जस्ता गीतको बजाइले यात्रा निकै रोचक बनाएको छ ।

नियात्राकारका लेखनमात्र नभै मुख, हात, मन समेत चलेको छ र उनको लेखनमा राष्ट्रियता, प्राकृतिक सौन्दर्यता, इतिहास, भावनात्कम अभिव्यक्तिः दर्शनले पनि स्थान लिएको देखिन्छ ।

सम्झनामा लेवरनगर– 

"विधिको विडम्बना भनौं या समयको क्रूर नियति ,साइत गरेको तथा हिड्न तरखरमा लागेको सयौं वर्षपछि पनि हामी जहाँको त्यही छौं ।" 

यी अभिव्यक्ति हुन् नवराज रिजलका । बास्तवमा हाम्रो चौतर्फी विकास अगाडि बढ्न नसकेको अबधारणा हो यो । कलानाथ अधिकारी प्रतिष्ठान द्वारा आयोजित कार्यक्रम कलानाथ अधिकारीले २०१५÷०१६तिर बस्ती बसाएको लेवरनगरको कार्यक्रममा सहभागी हुँदाको धारणा हो यो । कलानाथ अधिकारी ४०को दशकदेखि नै निरन्तर देखिइरहने व्यक्ति, उहाँको घरको भित्तोमा लेबरपार्टी भन्ने साइनबोर्ड देख्दा लेवरपार्टीको कार्यकर्ता होला जस्तो लाग्ने, कवि, कथाकार,गीतकार,गायक,नेता,अभिनेता के के हुन् केके परिचय बोकेका, नियात्राकारले बाराको साहित्यिक इतिहासमा सोधपत्र तयार गर्न  खोज गर्दा कलानाथ अधिकारी बिरामी अवस्थामा भएको र भेट गर्न नसक्नु, उहाँको सहोदर नातिले पहिला लेख्ने गरेको र अहिले लेख्ने नगरेको जानकार दिनु, दिनेश शर्माकी श्रीमतीले आफ्नो नामको अर्थ पत्ता लागेको कुरा पतिसँग भनेको,उनको नाम नवोदित चित्रवनपुष्प अधिकारी, चित्रवन नगर पालिकाको नामबाट राखिएको, कलानाथले परिस्थिति र स्थानको आधारमा छोरा छोरीको नाम राख्ने गरेको । "उहाँको आयावरी जीवनयात्रा र सन्तानका निम्ति श्रीमतीले हलो जोत्दा संयोगले उत्पन्न प्राकृतिक  प्रकोपका कारण आफैले बसाएको बस्ती समेत छोड्न परेको प्रसङ्ग" बिराट नगर पुगेको परिवार त्यहाँ पनि अट्न नसकेपछि पथलैयाको बास र २०५४ साल ७३ वर्षको उमेरमा यो संसारबाट विदा भएको विवरण आएको छ नियात्रामा । 

यस नियत्रामा भावनात्मक अभिव्याक्तिहरू आएका छन् , हालको देशको परिस्थितिलई औंल्याउँदै नियात्राकारले भन्छन् –"नेपालमा यतिखेर नेपाली छैनन् । देश खाली छ । छन् त छन् तर कोही काँग्रेस, कोही एमाले, कोही माओवादी, कोही राप्रपा, केही सद्भावना, कोही फोरम,कोही तमलोपा, कोही चुरेभावन,कोही नेमकिपा, कोही माले, कोही जनमुक्ति,कोही परिवार दल, कोही जनता दल,कोही लिम्बुवान, कोही खम्बुवान, कोही मगरात, कोही तमुवान अनि आदि आदि र आदि"

आज नेपाली विभाजितछन् जो देश विकासमा, नेपालीको एकतामा वाधक बनीरहेका छन् । विविधताको एकतामा रमाएको देशमा नेपाल ,नेपाली, ममता, सद्भाव, प्रेम, शान्ति खोज्न परिरहेको छ । 

नियात्रकारले "आशाले हिंडाउँछ र आशामै हिड्छ ।मनमा आशा नभइदिने हो भने मान्छे जस्तो वेकम्मा बस्तु संसारमा कोही पनि हुन्न होला ।"  नियात्राकार यात्राको उद्देश्यमा मात्र सीमित छैनन् । ठाउँ ठाउँमा आप्mना भावनाका तरङ्गहरू, दार्शनिक अभिव्यक्ति, ऐतिहासिक विवरणहरू, प्रकृतिक संरचनामा रमण गर्नु जस्ता अभिव्यक्तिले सजिएका छन् नियात्राहरू ।

कोटैकोटको नुवाकोट –"आपूmलाई जान्नेहरूका लागि मातृभूमि भन्दा  ठूलो अन्य बस्तु हुन सक्दैन ।" यी अभिव्क्ति हुन नवराज रिजालका । नेपाल साहित्यिक पत्रकार संघको तेस्रो महाधिवेशनपछिको केन्द्रिय कार्य समितिको पहिलो बैठकको उद्देश्य अनुरूपको यात्रामा नियात्राकारले प्रस्तुत गरिएका केही विवरण यस प्रकार छन् –गल्छी–  पहाडी लोकमार्गले कल्पना गरेको दशओटा सहर मध्येको एक सहर हो । फौदसिंहलाई काठमाडौ बाट निकालेपछि आवाद भएको क्षेत्र । महेश नदीको वहाव क्षेत्र बदलिएको स्थान हो यो । 

देवीघाट – गोसाई कुण्डबाट त्रिशुली र सूर्यकण्डबाट तादी नदीको सङ्गम स्थल । त्रिशुलीसँग मिसिएपछि तादीको नाम मेटिन्छ । यो धार्मि स्थल पनि मानिन्छ । नुवाकोटको पुरानो सदरमुकाममा रहेकी भैरवी र देवीघाटमा रहेकी जालपा देवी बीच दिदी बहिनीको साइनोको कारणले पनि यो धार्मिक स्थल मानिन्छ । यस स्थानमा पालै पालो मेला लाग्छ । पृथ्वीनारायण शाहले जीवनको अन्तिम समय गुजारेको स्थान पनि यहीं हो ।

 नुवाकोट –  कोट भन्नाले किल्ला बुझिन्छ । क्वाथ कोट सब्दबाटै बनेको हो ।नवक्वाथ भन्नाले नौवटा किल्ला भन्ने बुझिन्छ । नुवाकोटको पुरानो नाम ऋषिपत्तन पनि रहेको र बेलकोट, मालाकाट, धुँवाकोट, भैरुमकोट, प्यासकोट, कालिकाकोट, तुलजाकोट,सिमलकोट र सल्यानकोटको बीचमा रहेको छ नुवाकोट । नुवाकोट साततले दरवार जिर्ण अवस्थामा रहेको । १९९०सालको भूइँचालो अघि यो नौ तले रहेको । यहाँ रहेका भैरवी मन्दिर,नारायण मन्दिर भीमसेन मन्दिर,बौद्धचैत्यहरू पनि जिर्ण अवस्थामै रहेको । महामण्डपबाट हेर्दा नुवाकोट साह्रै रमाइलो लाग्ने, ्नरभूपालले हार खान परेको र उनका सेनापति जयन्त राना मारिएको हुँदा पृथ्वी नारायण शाहले नुवाकोटलाई एकीकरण गर्नमा प्रथमिकता रहेको, नुवाकोट पश्चिम १ नम्बरमा पश्चिमकै मुख्य मेरुदण्ड भएको आदि थुप्रै वर्णन नियात्राकारले गरेका छन् । 

बैठकको तयारी भाषा विवादमा बहस चल्नु र "भाषाको आप्mनो नियम हुन्छ । र त्यो नियमलाई कुनै वक्ति वा संस्थाले आप्mनो पारामा लैजान हुँदैन भन्ने विषयमा सर्व सम्मति बन्छ " भन्ने धारणा पनि यहाँ आएको छ ।

नियात्राकारका भावनात्क अभिव्यक्ति पनि यहाँ पढ्न पाइन्छन्  जस्तै "उम्लनु जीवनपथबाट चिप्लनु हो । त्यसले अगाडि होइन पछाडि धकेल्छ यात्रालाई,जीवनलाई,विचारलाई,सोच र चिन्तनलाई ।"

 "जति टाढा पुग्न सकियो, त्यति जीवनको अर्थबोध हुन्छ ।"

 "अर्काका इसारामा चल्नेहरू आप्mू कहिल्यै हिड्दैनन् ।"

गुड्दै उड्दै रुबिभ्याली –"स्थानीय निर्वाचन २०७४ ले राजनीतिक दलदेखि आम मतदातासम्मको मन मस्तिष्कमा गतिलो स्थान पाएको छ ।" यो उद्गार नवराज रिजालको  हो । यस चुनावमा मतदान अधिकृत भएर जानपर्दैन भनेर ढुक्क भएका नवराजलाई एक्कासी बोलाइन्छ र रुविभ्याली गाउँ पालिकामा मतदान अधिकृतमा खटाइन्छ । धादिङ्को सदरमुकाम टुङ्डीखेलबाट हेलिकप्टर उड्दा, सुभकामना ग्रहण गर्दै उडान भर्दा रिजालजीको मन दुई कुरामा प्रफुल्लित हुन्छ । पहिलो हेलिकप्टर पहिलो पटक चढ्न पाउनु र दोस्रो कुरा सेर्तुङ्को सेरोफेरो घुम्न पाउनु । हेलीकप्टर लापा माविमा घुम्न थाल्छ बस्न सक्दैन । भरयाङ् झारेर ओर्लन लाग्दा पंखाको हावाले सहायक मतदान अधिकृत नवराज अधिकारी र वाक्सालाई उडाउँछ । समातेर ल्याइन्छ तर दुईओटा मत पेटिकामा एउटा काम नलाग्ने गरी फुट्छ । यो जटिल अवस्था आउँछ । धेरै प्रयासमा वाकसको बन्दोबस्त भयो । यो फुटेको बाकसलाई सरक्षितर कसैलाई जानकारी नगराइ लान पर्ने अवस्थामा अर्को समस्या आउनु, लापाबाट टोलीसहित मतदान केन्द्र सातकन्या आधारभूत विद्यालयमा पुगेपछि लापाबाट आएको टोली यहाँ खटिएको टोलीलाई जिम्मा लगाएर फर्कन्छ । सुरक्षा टोली लगायतले शान्तिपूर्ण वातावरणमा भयरहित रूपले स्थानीय निर्वाचन २०७४ सम्पन्न गराउनु थियो । 

रुविभ्याली – यो गाउँपालिका साविकका सेर्तुङ, लापा र तिप्लिङ् गाविस मिलेर बनेको । यहाँ गुरुङ् र तामाङ् जातिको बसोबास बराबरी जस्तो संख्यामा रहेको, गुरुङ् हिन्दुधर्म मान्ने तर तामाङ् बौद्ध धर्म मान्ने भए पनि सुमधुर वातावरण बसेका, ख्रिश्चियन धर्मालम्बी पनि धर्म परिवर्तन गरेर बनेका पाइने, तामाङ्ले तीज दशै सामान्य रूपमा र गूुरुङले भने धुमधामसँग मनाउने, तामाङहरू तिब्बतबाट र गुरुङ पोखराबाट यहाँ आएका। रुवेल पहाड र रुबी (बहुमूल्य)पत्थरहरू पाइने भएकोले रुबि भ्याली नामाकरण भएको विवरण यहाँ नियात्राकारले जनाएका छन् । 

  चुनाव सुसम्पन्न हुन्छ । गाउँलेको विदाइको साथमा निर्वाचन टोली लापा फर्किन्छ र्। हेलीकप्टर आएर लाने खवरले सबै रमाउँछन् । सेर्तुङ्मा कागजात बुझाएपछि काम सकिएको र डुण्डुरे हुँदै फिर्ता भएको विवरण यहाँ आएको छ । यस नियात्रामा पनि नवराजले विभिन्न जीवनदर्शनकाकुरा सामाजिक, कृषि, रहन सहन, आर्थिक, पुर्खाले आर्जनगरेका साँस्कृतिक, वातावरणीय, वीरहरू लडेका तर आप्mनो लागि नभएर अरुको लागि लडेका आदि धारणा यहाँ पनि प्रचुरमात्रामा पस्केका छन् । केही धारणालाई यहाँ पस्कने अनुमति चाहान्छु –  "जीवनको आधार धरातल हो । विना धरातल न कसैको अस्तित्व रहन्छ, न त आस्था र विश्वासको गोरेटो नै समाउन सकिन्छ । इतिहासले पुष्टि गरिसकेका छ जीवनको अस्तित्व धरातलमै छ ।"

 मन गोड्दै सम्याउँदै –यो कार्यक्रम २०७५ साल फागुनको १५ र १६ गते तय भए पनि सांस्कृतिक मन्त्री रवीन्द्र अधिकारीको सिस्नेभीरमा हेलीकप्टर दुर्घटनाको कारणले १ दिवपछि सारेर १६ र १७ गते नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ संयोजक र प्रेश काउसन्सिल नेपाल आयोजक भएर दाङ् घोराहीमा "साहित्य पत्रकारिता गोष्ठी,तथा आचारसंहिता संवाद" सञ्चालन गर्ने उद्देश्य अनुरूप सहभागीताको लागि काठमाडौबाट दाङ जान यात्रा तय हुन्छ । 

जाने दिन रातभरी पानी पर्नु पानीको कारणा काठमाडौको थुम्का थुम्की समेतमा हिउँ पर्नु, तय गरेको समयभन्दा २ घन्टापछिमात्र बस आउनु, गल्छीको भल्टारमा गाडी रोकिएपछि खाना खानु, महासंघ रुकुमका सभापतिलाई करिब एक घण्टा कुर्न पर्नु, दाउन्नेमा गएर खाजा खानु, राती ११बजे राप्ती नदीको पूर्वी किनारको एभरल्याण्ड होटेलमा खाना खाानु यहाँ बाट लमही हुँदै घोराहीको भिङ्ग्रेली भिलेज रिसोर्टमा बास्नु । अन्तरजातीय विवाहका कुरा चल्नु, साहित्यकारमा अन्तरजातीय विवाह गर्नेमा मुरलीधर भट्टराईको नामको साथै थुप्रै अन्तरजातीय विवाह गर्ने साहित्यकारको नाम  आउनु । यहाँ चुरेर महाभारत ऋङ्खलाका कुरा, चुरेको निगाहमा तराईका जिल्लाहरू बाँचेका कुरा, चुरे संकटमा परेका कुरा, चुरेमा अप्राकृतिक दोहनका कुरा यस नियात्रामा समेटिएका छन् ।

नवराज रिजालले "अहिले अन्यौलमा छ नेपालको साहित्यिक पत्रकारिता, जेठो नै भए पनि दाइ नमान्ने पक्षमा देखिन्छन् कतिपय अग्रजहरू , हो हिजो भाँडो भन्नेहरू  समेत  आज ठाँडो भन्ने  अवस्थामा पुगेको सन्दर्भ आँखा अगाडी छ ।"यस विषयमा गोष्ठीमा "साहित्यिक पत्रकारिता, यसले वर्तमानमा भाेिगरहेको समस्या, राज्यले पत्रकारितामा हेर्ने दृष्टि, नेपालमा साहित्यिक पत्र पत्रिकको अवस्था, यसको महत्व अनि दायित्वबारेमा बडो गहन ढंगले त्रिचार–विमर्श अनुभव आदान प्रदान हुन्छ ।" आदि धारणालाई पस्कदै नवराज रिजालले गोष्ठीमा सहभागीबाट आएका धारणालाई यसरी लेख्नु हुन्छ –"प्रमुख अतिथि तथा बरिष्ठ पत्रकार नारायण प्रसाद शर्मा, प्रेशकाउन्सिलका कार्यवाहाक अध्यक्ष किशोर श्रेष्ठ, नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष गोविन्द आचार्य, वरिष्ठ उपाध्यक्ष विपुल पोखरेल, नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ्का अध्यक्ष सविन प्रियासन र घोराही उपमहानगरपालिकाका प्रमुख नरुलाल चौधरीका अभिमत साहित्यिक पत्रकारिताको अस्तित्व स्वीकारमा मात्रैसीमित छैनन् । यसको विकास र विस्तारमा सहयोग गर्ने प्रण पनि छ ।..... साहित्यिक पत्रिका संयमित र मर्यादित हुन्छन् भन्दै साहित्यिक पत्रकारिता राज्य र नागरिकको विपक्षमा कहिल्यै जाँदैनन् भन्ने तर्क राख्नुहुन्छ । यसको लक्ष्य भाषा साहित्य र संस्कृतिको विकास नै रहेकाले राज्यको ध्यान आकर्षित  हुनुपर्ने उहाँहरूको मत छ ।"

यो उपरोक्त तथ्यको अलवा नारायण शर्मा गोविन्द आचार्य, विपुल पोखरेल र प्रियान्सहरूले पहिला साहित्यिक पत्रकार, त्यसपछि पत्रकार भएको र साहित्यलाई छाडेर अस्तित्व नरहने, जस्ता अभिव्यक्ति पनि यहाँ आएका छन् ।

नवराज रिजालका यी नियात्राको भावसार मैले मथि नै पस्कने प्रयास गरेको छु । हुन त उनको नियात्रा पढ्दा रिजाल आपूmमात्र यात्रा गर्दैनन् उनको साथसाथै मस्तिष्क, भावना,बिचार, धारणालाई पनि आप्mनो साथमा यात्रा गराउँछन् । त्यसो हुँदा मैले भावसार पस्कदा उनको नदीको तीब्रगतिको भावनाको लहरहरूलाई छेकबार हाल्न सकें या सकिन त्यो मलाई थाहा छैन । किनकी छोटो यात्राको उद्देश्य भए पनि उनको यी मस्तिष्क, भावना,बिचारहंरू यती तीब्र रूपमा बग्छन् कि समुद्र नै निर्माण गरिदिन्छन् । यो नियम रिजालका हरेक नियात्रामा लागु भएको देख्न सकिन्छ । गहिरियर अध्ययन गर्दा यिनका नियात्रामा निबन्धको आभाष  पनि  भेटिन्छ । यसमा नवराजसँग जिज्ञासा राख्दा उहाँले छोटो उत्तर दिदै भन्नु भयो – "यात्रा र नियात्रामा अल्लि फरक पर्छ । " यसरी हेर्दा नेपाली यात्रा साहित्य लेखनले नयाँ मोड लिएको त हैन भन्ने भावना जागेर आउँछ । निश्चय पनि यस विष्यमा समालोचक विद्वानहरूले निक्र्यौल निकाल्ने नै छन्  भन्ने धारणा ममा पलाएको छ ।

यी नियात्राहरूको विषयमा स्वयम् नवराजले लेख्नुहुन्छ –विश्वासलाई छातीमा अनि मनमा गुन्ने क्रममा आँखाले जे देखे,विचारमा जसरी प्रतिबिम्ब भयो, मस्तिष्कमा जे आकारमा चित्र कारियो, केवल त्यसैको प्रस्तुति गराएको हुँ ।"उहाँको अभिव्याक्तिलाई नियात्राले प्रमाणित गरेको देखिन्छ । देश किन पछि पर्यो भन्ने धारणामा हाम्रै कारणलाई देखाउनु हुन्छ, उनका रचनामा मानव जीवनका यथार्थलाई केलाउनु, कोरा आर्दश नभएर यथार्थतालाई समाउनु, ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक पाटोलाई खोतल्नु, जस्ता गहन विषयहरू गहिराईमा पुगेका देखिन्छन् । 

लेखन र प्रस्तुति–रिजालको लेखन सरल भएता पनि उहाँ बिम्ब र प्रतीकमा प्रस्तुत हुन रमाउनु हुन्छ । उखान टुक्कालाई समाउनु हुन्छ । ठिक साँचो सत्य हो भन्न पनि प्रतिवद्धता जनाउनु हुन्छ । यात्रामा विभिन्न कलाकारको गीत सङ्गीत्लाई गाडीमा बजाउन लगाउनु हुन्छ । आदि विविधकारणले गर्दा उहाँको लेखन एक नविन शैलीमा आएको हुँदा प्रस्तुति अनुकरणीय र उदाहरणीय छ भन्दा अत्युत्ति नहोला ।

भौगोलिकता –उहाँको यात्राहरू पूर्वमा दार्जीलिङको मिरिक देखि झापा,देखि लिएर दाङसम्ममा सीमित छन् ।

पात्र चयन– नियात्रामा मुख्यपात्र त नियात्राकार नै हो । त्यसो हुँदा नवराज नै मुख्य पात्र भएको र उद्देश्य अनुरूप पेटबोलीमा आएका थुप्रै पात्रहरू यसमा समावेश भएका छन् । 

शीर्षकीकरण – नवराजले देशप्रति व्यत्त गरेका अभिव्यक्ति र यात्रा गरिएका स्थानमा समेटिएका परिवेशलाई नियाल्दा शीर्षक सार्थक छ भन्न सकिन्छ ।

निष्कर्ष –यस नियात्राको भावसारमा धेरै कुराहरू समेटिएका हुँदा त्यही कुरालाई दोहोराई राख्नु भन्दा निसारित रूपमा भन्दा रिजालको यो यात्रा साहित्य एक नविनतम् कृति हो जस्मा नविनतम् दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छ ।नियात्रा साहित्यमा नयाँ मोड लिएको छ । त्यसो हुँदा यथार्थलाई बुभ्mन यो कृति पढ्नै पर्ने देखिन्छ भन्दै नवराज रिजालको लेखन गति तीब्र होस् र भावी जीवन उज्ज्वल रहोस् भन्दै विदा हुन चाहान्छु ।

धन्यवाद

 २०७९ साल कार्तिक १८ गते हरिबोधनी एकादशी,

माटो खोज्दै लघुकथासङ्ग्रहको अनुशीलन

सदानन्द अभागी  
परिचय –
  यस कृतिका सिर्जनाकार हुन नवराज रिजाल । लघुकथा लेखनमा उनको नाम अग्रणी पंक्तिमा आएको देखिन्छ । बाल कथाका पनि उनी एक पोख्त  सिर्जनाकार हुन् । नवराजका एक दर्जन भन्दा बढी बाल साहित्यका कृतिहंरू प्रकाशनमा आएका छन् । उनी साहित्यको क्षेत्रमामात्र नभएर सम्पादनको क्षेत्रमा पनि नाम चलेका सम्पादक हुन् । करिव आधादर्जन पुरस्कारले पुरस्कृत नवराजको करिव आधा दर्जन भन्दा बढी संस्थाहरूमा आवद्धता देखिन्छन् । उनको लगनशिलता, आबद्धता, लेखन विविधता र सकृयता, लेखन क्षमता, प्रस्तुति कला, सामाजिक कार्यमा सम्लग्नता आदिको आधारमा विश्लेषणगर्दा  उनी एक बहुप्रतिभाका धनी सिर्जनाकार हुन् भन्न सकिन्छ ।
कृतिको संरचना – यो कृति आवरण पृष्ठ बाहेक २०८पृष्ठमा रचना गरिएको छ । अग्रआवरणमा सारगर्भित चित्रले सजाइएको छ भने पछिल्लो आवरणमा लेखकको परिचय र पाँचजना साहित्यकारले कृति र कृतिकारप्रति राखिएका धारणाले सुसज्जित छ । यसकृतिको प्रकाशन जयकाली प्रकाशन प्रा. लि .ले गरेको छ र मूल्य रू १२५ ।– राखिएको छ ।
कृति र कृतिकारप्रति साहित्यकारहरूको धारणा –  प्रा. डा. केशव प्रसाद उपाध्यायको नजरमा कृति र कृतिकार –"रिजालले प्राय जसो पतीत नीच, दुख, कष्ट दुराचारी,व्यभिचारी र षणयन्त्रकारी पात्रहरूलाई लिएर जीवनको मलीन, दुःख त्रासद, घृणितरूप देखाएकाले, उनलाई अतियथार्थवादी या प्राकृतिवादी कथाकार भन्न सकिन्छ ।"
 प्रा.डा. कृष्णप्रसाद घिमिरे लेख्नु हुन्छ –"वर्गीय विभेद र द्वन्द्वलाई,कथाका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्नु र समकालीन समाजको अड्कन तथा न्यायपूर्ण समाजको व्यवस्थापनका लागि प्र्रतिबद्ध रहनु रिजालको कथात्मक प्रवृत्तिरहेको देखिन्छ ।
प्रा. डा. लक्ष्मणप्रसादको नजरमा कृति र कृतिकार – "कथाकार रिजाल आदर्श व्यक्ति, आदर्श समाज, आदर्श देश र आदर्श मानवताको पक्षमा वकालत गर्छन् र हाम्रो सामाजिक संरचनाका सङ्गतिहीन दुर्दान्त एवम् कुरूप यथार्थलाई पाठक सामु राखिदिन्छन् ।"
ईश्वरीप्रसाद पोखरेलको नजरमा कृति र कृतिकार –वर्तमान युगमा नेपाली समाजका विभिन्न क्षेत्रहरूमा देखापरेका विकृति अर्थिक विसमता,शैक्षिक अराजकता, युवा वेरोजगारी, भ्रष्टचारी प्रशासन, बढ्दो गरिबी , खस्कदो मानवीयता, हुर्कदा वेश्यावृति,फैलदो बालशोषण, आधुनिक यान्त्रिक विकासले ल्याउँदै गरेको जटिलता, नारी दमन, शोषण लगायतका अनेकौं समस्याहरू माथि कथाकार रिजालको दृष्टि पुगेको देखिन्छ ।
दीपकप्रसाद ढकालको नजरमा कृति रकृतिकार –समष्टिमा रिजाल आफ्नै धरातलका घटना, विषय, चरित्र, विकृति विसङ्गति र त्यसले जन्माएका अनुभूतिलाई, लघुकथामा कलात्मकता दिने युवा पुस्ताका अथक साधक हुन् । नेपाली साहित्यको आख्यान विधा अन्तर्गतको लघुकथालाई सैधान्तिक खाका, र ढाँचा बमोजिम विधागत निजत्व,प्रदान गर्ने कार्यमा यिनको योगदान महत्वपूर्ण देखा परेको छ ।
प्रा.डा. कपिलदेव लामिछानेको धारणामा–"रिजालले ठुला ठुला परिदृश्यलाई लघुआकारमा समेटेका छन् ।"
सुकुम शर्माको रिजालको कथाप्रतिको धारणा–"नवराज रिजाल समसामयिक समाजको यथार्थ आख्यानीकरण गर्ने कथाकार हुन् । यिनका कथामा पारिवारिक मर्म जति छ त्यति नै व्याक्तिको समाजसँग अन्तरक्रिया छ ।" सुकुम शर्मा थप धारणामा उनको दृष्टि राष्ट्र हुँदै विश्व यथार्थसँग जोडिएको छ ।
किशोर पहाडीको नवराजका कथाप्रतिको धारणा–"आपूmलाई गम्भीर रूपमा साहित्यमा अर्पण गरेका रिजालका प्राय ःसबै कथाहरू यथार्थपरक छन् । राजनैतिक, सामाजिक प्रणयपरक,चरित्रप्रधान,कुनै पनि षियलाई उनले यथार्थको कसीमा हालेर अगाडी ल्याएका छन् ।"
एकप्रसाद सापकोटाको दृष्टिमा कथाको विषय बस्तु –नेपाली समाज भित्रका समस्या विकृति,विसङ्गति,चिन्तन,सोच र मूल्यमान्यतालाई विषय बस्तु बनाइएका यी कथाहरू साच्चिकै स्वादिला,चोटिला र मर्मस्पर्शी छन् ।
स्वयम लेखक नवराजले वर्तमान परिस्थितिप्रतिका धारणा –हरेक कथाले दिन खोजेको सन्देश त कथा सारमा आउने नै छ तर स्वयम् कथाकारको बुझेको हाम्रो समाज, समाजिक क्रियाकलाप यसबाट देश माथि उठ्ने प्रयास, सामाजिक विश्वास, आस्था अठोट जस्लाई लेखकले जीवन एउटा विश्वास हो । आस्था र अठोट पनि हो भन्ने धारणा समाउँदै उनले वर्तमानलाई यसरी विश्लेषण गरेका छन् –" हाम्रो वर्तमान चुपचापलाई देख्दैन ।सुनशानलाई सुन्दैन । आस्था र विश्वासलाई पत्याउँदैन,विस्तारै बोलेको बुझ्दैबुझ्दैन मानवीय यथार्थ र नैतिकतालाई सितिमिति जान्दैन ।चारैतिर स्वार्थै स्वार्थमात्र देख्छ, बुझ्छ, र आत्मसात गर्न खोज्छ ।"
बास्तवमा नवराजले समाजलाई राम्रो अध्ययन गरेका छन् । समाजका यथार्थतालाई केलाएका छन् । समाजका यी यथार्थता भित्रका विकृति र विसङ्गतिलाई विश्लेषण गर्दै यस कथाभित्र सकरात्मकपक्ष्यलाई अग्रगामी मार्गमा लान बाटो खन्दै मार्गदर्शन पस्केका छन् भने विकृति र विसङ्गतिलाई जरैदेखि उखेल्ने प्रयास गरेका छन् ।  यी सत्य तथ्यलाई माथिका साहित्यकारको दृष्टिकोण विश्लेषण गर्दा पनि पुष्टि हुन आउँछ । संक्षेपमा भन्नु पर्दा उनी यथार्थवादी कथाकार हुन् भन्दै अब म उनका कथाको साधारण भावसारतिर लाग्ने अनुमति माग्छु ।
यस कृतिमा ९७ लधु कथाहरू समावेश गरिएका छन् ।मूल्याङ्कन पहिलो कथा हो । दाइजोको विरोधी प्रभावले बिना दाइजो विवाह ग¥यो । पछि धेरै दाइजो लिएर विवाह गर्ने साढुदाईलाई सासूले सम्मान साथ आदर गरेको र उसलाई केही नजानेकोले दाइजोको विरोध गर्छ भन्दै अपहेलित गरेको धारणा आएको छ कथामा ।
 स्मृति– यस कथामा पाँचभाई छोराहरूआमा विरुद्ध अंशबण्डा नमिलेको भन्दै खनिएका र बोल्नै पर्छ भन्दा आमा नबोली मृत्युवरण गरिन् । तिनै छोराले आमा मर्पछि दूधको भारा लाग्छ भन्दै विवादित जग्गामा सालिक बनाइएको धारणा आएको छ ।
खरानी –बाबुले चारभाई छोरालाई चार कोठा र आँपूmलाई एउटा कोठा अंशबण्डा लगाइ दिए । बाबु मरेपछि आमा बसेको कोठा र अंशमा दावी गर्दै छोराहरूले घरमा आगो लगाइदिए तर आमालाई कसैले घरबाट ननिकालेकोले खरानी परिन् ।
 मनस्थिति– आघरको चर्पी बनाउँदा धरत्रिका परिवारले पनि ज्याला लिएको धारणा आएको छ कथामा ।
कृतज्ञाता–यस कथामा सासूले छोरी र बुहारीलाई समान दृष्टिकोण बाट हेर्नुपर्छ भन्ने सन्देश बोकेको छ ।
आँखाहरू–यस कथामा गोष्ठीमा वक्ताले राष्ट्रभाषा र राज्यले मातृभाषको शोषण र उत्पिडन्मा पारेको भन्दै आन्दोलनको थालनी भएको र सरकारले वार्ताको लागि आआफ्नो, सांस्कृति भेषभूषामा यथेष्ट जातीय चिनारी, लिपि,र पुस्तकहरू सहित उपस्थित हुनको लागि बोलायो तर बार्ताका टोली यी प्रमाण रहित टाइसुटमा उपस्थित भएको धारणा आएको छ कथामा ।
पराकाष्ठा – यस कथाले बुढो रिक्सावालाको छोरो अरवमा वितेको, दैनिकी गुजार्न रेक्सा चलाउन बाध्यता भएको र रेक्सामा बसेका युवाहरूले उसलाई सकोस् नसकोस् चाँडो चलाउने आदेश दिएको भन्ने   धारणा आएको छ ।
सम्बन्ध– जेठाले बिना दाइजो विवाह गर्दा आमा खुसी नदेखिनु , माहिलाले जागिरे केटी विवाह ग¥यो, माइलीको सरहना गर्नु, साइँलाले केही दाइजोसँग विवाह ग¥यो आमा प्रफुल्ल भइन्, कान्छाले मनग्गे दाइजो ल्याएकोमा आमाको माया कान्छीमा पोखियो । जब अलग्गै बस्ने निधो भयो बुढा बूढीलाई पाल्नको लागि जेठी बाहेकका राम्र ठानिएका बुहारीहरूले सासू पाल्न चाहेनन् ।
आँसु–विदेशबाट आउँदा लोग्नेले निको नहुने रोग लिएर आएको भन्नु र श्रीमतीसँग माफी माग्नु । श्रीमतिले पनि पतिकै जस्तो रोग लागेको भन्दै माफी मागेको धारणा आएको छ ।
किमबदन्ती–भ्रष्टचार गर्नेहरूनै भ्रष्टचारीप्रति धोर बिरोध जनाइरहेका तर भ्रष्टचार बढीरहेकोमा  कथनी र करणी नमिलेको धारणा आएको छ ।
असङ्गत–यस कथामा धनी मानिसले आफ्ना छोराछोरी सहर बजारमा राखेर पढाउन सक्ने भएकोले गरिबका छोराछोरी पढाउने स्थलमा पाठशाला (स्कुल) खोल्न चाहदैनन् र गरिका छोराछोरीलाई नै आफ्नो काममा लगाउँछन् भन्ने धारणा आएको छ ।
मूल्य –बाबु आमाले चाहे जस्तो छोराछोरीलाई अध्ययन गराउन सक्दैनन् । छोराहरूले आफ्नो इच्छा अनुसार पढ्छन् । यहाँ चारभाइ छोराहरू मध्ये कान्छोलाई राम्रोरूपमा लिन्छन् ।अरू भाइ आफ्नो भनाई अनुसार अध्ययन नगर्दा वेकम्मा ठहर गरिन्छ  । यी तीन भाइले राम्रो काम गरेर नामी भएपछि कान्छो वेकम्मा भएको आमाबाबुले धारणा राख्छन् ।
धरातल – यस कथामा बाहिरी रूपमा पुरस्कारको विरोधकर्ताले नै भित्रीरूपमा पुरस्कार प्राप्त भएको मा सहस्र रूपमा ग्रहण गरेको धारणा आएको छ ।
प्राप्ती– यस कथामा चराहरूलाई प्रतीकको रूपमा देखाएर आपसी द्वन्दले गर्दा अर्काले फाइदा लिएको दर्शाइएको छ ।
पात्र – यस मार्मिक कथामा शरण सहिद बन्यो र उसको सालिक बनाएर  राखियो तर सहिदकै पुत्र त्यही सालिकको आडमा बसेर भीख मागेको र उसकी पत्नी खान नपाएर मरेको धारणा छ कथामा ।
अभियान –देशमा विकास निर्माण तथा गरिवी निवारण, शिक्षा रोजगार आदिका धारणाहरू जे जति प्रसारण भए पनि अप्रिल एक तारिखको रूपमा  दर्शिएको धारणा आएको छ कथामा ।
पूर्णत्व – यस कथामा पैसाको लागि नग्न अवस्थामा पुगेर यथेष्ट कमाए पनि घर खाली नै रहेको र उसले पैसा बोकेर दगुरिरहेको धारणा आएको छ ।
रेखा – यस कथामा विद्रोही र सरकार पक्षबाट मात्र नभै मानिस विविध किसिमले मारिएका थिए तर विद्रोही र सरकार पक्षले एक अर्कालाई दोष थोपारिदिन्थ्ये । त्यसैको उदाहरण हो यो डाँकाबाट मारिएको एक युवकको कथा ।
पुरूषार्थ – यस कथामा तीन भाइले आवेगमा आएर घरमा तीनतिरबाट आगो लगाउँछन् र मेरो मात्र हैन केरे भनेर प्रश्नवाची बन्छन् ।
सोच –आमाको लाडप्यारले छोरालाई नराम्रो काम गरेर बिग्रदै गर्दा बाबुले सम्झउँदा बुझाउँदा आमाले बाबुलाई नराम्रो ठान्ने र पछि आफ्नै गहना पैसा सबै लगेपछि बाबुलाई नै एउटा छोरोलाई पनि तहमा राख्न नसक्ने पनि के बाउ भन्दै दोष दिएको धारणा आएको छ कथामा ।
मिलन विन्दु – यस कथामा इनेगिनेका भद्रभलाद्मीमा कटुतापूर्णता भए पनि मद्पानमा मिलन हुने धारणा आएको छ कथामा ।
श्रेणी– आपसी स्वार्थ, गुट निर्माण, सहअस्तित्वलाई स्वीकार्य नगर्दा, आपसी द्वन्द्वमा लड्दा आफ्नो भूभाग अकै मुलुको कब्जामा गएको धारणा आएको छ कथामा ।
पेसा–स्वार्थको कारणले गर्दा मानिसले खराब कामको विरोध नगरी समर्थनमा लाग्नु नै पेसा हो भनिएको छ कथामा ।
तारतम्य – भाषणमा घुस बिरोधी कुरा गरे पनि काम गर्दा घुस नखुवाई  काम लिन नसकिने धारणा आएको छ कथामा ।
सीमारेखा– यस कथामा 'क' र 'ख' बीचको मेलमिलापमा र सद्भावमा रहेका अवस्थामा नयाँ युवक आएर विद्वेष र बितृष्णाको बीउ रोपेर कर्तव्यप्रति सजग नगराई हिडेको र 'क'हरूको काम गर्ने बानी हटिसकेको र सुखको खोजीमा गाउँबाट पलायन भएको धारणा आएको छ कथामा ।
उद्घाटन – दुई साथीमा एउटाले सधैं मन्दिर दर्शन गर्न जानु र नयाँ नयाँ जुता लगाएर स्कुल जानु ,अर्को साथी मन्दिर जाँदा जुता हराएपछि साथीकोमा जाँदा आफ्नो जुता देखेको धारणा आएको छ कथामा ।
अन्तरबोध – यस कथामा मायोवादी र सुरक्षा कर्मी मारिएका चियागफमा  एउटा चिन्तकले 'किन होला  कोही पनि नेपाली मरिरहेका कुरा गरिरहेका छैनन् । के ती सर्वप्रथम नेपाली हेनन् र भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।    
 सहभोज –यस कथामा गरिबबस्ती, छुवाछुत हटाउन एउटा संस्थाबाट, सहभोज  गर्दा राम्रो हुने भनेपछि सहभोज गरिएको र सहभोजपछि भोकमरी मच्चिएको धारणा आएको छ ।
द्विविधा – यस कथामा दुई गुरू चेलाबीचको सम्वादमा गुरूले चाकरी ,कोसेली मन नपर्नेे कुरा लगाएर दूधको साक्षी बिरालो बन्ने देखि सर्तक रहनु पर्ने धारणा राखेपछि चेला गूरूको मा चाकडी गर्न छाड्दा ऊ र ऊ सँग सहमत भएका साथीले सेवा नपुगेको भन्दै प्रमाण पत्र नपाएको धारणा आएको छ कथामा ।
समय–,दिदीले दुख पाएको बेला भाइले सहयोग गर्दा भाइ राम्रो र दिदी धनी भएपछि माइत आउन छाड्नु बरु बाबुआमालाई घरमै लगेर पाल्नु र बाबुले दिदीको इज्जत भाइले राख्न पर्ने धारणा आएको छ ।
 तह– यस कथामा आमा बाबुको माया सबै सन्ततीप्रति बराबर हुँदैन भन्ने प्रमाण सहित उपस्थित भएका छन् कथाकार ।
भ्रम–यस कथामा गुरूले अमुक संस्थामा विपक्षमा देखिए तर त्यसै संस्थाबाट विदेश भ्रमणमा गएको धारणा आएको छ ।
प्रेम –यौन आकांक्षा पूर्ति गर्ने माध्यम हो प्रेम भन्नेमा एकै घरका पनाति नाति, छोरा र बाबु बीचमा तर्क वितर्क चल्छ  तर तार्किक निष्कर्ष ननिक्लेको धारणा आएको छ कथामा ।
घात –तीन जना साथी मिलेर तयार गरिएको पूलमा सौभाग्यले आपूm अघि जाने भनेर जाँदा गन्तव्यमा पुग्दा अनौठो बस्तु छरिदिंदा अरू दुईजना गन्तव्यमा पुग्न नसकी फर्के तर साौभाग्य कहिल्यै फर्केन। तथा अर्कालाई धोका दिंदा आफै धोका खाइन्छ भनिएको छ कथामा ।
पलक– सहर गाउँ पस्नु र स्वागत पाउनु र प्रफुल्ल हुनु र गाउँलाई सहर आउने निमन्त्रणा दिनु , गाउँ सहरमा गएर सहर खोज्दा कसैबाट जानकारी पाउँछ कि ऊ त छलकपट वेभिचार र तस्करीमा छ । भेट हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ ।
मित्रता – यस कथामा दुःख पर्दा साथीको आर्थिक सहयोगसमेत लिने र सम्पन्न हुँदै गएपछि साथीले दिएको पैसा पनि नतिर्ने र कति आउन सकेको होला भनी साथीको कानमा पुग्ने गरी भनेको धारणा आएको छ ।
आग्रह–यस कवितामा देशको यथार्थता, विकृति, विसङ्गति आकासिएको, अस्तित्वहीन बाँच्नुलाई किमार्थ जीवन मान्न नसकिने, स्वाभीमान हराएको,आउनु जानु नियमित प्रक्रिया भएको आशावादी भएमा प्रगति हुने र नैरास्यले विकासमा लम्कन नसकिने, जीवन बाँचनु, हाँस्नु र खुसीले प्रफुल्ल बन्नु हो, उच्चपदस्थहरूले आपूm बन्ने भगिरथ प्रयास गरिरहेको आदि र देश निर्माणको चिन्ता नभएको धारणाहरू आएका छन् ।
विचरण–जागिर खान पुरुषले महिलाको रूप धारण गरेको धारणा आएको
स्वार्थ –विदेशीएको लोग्नेले स्वास्नीलाई पत्रलेख्दा आमाले छोरालाई हुतिहारा जोइटिङ्ग्रे भन्नु र ससुराली पक्षले नामर्दको संज्ञा दिएको धारणा आएको छ ।
आफन्त – छोरा विरामी परेर आफन्तको मा ऋण माग्न जाँदा ऋण पाउन नसकेको तर छोरा मरेपछि निकटको छिमेकी आएर कात्रो किन्नको लागि पैसा दिएर कात्रो किन्न गएको धारणा आएको छ ।
चरित्रहरू –जातीय विभेदको कारणले म ठूलो र तँ सानो भन्दा विवादले वीभत्स रूप लिएको धारणा आएको छ ।
मानवीयता –यस कथामा मानवीयताको ह्रास देखाइएको छ । धनी मानिसले कुकुरलाई जति पनि गरिबप्रति स्थान नदिएको धारणा आएको छ ।
घोषणा –यस कथामा मादक पदार्थ विक्रीवितरण न हुने, भएमा उचित सजाय दिने भन्ने समुदाय बाट उर्दी भएको र सबै खुसी देखिए तर पाँचो दिनमा समुदायका अध्यक्षले नै मादक पदार्थ सेवन गरेको धारणा आएको छ ।
कथा – बाल अधिकारवादीले बालकलाई काम लगाउन हुन्न त भन्ने असाहाय बालबालिकाको व्यवस्थापन नगरी छाड्दा सडक बालबालिकाहरू कुलतमा लागि तस्कर बनेर जेल जानु पर्ने धारणा आएको छ कथामा ।
समवेदना – गरिब बस्तीमा आगलागी भएर वर्तमान परिस्थितिको हल गर्न आवस्यक्ता देखिएकोमा ओहोदामा बस्ने बालाले दीर्घकालिन खोजी गर्दा २५लाख भन्दा बढी खर्च भएको तर त्यस वर्ष केही गर्न नसक्ने र अर्को वर्ष के कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ भन्दै जानकारी स्थानीय नगरपालिकामा आएको ।
गन्तव्य–पोखरीको पानी मिठो भएको र त्यहाँ पानीलिन जाने मानिस एकजनामात्र जान सकिने भएकोले सबै लाइनमा लाग्थे र यिनीहंरू लाइनमा यति दत्तचित्त देखिन्थेकी गाउँमै आगो लागेर मानिस मर्दा पनि लाममै रहेको धारणा आएको छ ।
सूची – यस कथामा विदेशमा लोग्ने, हास्टेलमा बसेका दुई छोरीहरू,गाउँमा बसेका सासू–ससुरा र वर्तमानमा बाँचेको स्वछन्द जीवन, गोष्ठीमा नारी पुरुष सम्बन्ध र सतीत्वमा लामो व्याख्यान अनि गोष्ठी सकिएपछि सहभोजमा युवासँग मधुर मिलन, पतिको घर आउँदै छु भन्ने फोन आउँदा किन आउनु परयो घर कमउन गएकाले भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
मुआब्जा– विदेशमा गएकी पत्नीले धन कमाएर घर पठाई घर सवल बन्यो दशवर्षपछि ऊ आउँदा ५।६ वर्षको छोरो समेत बोकेर ल्याई र पतिलाई 'मातृत्वको मुआब्जा म छोड्न चाहान्न' भन्दै छोराको परिचय गराई, पति बोल्न नसकेको र चार आँखा एक आपसमा जुधेको धारणा आएको छ ।
उनीहरू– यस कथामा प्रेम विवाह गरेका जोडीमा पत्नीले पतिको जविनभर माया पाएपुग्छ भन्दै गर्दा पति सडक दुर्घटनामा पर्दा उसको शरीर नचल्ने अवस्थामा पुगेपछि पत्नीले झर्कोफर्को गर्न लागेको ,अगाडीको संसार ..  भन्ने धारणा आएको छ ।
आधार–यस कथामा पत्नीले 'तपाईँ जस्तो लोग्ने पाएकोमा आपूmलाई भाग्यमानी ठान्छु र आजीवन साथ दिने प्रण गर्छु ' भन्छे । क्रमस दिन बित्तैजाँदा पत्नीका चाहना प्रस्तुत हुन्छन् । चाहना पूर्ति नभएपछि रणचण्डी बन्नु र मलतबै राख्न छाड्छे, र लोग्नेले मानिस कति बस्छन् प्रतिबद्धतामा प्रश्नवाची बन्छ । तीनटुक्रा – पहिलो टुक्रामा देश नचिनेको हुँदा देश चिन्न रत्नपार्क वा सहिदमञ्चतिर गएको धारणा, दोस्रो ट्क्रामा हजुरबालाई नातिले प्रजातन्त्र  के हो भनेर सोधनी गर्दा हजुरबाले सांसद, मन्त्री र उनका आफन्तलाई सोध भन्ने जवाफ पाउँछ । तेस्रो टुक्रामा दुवै अविवाहित केटा केटीले सँगै बाँच्ने र सँगै मर्ने कसम पनि  खाएका थिए,। एक दिन केटाले केटीलाई म मरेभने के गर्छौ भन्दा मैले अर्को प्रैमी खोज्नु पर्ने धारणा राख्छे ।
अवस्था –यस कथामा लोग्ने जेठी श्रमितीसँग गएकोमा कान्छीले निकै दुख मनाउ गर्दै लोग्नेको साथीसँग रुन्छे तर पछि श्रीमान घर आएपछि दुबै जना रमाएको पतिको साथीले देख्छ ।
दृश्यावलोकन – पहिलो वर्ष नदी कटानमा परेका गाउँलेले सरकार समक्ष सूचना पुर्याइयो । टोली खटियो प्रतिवेदन बन्यो थन्कियो पानी वर्षेपछिे बाढीबाट गाउँनै बगायो । बाढी नियन्त्रणको टुङ्गो लगाउन हेलीकप्टर आएर गएको धारणा आएको छ कथामा ।
सदाचार– मानव अधिकार कर्मीले गरेको कामको बारेमा र त्यसमा सहभागी व्यक्तिप्रति व्यङ्ग कसिएको छ ।
नाजवाफ– जेठो छोरो आतङ्कवादी र लोग्ने सुराकीको अरोपमा मारिएका थिए । यही कुराको बारेमा छोरा छोरीले आमासँग सोधनी गरेका छन् कथामा ।
 आरम्भ – राजनेताहरूले जनतालाई कसरी झुक्याउँछन् भन्ने धारणा बाटोका ढुङ्गा उप्काएर पुन तिनै ढुङ्गा छापेको र जनताले सोधनी गर्दा नयाँ कामको आरम्भ गरेको भनिएको छ ।
रक्षाबजेट – जनताको विस्वास पाएको प्रजातान्त्रिक सरकारले जनताको हकहीत भन्दा रक्षाबजेट बढाएको धारणा आएको छ कथामा ।
मानव अधिकार – यस कथामा समयमा कार्यक्रम नहुनु, मानव अधिकार कर्मी ढिलो आउनु, मुक्तिमोर्चाले राखेको बन्द, भाषणमा समानता,स्वतन्त्रता, जिउन पाउने अधिकारप्रति बोलिएको र अधिकारकर्मी तामदाममा सवार भएको धारणा आएको छ कथामा ।
एकता – देश निर्माणको काममा एक अर्कामा हानाथापी गर्ने र कामलाई सफलतातिर लान नदिने तर सुविधालिँदा भने एकताको प्रर्दशन गर्ने नेपाली नेतृत्वको चरित्र प्रदर्शन गरेको छ कथाले ।
दृश्य – यस कथामा विषाक्त थैला बोकेको एक मानिसले सयौं मानिसलाई खेदीरहेको थियो । सबैले आश्चर्य मानेर हेरिरहेका थिए । आखिरमा भेद खुल्यो कि ती विषाक्त थैला शान्तिको नाममा बोकाउन खोजीरहेको र मानिस डरले भागिरहेको धारणा आएको छ ।
सफलता– लुना (कुकुरको नाम) मारिएको विरोधमा बन्दको आवाहान गरिएको थियो र बन्द सफल भएको तर लुना मार्ने गाडी पत्ता नलागेको तर बँदको नाममा दुई जनाको ज्यान गएको धारणा आएको छ ।
अर्थ –एक जनाले घामलाई पानी, पानी परेकामो घाम लागेको,अनि गाउँमै भएको मानिसलाई गाउँ छाडेका भन्दा अर्को मौन बसेकाले मुख फोरेर कस्तो उल्टा कुरा गरेको भन्दा जवाफमा राजनीति गर्न सिकेको भन्ने धारणा आयो ।
अनुकरण– सत्ता परिवर्तनपछि हाम्रा दिन आउँछन् भन्ने कुरामा आमा छोरा बीच संवाद चल्छ । आप्mनो र आँप्mनै सांसद मन्त्री भए पछि छोराले आमालाई सम्झायो तर आमा रिसाइन् र छोराले किन रिसाएको भनी सोद्धा नेता रिसाएकोले भनि छोराको प्रश्नको जवाफ दिएको धारणा छ कथामा ।
उन्माद–गरिबीको विवसता भएका छोराछोरीले मासु नभै नखाने भनेर अड्डी लिएपछि थोरै मासुले सबैलाई पुर्याउन धेरै खुर्सानी हालेर पकाएपछि छोरा छोरीले खान नसकी कहिल्यै मासु नखाने भन्ने धारणा आएको छ ।
विभाजन–यस कथामा मन्त्री परिवर्तनको साथमा संघ संस्था, मन्त्रीका मानिस भर्ती गर्र्नु पर्ने अवस्थाको चित्रण सहित संस्थाको अधोगति लाने वालाले संस्था बचाउन खोज्नेवालालाई नै दोषी ठहरगरेको धारणा आएको छ ।
उच्चाइ–यस कथामा सिटमा बस्नको लागि अधिकार खोज्ने युवतीले बृद्धबृद्धाको मर्मलाई बुभ्mन नसकेको र अशिष्ट व्यवहार देखाएको धारणा छ कथामा ।
स्वाद–यस कथामा न्यून आए भएका कर्मचारीले चाहेको जस्तो स्वाद परिवारलाई दिन सक्दैन र नैरास्यको साथै गुनासो सुन्न पर्छ भन्ने धारणा छ ।
 मोह –यस कथामा प्रतिसोध लिन खोज्दा आप्mनै श्रीमती र छोराकोमा खुकुरी प्रहार भएको धारणा आएको छ ।
परिवर्तन –पुरातन त्रिचारले मानिसलाई अघि बढ्न दिदैन भन्दै ऊ परिवर्तन हुन चाह्यो  तर ऊ कहिल्यै चाहे जस्तो हुन सकेन । ऊ पुरातनबाट उठ्न त खाज्यो तर सकेन र परिवर्तनको नाममा दुबैतिरबाट एक्लिएको छ भन्ने धारणा छ ।
विजय– यस कथामा बाज र अरूचराहंरूलाई, प्रतीक बनाएर शोसकहरूको अगाडी अरूको कुनै अस्तित्व नरहने धारणा आएको छ कथामा ।
भर– देशमा अरुको भरमा चलाइएका विविध संस्थाहरू दीर्घकालिन हुँदैनन्् र धोका खाइन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ कथाले ।
नाता –यस कथामा पाँच छोरीको बारेमा घरका विभिन्न परिवारका विभिन्न मूल्याङ्क आएको छ । स्वार्थको आधारमा भएको यो मूल्याङ्कनमा नोकर ठूलेले 'जो आए पनि काम गर्नु पर्ने मैले न हो ' जो आए पनि मन पर्दैन भन्ने धारणा आएको छ ।
शान्ति–सडकमा लास देखिएबाट थालनी भएको आन्दोलनमा एक दर्जनको मृत्युपछि पुन स्थगन भएको र नेपालमा गरिने आन्दोलनको उपलब्धी विनानै स्थगन हुने धारणा आएको छ ।
सहमति–यस कथामा महिला बीच एक अर्काको आलोचना र समालोचना गरिएको छ । कोही दश रु काउण्टमा तास खेल्न थाल्छन् । विना काममा दिन बिताउन हुँदैन भन्ने सन्देश पनि आएको छ ।
दूरदर्शिता –सबैको सहमतिमा घर भत्किन्छ । नयाँ घरको निर्माणका कुरा आउँछन् ।पुनरावृत्ति दोहोरिन्छ । विधर्मीलाई कार्वाही गर्दा सबै पर्ने धारण आउँछ । नेपालका राजनीतिक दलका क्रियाकलापमा आधारित छ कथा ।
स्वतन्त्रता –यो कथा आन्दोलनका समयमा नागरिकता बनाउन सदर मुकाम गएका एकपविारलाई सुराकीको लान्छना लगाएर कुटपिट गरिएर वेहोस पारिएको मार्मिक घटनामा आधरित छ  ।
पश्चाताप– यस कथा पनि राजनीतिक स्वार्थमा आधारित छ । दूरर्गन्धले भरिएको बस्तु लिएर हिडेकोले मानिसलाई बन्दी बनाउने र आप्mनो स्वार्थ सिद्धि गर्न चाहनले आज पनि खेदीरहेको धारणा आएको छ ।
प्रयास – जौहारले आप्mनै घरभित्र कसैको बस्तु निकाले र कसैकोमा राखिदिने र दोष्ी बनाउँदै आँपूm निर्दोष बन्ने प्रयासमा अन्त्यमा असफल भएको तर सोधनीगर्दा राजनीति सिकिरहेको छु भन्ने जवाफ दिएको धारणा छ कथामा  
अनसन–यो कथा पनि राजनीतिक व्यङ्गमा आधारित छ । पक्ष विपक्षमा चर्का चर्की भए र सहमति जुट्न नसकेपछि पछि फर्केर हेर्दा जुलुस आएको देखिन्छ र कसैले भन्छ अपच भएर हिडेका भन्ने धारणा आएकोछ कथामा ।
चिनारी –सन्त्रास बोकर हिड्दा सबै डराउँथे ऊ पछि गएर सुधारियो र राम्रा काम गर्न थाल्यो, तर उसलाई हेय दृष्टिले हेर्ने, राम्रा काममा पनि आलो चना गर्ने , विरोध जनाउने गर्दा ऊ प्रश्न सूचक आँखाले आपूmले आर्फैलाई खोजी रहेका धारणा आएको छ कथामा ।
हस्तान्तरण– यस कथामा सन्तान भनेको आप्mनो जीवनमा प्राप्त हुन नसकेको चाहनापूर्तिको आशा हो भन्न धारणा आएको छ ।
 मापदण्ड–,धनी वर्गले गरिब वर्गलाई सहयोग गर्दैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
 सामथ्र्य – देशका निम्ति बलिदान गरौं भन्नेको मृत्यु हुन्छ । चिताबाट बल्ल स्वतन्त्र भएँ भन्ने आवाज आउँछ । छेउमा कोही उभिएको , तिमीहरूसँग बस्छु भनि रहेको र त्यसैले मलाई निली रहेको थियो । सबैले जिज्ञासा राख्दा  उसले देश भन्यो र मेरा ठूला शत्रु त यिनै हुन् भन्दै लास देखायो भन्ने सन्देश छ कथामा ।
परिणाम –अरुको अह्रोटमा काम गर्ने बाला साधन बन्न सक्छ तर आखिरमा ऊ भासिदै जाँदा उसको कोही हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
भाव –यस कथामा बाबुलाई छोराले जुलुसमा जान आग्रह गर्दा । बाबुले विगत चोख्याउने प्रयत्न गर्दैछन् । सहरको शान्ति खल्बल्याउँदैमा क्रान्ति हुँदैन । हेर त पहिलेका घाउ भन्दै बाबुले कमिज खोलेर देखाउँदा छोरो रुनथाल्यो बाबुले नरो भनेन भन्ने धारणा आएको छ ।
श्रीगणेश–यस कथामा आन्दोलन सफल भएपछि आन्दोलनकारीले सत्ता समाल्नु, आन्दोलनको नाममा राजनीतिको जामा पहिर्याएर गलत गर्दा अस्थिरता,अराजकता र सामाजिक दुराचारको प्रवृत्ति जोडले चल्न थाल्यो भन्ने धारणा आएको छ ।
विषय– यस कथामा प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि दुईदशक भित्र देश र जनताका लागि खासै केही विकास भएको छैन भन्ने जनभावनामा राज नेताले नेताको व्यक्तिगत विकास भएको धारण आएको छ ।
व्यथा – आन्दोलनले देशमा पुर्याएको जन धनको क्षतीको असर मुक्ति पछि पनि रहेको त्रासको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिनुको साथै मुर्दा शान्ति चाहिदैन भन्ने नारा लागेको धारणा आएको छ
सपना –बेरोजगारीग्रसित युवाहरूलाइ एउटा गैरसरकारी संस्थाले जागिर दिने प्रलोभनमा कार्यलय सञ्चालनको लागि श्रमदानमा घर निर्माण गरिएको र गैह्रसरकारीको हाकिमले उद्घाटन समेत गरेर काठमाडौ लागेपछि फर्कने काम नभएको बरू भवनमा वैकले ताला मारेको र घर सांसदको लागि बनेको धारणा छ कथामा
धारणा – यस कथामा आजको युवाशक्ति पैसाको खोजीमा छ । यिनीहरू आत्मीक शान्तिलाई बुभ्mन नसकेका र विदेशमा जान नहुने आदि कुरा जो जो ले गरिरहेका थिए तिनैका छोरा खाडी मुलुकतिर उडेको धारणा छ ।
सर्जक – आगो सिर्जना र विनाश दुबै हो , आगोबाट सधैं चनाखो रहन पर्छ भन्ने धारणा आएको छ ।
आस्था–एउटा साथीले आप्mनै घरमा बसोबास गर्ने साथीप्रति अर्का दुई साथीमा वितृष्णा जगाउन  सफल भई तर ती दुई साथीलाई यथार्थता पत्ता लागेपछि सम्बन्ध जोडिन नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेको धारणा आएको छ
।सन्तुष्ठि –यस कथामा बाबु र आमाले जेठा छोरालाई कुलदीपको संज्ञा दिए । उस्ले पनि आप्mनो पढाई छाडेर भाइहरूलाई उच्च तहमा पुर्यायो रउनीहरूले राम्रो जागिर खाए धनकमाएपछि तिनै बाबुआमाले नामर्दको संज्ञा दिएर अलग्याई एिको धारणा आएको छ ।
 अनुत्तर –दुई थरी आएर गाउँले सँग आप्mना धारणा राखे,कही दिनपछि गाउँमा झडप भयो केही मारिए कोही घाइते भए ,मरेका सहिद भएको धारणा आयो,गाउँछाड्न नपाइने उर्दी भयो, किनबेचमा प्रतिबन्ध लगाए, घरका समान कुहिए । औषधीउपचार नभएर धेरैले ज्यान गुमाए ।अन्त्यमा असह्य भएपछि गाउँले के गरेको यो भन्दा दुबै नजवाफ भए भन्ने धारणा छ कथामा ।
समानता– एक मेहनती र प्रगतिमा लम्केको घरमा , अधिकारकर्मीहरूको प्रवचनपछि , लोग्ने मानिस पनि घरको काममा सरिक हुन पर्ने भयो र सबै घरको काममा लाग्नु पर्ने भयो । इष्र्यालुलाई दंगदास बनायो । परिश्रम गर्ने परिवारलाई यो कुरा धेरैपछिमात्र पत्ता लाग्यो ।
विवेक –कुवाहरूमा पानी नहुँदा पोखरीमा जानु पर्ने र पोखरीले म कहाँ नआइ नहुने रहेछ भन्दा एउटा मानिसलाई रिस उठ्यो र पोखरीको डिल खनेर पानी बग्न थाल्यो, पोखरीको घमण्ड चुर पारेको सम्झदै घर पुग्दा नपुग्दा कुवाको अस्तित्व नामेट भइसकेको धारणा आएको छ कथामा ।
उपरोक्त कथाको सार,विभिन्न साहित्यकारहरूको धारणाबाट यो लघुकथा सङ्ग्रहले के संदेश दिन खोजेको हो, नवराजका कथा कस्ता छन्, नवराज कस्ता किसिमका कथाकारहुन भन्ने यथार्थता प्रष्ट पारेको छ ।
बास्तवमा नवराज रिजाल एउटा समाजलाई चिनेको, समाजमा भिजेको,नेपालको भौगोलिक स्थितिलाई बुझेको राजनीति र राजनीतिक कार्यकर्ताको दर्शन तथा भावनालाई विश्लेषण गरेर कथा सिर्जना गर्न सक्ने  क्षमता भएका कथाकार हुन् । देशको अर्थिक अवस्थामा धनी र गरिब बीचमा देखिने तथा छुवाछुतमा रहेको विभेदलाई केलाउँदै, घरयासी कलह, जीवन जगत, राजनीतिक भ्रष्टता, आर्थिक भ्रष्टचार, जनआन्दोलन, त्यसबाट जनधनमा परेको असर, विकृति विसङ्गति, राजनीतिक भ्रष्टता,आदिलाई समेटेर कथा सिर्जना गरेका छन् । उनका लेखनमा देशप्रति,बौद्धिक व्यक्तित्वप्रति, आदर सत्कार छ ।  उनका कथा लेखनले उनलाई यथार्थवादी र समसामयिक  लेखक हुन्र भन्ने परिचय दिन्छन् ।
कथाका पात्र विधान –नेपाल एउटा विविध समाज, वेशभुषा, विभिध धर्म साँस्कृतिक,, हिमाल पहाड, तराई आदि भौगोलिक विभाजन भएको देश हो । रिजालका कथाका पात्रहरू पनि स्थानीय विविधता, धार्मिक विविधता, सामजिक संरचनामा विविधतालाइ समाउँदै कथा सिर्जना गरिएका छन् र सोही अनुरूपका पात्र चयन भएका छन् । सबै पात्रहरू क्रियाशील छन् । कतिपय पात्र प्रतीकको रूपमा प्रयोगमा ल्याइएका छन् ।
लेखनशैली–लेखनर्शली सरल र ,शिष्ट र स्तरीय छ । सबै प्रकारका पाठकको लागि सुबोध छ । उखान टुक्काको, प्रयोग गर्नु आदिले गर्दा भाषा रसिलो हुन पुगेको छ ।
शीर्षकी करण – 'माटो खोज्दै' शीर्षकमा कुनै कथा छैन तर यस सङ्ग्रहभित्रका कथाहरूको अध्ययन गर्दा कथाकारले देशभित्रका विविध पक्षको खोज गर्दै कथा लेख्दै गर्दा के बुझ्न सकिन्छ भने देश भनेको माटो हो, देश भनेको मातृभूमि हो र यसमा अवस्थित जनसमुदायको खोजीमा लेखन यथार्थता खोज्नु नै माटो खोज्नु हो । यस अर्थमा शीर्षक सार्थक देखिन्छ । यस भित्रका सबै शीर्षकहरू प्रतीकात्मकरूपमा राखिएका छन् र समग्र कृतिको शिर्षक पनि प्रतिकात्मक रूपमा आएको छ ।यसरी अध्ययन गर्दा पनि शीर्षक सार्थक छ ।
निष्कर्ष– कथासङ्ग्रहमा के छ र के दिन खोजेको हो त्यो विभिन्न साहित्यकारको धारणाबाट प्रष्ट भएको छ । त्यो कुरा यहाँ दोहोराइ राख्न आवश्यक देखिदैन । उनका लेखनमा देश, जनता, जनताका समग्र समसामयिक कृयाकलाप, जीवन दर्शन, राष्ट्र प्रेम र समाजलाई प्रगतिमार्गमा लाने यथार्थ मार्ग दर्शन छ भन्न सकिन्छ ।
मिति २९७९ साल असौज ३० गते
कावासोती नेपालमाटो खोज्दै लघुकथासङ्ग्रहको अनुशीलन
सदानन्द अभागी  
परिचय –
  यस कृतिका सिर्जनाकार हुन नवराज रिजाल । लघुकथा लेखनमा उनको नाम अग्रणी पंक्तिमा आएको देखिन्छ । बाल कथाका पनि उनी एक पोख्त  सिर्जनाकार हुन् । नवराजका एक दर्जन भन्दा बढी बाल साहित्यका कृतिहंरू प्रकाशनमा आएका छन् । उनी साहित्यको क्षेत्रमामात्र नभएर सम्पादनको क्षेत्रमा पनि नाम चलेका सम्पादक हुन् । करिव आधादर्जन पुरस्कारले पुरस्कृत नवराजको करिव आधा दर्जन भन्दा बढी संस्थाहरूमा आवद्धता देखिन्छन् । उनको लगनशिलता, आबद्धता, लेखन विविधता र सकृयता, लेखन क्षमता, प्रस्तुति कला, सामाजिक कार्यमा सम्लग्नता आदिको आधारमा विश्लेषणगर्दा  उनी एक बहुप्रतिभाका धनी सिर्जनाकार हुन् भन्न सकिन्छ ।
कृतिको संरचना – यो कृति आवरण पृष्ठ बाहेक २०८पृष्ठमा रचना गरिएको छ । अग्रआवरणमा सारगर्भित चित्रले सजाइएको छ भने पछिल्लो आवरणमा लेखकको परिचय र पाँचजना साहित्यकारले कृति र कृतिकारप्रति राखिएका धारणाले सुसज्जित छ । यसकृतिको प्रकाशन जयकाली प्रकाशन प्रा. लि .ले गरेको छ र मूल्य रू १२५ ।– राखिएको छ ।
कृति र कृतिकारप्रति साहित्यकारहरूको धारणा –  प्रा. डा. केशव प्रसाद उपाध्यायको नजरमा कृति र कृतिकार –"रिजालले प्राय जसो पतीत नीच, दुख, कष्ट दुराचारी,व्यभिचारी र षणयन्त्रकारी पात्रहरूलाई लिएर जीवनको मलीन, दुःख त्रासद, घृणितरूप देखाएकाले, उनलाई अतियथार्थवादी या प्राकृतिवादी कथाकार भन्न सकिन्छ ।"
 प्रा.डा. कृष्णप्रसाद घिमिरे लेख्नु हुन्छ –"वर्गीय विभेद र द्वन्द्वलाई,कथाका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्नु र समकालीन समाजको अड्कन तथा न्यायपूर्ण समाजको व्यवस्थापनका लागि प्र्रतिबद्ध रहनु रिजालको कथात्मक प्रवृत्तिरहेको देखिन्छ ।
प्रा. डा. लक्ष्मणप्रसादको नजरमा कृति र कृतिकार – "कथाकार रिजाल आदर्श व्यक्ति, आदर्श समाज, आदर्श देश र आदर्श मानवताको पक्षमा वकालत गर्छन् र हाम्रो सामाजिक संरचनाका सङ्गतिहीन दुर्दान्त एवम् कुरूप यथार्थलाई पाठक सामु राखिदिन्छन् ।"
ईश्वरीप्रसाद पोखरेलको नजरमा कृति र कृतिकार –वर्तमान युगमा नेपाली समाजका विभिन्न क्षेत्रहरूमा देखापरेका विकृति अर्थिक विसमता,शैक्षिक अराजकता, युवा वेरोजगारी, भ्रष्टचारी प्रशासन, बढ्दो गरिबी , खस्कदो मानवीयता, हुर्कदा वेश्यावृति,फैलदो बालशोषण, आधुनिक यान्त्रिक विकासले ल्याउँदै गरेको जटिलता, नारी दमन, शोषण लगायतका अनेकौं समस्याहरू माथि कथाकार रिजालको दृष्टि पुगेको देखिन्छ ।
दीपकप्रसाद ढकालको नजरमा कृति रकृतिकार –समष्टिमा रिजाल आफ्नै धरातलका घटना, विषय, चरित्र, विकृति विसङ्गति र त्यसले जन्माएका अनुभूतिलाई, लघुकथामा कलात्मकता दिने युवा पुस्ताका अथक साधक हुन् । नेपाली साहित्यको आख्यान विधा अन्तर्गतको लघुकथालाई सैधान्तिक खाका, र ढाँचा बमोजिम विधागत निजत्व,प्रदान गर्ने कार्यमा यिनको योगदान महत्वपूर्ण देखा परेको छ ।
प्रा.डा. कपिलदेव लामिछानेको धारणामा–"रिजालले ठुला ठुला परिदृश्यलाई लघुआकारमा समेटेका छन् ।"
सुकुम शर्माको रिजालको कथाप्रतिको धारणा–"नवराज रिजाल समसामयिक समाजको यथार्थ आख्यानीकरण गर्ने कथाकार हुन् । यिनका कथामा पारिवारिक मर्म जति छ त्यति नै व्याक्तिको समाजसँग अन्तरक्रिया छ ।" सुकुम शर्मा थप धारणामा उनको दृष्टि राष्ट्र हुँदै विश्व यथार्थसँग जोडिएको छ ।
किशोर पहाडीको नवराजका कथाप्रतिको धारणा–"आपूmलाई गम्भीर रूपमा साहित्यमा अर्पण गरेका रिजालका प्राय ःसबै कथाहरू यथार्थपरक छन् । राजनैतिक, सामाजिक प्रणयपरक,चरित्रप्रधान,कुनै पनि षियलाई उनले यथार्थको कसीमा हालेर अगाडी ल्याएका छन् ।"
एकप्रसाद सापकोटाको दृष्टिमा कथाको विषय बस्तु –नेपाली समाज भित्रका समस्या विकृति,विसङ्गति,चिन्तन,सोच र मूल्यमान्यतालाई विषय बस्तु बनाइएका यी कथाहरू साच्चिकै स्वादिला,चोटिला र मर्मस्पर्शी छन् ।
स्वयम लेखक नवराजले वर्तमान परिस्थितिप्रतिका धारणा –हरेक कथाले दिन खोजेको सन्देश त कथा सारमा आउने नै छ तर स्वयम् कथाकारको बुझेको हाम्रो समाज, समाजिक क्रियाकलाप यसबाट देश माथि उठ्ने प्रयास, सामाजिक विश्वास, आस्था अठोट जस्लाई लेखकले जीवन एउटा विश्वास हो । आस्था र अठोट पनि हो भन्ने धारणा समाउँदै उनले वर्तमानलाई यसरी विश्लेषण गरेका छन् –" हाम्रो वर्तमान चुपचापलाई देख्दैन ।सुनशानलाई सुन्दैन । आस्था र विश्वासलाई पत्याउँदैन,विस्तारै बोलेको बुझ्दैबुझ्दैन मानवीय यथार्थ र नैतिकतालाई सितिमिति जान्दैन ।चारैतिर स्वार्थै स्वार्थमात्र देख्छ, बुझ्छ, र आत्मसात गर्न खोज्छ ।"
बास्तवमा नवराजले समाजलाई राम्रो अध्ययन गरेका छन् । समाजका यथार्थतालाई केलाएका छन् । समाजका यी यथार्थता भित्रका विकृति र विसङ्गतिलाई विश्लेषण गर्दै यस कथाभित्र सकरात्मकपक्ष्यलाई अग्रगामी मार्गमा लान बाटो खन्दै मार्गदर्शन पस्केका छन् भने विकृति र विसङ्गतिलाई जरैदेखि उखेल्ने प्रयास गरेका छन् ।  यी सत्य तथ्यलाई माथिका साहित्यकारको दृष्टिकोण विश्लेषण गर्दा पनि पुष्टि हुन आउँछ । संक्षेपमा भन्नु पर्दा उनी यथार्थवादी कथाकार हुन् भन्दै अब म उनका कथाको साधारण भावसारतिर लाग्ने अनुमति माग्छु ।
यस कृतिमा ९७ लधु कथाहरू समावेश गरिएका छन् ।मूल्याङ्कन पहिलो कथा हो । दाइजोको विरोधी प्रभावले बिना दाइजो विवाह ग¥यो । पछि धेरै दाइजो लिएर विवाह गर्ने साढुदाईलाई सासूले सम्मान साथ आदर गरेको र उसलाई केही नजानेकोले दाइजोको विरोध गर्छ भन्दै अपहेलित गरेको धारणा आएको छ कथामा ।
 स्मृति– यस कथामा पाँचभाई छोराहरूआमा विरुद्ध अंशबण्डा नमिलेको भन्दै खनिएका र बोल्नै पर्छ भन्दा आमा नबोली मृत्युवरण गरिन् । तिनै छोराले आमा मर्पछि दूधको भारा लाग्छ भन्दै विवादित जग्गामा सालिक बनाइएको धारणा आएको छ ।
खरानी –बाबुले चारभाई छोरालाई चार कोठा र आँपूmलाई एउटा कोठा अंशबण्डा लगाइ दिए । बाबु मरेपछि आमा बसेको कोठा र अंशमा दावी गर्दै छोराहरूले घरमा आगो लगाइदिए तर आमालाई कसैले घरबाट ननिकालेकोले खरानी परिन् ।
 मनस्थिति– आघरको चर्पी बनाउँदा धरत्रिका परिवारले पनि ज्याला लिएको धारणा आएको छ कथामा ।
कृतज्ञाता–यस कथामा सासूले छोरी र बुहारीलाई समान दृष्टिकोण बाट हेर्नुपर्छ भन्ने सन्देश बोकेको छ ।
आँखाहरू–यस कथामा गोष्ठीमा वक्ताले राष्ट्रभाषा र राज्यले मातृभाषको शोषण र उत्पिडन्मा पारेको भन्दै आन्दोलनको थालनी भएको र सरकारले वार्ताको लागि आआफ्नो, सांस्कृति भेषभूषामा यथेष्ट जातीय चिनारी, लिपि,र पुस्तकहरू सहित उपस्थित हुनको लागि बोलायो तर बार्ताका टोली यी प्रमाण रहित टाइसुटमा उपस्थित भएको धारणा आएको छ कथामा ।
पराकाष्ठा – यस कथाले बुढो रिक्सावालाको छोरो अरवमा वितेको, दैनिकी गुजार्न रेक्सा चलाउन बाध्यता भएको र रेक्सामा बसेका युवाहरूले उसलाई सकोस् नसकोस् चाँडो चलाउने आदेश दिएको भन्ने   धारणा आएको छ ।
सम्बन्ध– जेठाले बिना दाइजो विवाह गर्दा आमा खुसी नदेखिनु , माहिलाले जागिरे केटी विवाह ग¥यो, माइलीको सरहना गर्नु, साइँलाले केही दाइजोसँग विवाह ग¥यो आमा प्रफुल्ल भइन्, कान्छाले मनग्गे दाइजो ल्याएकोमा आमाको माया कान्छीमा पोखियो । जब अलग्गै बस्ने निधो भयो बुढा बूढीलाई पाल्नको लागि जेठी बाहेकका राम्र ठानिएका बुहारीहरूले सासू पाल्न चाहेनन् ।
आँसु–विदेशबाट आउँदा लोग्नेले निको नहुने रोग लिएर आएको भन्नु र श्रीमतीसँग माफी माग्नु । श्रीमतिले पनि पतिकै जस्तो रोग लागेको भन्दै माफी मागेको धारणा आएको छ ।
किमबदन्ती–भ्रष्टचार गर्नेहरूनै भ्रष्टचारीप्रति धोर बिरोध जनाइरहेका तर भ्रष्टचार बढीरहेकोमा  कथनी र करणी नमिलेको धारणा आएको छ ।
असङ्गत–यस कथामा धनी मानिसले आफ्ना छोराछोरी सहर बजारमा राखेर पढाउन सक्ने भएकोले गरिबका छोराछोरी पढाउने स्थलमा पाठशाला (स्कुल) खोल्न चाहदैनन् र गरिका छोराछोरीलाई नै आफ्नो काममा लगाउँछन् भन्ने धारणा आएको छ ।
मूल्य –बाबु आमाले चाहे जस्तो छोराछोरीलाई अध्ययन गराउन सक्दैनन् । छोराहरूले आफ्नो इच्छा अनुसार पढ्छन् । यहाँ चारभाइ छोराहरू मध्ये कान्छोलाई राम्रोरूपमा लिन्छन् ।अरू भाइ आफ्नो भनाई अनुसार अध्ययन नगर्दा वेकम्मा ठहर गरिन्छ  । यी तीन भाइले राम्रो काम गरेर नामी भएपछि कान्छो वेकम्मा भएको आमाबाबुले धारणा राख्छन् ।
धरातल – यस कथामा बाहिरी रूपमा पुरस्कारको विरोधकर्ताले नै भित्रीरूपमा पुरस्कार प्राप्त भएको मा सहस्र रूपमा ग्रहण गरेको धारणा आएको छ ।
प्राप्ती– यस कथामा चराहरूलाई प्रतीकको रूपमा देखाएर आपसी द्वन्दले गर्दा अर्काले फाइदा लिएको दर्शाइएको छ ।
पात्र – यस मार्मिक कथामा शरण सहिद बन्यो र उसको सालिक बनाएर  राखियो तर सहिदकै पुत्र त्यही सालिकको आडमा बसेर भीख मागेको र उसकी पत्नी खान नपाएर मरेको धारणा छ कथामा ।
अभियान –देशमा विकास निर्माण तथा गरिवी निवारण, शिक्षा रोजगार आदिका धारणाहरू जे जति प्रसारण भए पनि अप्रिल एक तारिखको रूपमा  दर्शिएको धारणा आएको छ कथामा ।
पूर्णत्व – यस कथामा पैसाको लागि नग्न अवस्थामा पुगेर यथेष्ट कमाए पनि घर खाली नै रहेको र उसले पैसा बोकेर दगुरिरहेको धारणा आएको छ ।
रेखा – यस कथामा विद्रोही र सरकार पक्षबाट मात्र नभै मानिस विविध किसिमले मारिएका थिए तर विद्रोही र सरकार पक्षले एक अर्कालाई दोष थोपारिदिन्थ्ये । त्यसैको उदाहरण हो यो डाँकाबाट मारिएको एक युवकको कथा ।
पुरूषार्थ – यस कथामा तीन भाइले आवेगमा आएर घरमा तीनतिरबाट आगो लगाउँछन् र मेरो मात्र हैन केरे भनेर प्रश्नवाची बन्छन् ।
सोच –आमाको लाडप्यारले छोरालाई नराम्रो काम गरेर बिग्रदै गर्दा बाबुले सम्झउँदा बुझाउँदा आमाले बाबुलाई नराम्रो ठान्ने र पछि आफ्नै गहना पैसा सबै लगेपछि बाबुलाई नै एउटा छोरोलाई पनि तहमा राख्न नसक्ने पनि के बाउ भन्दै दोष दिएको धारणा आएको छ कथामा ।
मिलन विन्दु – यस कथामा इनेगिनेका भद्रभलाद्मीमा कटुतापूर्णता भए पनि मद्पानमा मिलन हुने धारणा आएको छ कथामा ।
श्रेणी– आपसी स्वार्थ, गुट निर्माण, सहअस्तित्वलाई स्वीकार्य नगर्दा, आपसी द्वन्द्वमा लड्दा आफ्नो भूभाग अकै मुलुको कब्जामा गएको धारणा आएको छ कथामा ।
पेसा–स्वार्थको कारणले गर्दा मानिसले खराब कामको विरोध नगरी समर्थनमा लाग्नु नै पेसा हो भनिएको छ कथामा ।
तारतम्य – भाषणमा घुस बिरोधी कुरा गरे पनि काम गर्दा घुस नखुवाई  काम लिन नसकिने धारणा आएको छ कथामा ।
सीमारेखा– यस कथामा 'क' र 'ख' बीचको मेलमिलापमा र सद्भावमा रहेका अवस्थामा नयाँ युवक आएर विद्वेष र बितृष्णाको बीउ रोपेर कर्तव्यप्रति सजग नगराई हिडेको र 'क'हरूको काम गर्ने बानी हटिसकेको र सुखको खोजीमा गाउँबाट पलायन भएको धारणा आएको छ कथामा ।
उद्घाटन – दुई साथीमा एउटाले सधैं मन्दिर दर्शन गर्न जानु र नयाँ नयाँ जुता लगाएर स्कुल जानु ,अर्को साथी मन्दिर जाँदा जुता हराएपछि साथीकोमा जाँदा आफ्नो जुता देखेको धारणा आएको छ कथामा ।
अन्तरबोध – यस कथामा मायोवादी र सुरक्षा कर्मी मारिएका चियागफमा  एउटा चिन्तकले 'किन होला  कोही पनि नेपाली मरिरहेका कुरा गरिरहेका छैनन् । के ती सर्वप्रथम नेपाली हेनन् र भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।    
 सहभोज –यस कथामा गरिबबस्ती, छुवाछुत हटाउन एउटा संस्थाबाट, सहभोज  गर्दा राम्रो हुने भनेपछि सहभोज गरिएको र सहभोजपछि भोकमरी मच्चिएको धारणा आएको छ ।
द्विविधा – यस कथामा दुई गुरू चेलाबीचको सम्वादमा गुरूले चाकरी ,कोसेली मन नपर्नेे कुरा लगाएर दूधको साक्षी बिरालो बन्ने देखि सर्तक रहनु पर्ने धारणा राखेपछि चेला गूरूको मा चाकडी गर्न छाड्दा ऊ र ऊ सँग सहमत भएका साथीले सेवा नपुगेको भन्दै प्रमाण पत्र नपाएको धारणा आएको छ कथामा ।
समय–,दिदीले दुख पाएको बेला भाइले सहयोग गर्दा भाइ राम्रो र दिदी धनी भएपछि माइत आउन छाड्नु बरु बाबुआमालाई घरमै लगेर पाल्नु र बाबुले दिदीको इज्जत भाइले राख्न पर्ने धारणा आएको छ ।
 तह– यस कथामा आमा बाबुको माया सबै सन्ततीप्रति बराबर हुँदैन भन्ने प्रमाण सहित उपस्थित भएका छन् कथाकार ।
भ्रम–यस कथामा गुरूले अमुक संस्थामा विपक्षमा देखिए तर त्यसै संस्थाबाट विदेश भ्रमणमा गएको धारणा आएको छ ।
प्रेम –यौन आकांक्षा पूर्ति गर्ने माध्यम हो प्रेम भन्नेमा एकै घरका पनाति नाति, छोरा र बाबु बीचमा तर्क वितर्क चल्छ  तर तार्किक निष्कर्ष ननिक्लेको धारणा आएको छ कथामा ।
घात –तीन जना साथी मिलेर तयार गरिएको पूलमा सौभाग्यले आपूm अघि जाने भनेर जाँदा गन्तव्यमा पुग्दा अनौठो बस्तु छरिदिंदा अरू दुईजना गन्तव्यमा पुग्न नसकी फर्के तर साौभाग्य कहिल्यै फर्केन। तथा अर्कालाई धोका दिंदा आफै धोका खाइन्छ भनिएको छ कथामा ।
पलक– सहर गाउँ पस्नु र स्वागत पाउनु र प्रफुल्ल हुनु र गाउँलाई सहर आउने निमन्त्रणा दिनु , गाउँ सहरमा गएर सहर खोज्दा कसैबाट जानकारी पाउँछ कि ऊ त छलकपट वेभिचार र तस्करीमा छ । भेट हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ ।
मित्रता – यस कथामा दुःख पर्दा साथीको आर्थिक सहयोगसमेत लिने र सम्पन्न हुँदै गएपछि साथीले दिएको पैसा पनि नतिर्ने र कति आउन सकेको होला भनी साथीको कानमा पुग्ने गरी भनेको धारणा आएको छ ।
आग्रह–यस कवितामा देशको यथार्थता, विकृति, विसङ्गति आकासिएको, अस्तित्वहीन बाँच्नुलाई किमार्थ जीवन मान्न नसकिने, स्वाभीमान हराएको,आउनु जानु नियमित प्रक्रिया भएको आशावादी भएमा प्रगति हुने र नैरास्यले विकासमा लम्कन नसकिने, जीवन बाँचनु, हाँस्नु र खुसीले प्रफुल्ल बन्नु हो, उच्चपदस्थहरूले आपूm बन्ने भगिरथ प्रयास गरिरहेको आदि र देश निर्माणको चिन्ता नभएको धारणाहरू आएका छन् ।
विचरण–जागिर खान पुरुषले महिलाको रूप धारण गरेको धारणा आएको
स्वार्थ –विदेशीएको लोग्नेले स्वास्नीलाई पत्रलेख्दा आमाले छोरालाई हुतिहारा जोइटिङ्ग्रे भन्नु र ससुराली पक्षले नामर्दको संज्ञा दिएको धारणा आएको छ ।
आफन्त – छोरा विरामी परेर आफन्तको मा ऋण माग्न जाँदा ऋण पाउन नसकेको तर छोरा मरेपछि निकटको छिमेकी आएर कात्रो किन्नको लागि पैसा दिएर कात्रो किन्न गएको धारणा आएको छ ।
चरित्रहरू –जातीय विभेदको कारणले म ठूलो र तँ सानो भन्दा विवादले वीभत्स रूप लिएको धारणा आएको छ ।
मानवीयता –यस कथामा मानवीयताको ह्रास देखाइएको छ । धनी मानिसले कुकुरलाई जति पनि गरिबप्रति स्थान नदिएको धारणा आएको छ ।
घोषणा –यस कथामा मादक पदार्थ विक्रीवितरण न हुने, भएमा उचित सजाय दिने भन्ने समुदाय बाट उर्दी भएको र सबै खुसी देखिए तर पाँचो दिनमा समुदायका अध्यक्षले नै मादक पदार्थ सेवन गरेको धारणा आएको छ ।
कथा – बाल अधिकारवादीले बालकलाई काम लगाउन हुन्न त भन्ने असाहाय बालबालिकाको व्यवस्थापन नगरी छाड्दा सडक बालबालिकाहरू कुलतमा लागि तस्कर बनेर जेल जानु पर्ने धारणा आएको छ कथामा ।
समवेदना – गरिब बस्तीमा आगलागी भएर वर्तमान परिस्थितिको हल गर्न आवस्यक्ता देखिएकोमा ओहोदामा बस्ने बालाले दीर्घकालिन खोजी गर्दा २५लाख भन्दा बढी खर्च भएको तर त्यस वर्ष केही गर्न नसक्ने र अर्को वर्ष के कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ भन्दै जानकारी स्थानीय नगरपालिकामा आएको ।
गन्तव्य–पोखरीको पानी मिठो भएको र त्यहाँ पानीलिन जाने मानिस एकजनामात्र जान सकिने भएकोले सबै लाइनमा लाग्थे र यिनीहंरू लाइनमा यति दत्तचित्त देखिन्थेकी गाउँमै आगो लागेर मानिस मर्दा पनि लाममै रहेको धारणा आएको छ ।
सूची – यस कथामा विदेशमा लोग्ने, हास्टेलमा बसेका दुई छोरीहरू,गाउँमा बसेका सासू–ससुरा र वर्तमानमा बाँचेको स्वछन्द जीवन, गोष्ठीमा नारी पुरुष सम्बन्ध र सतीत्वमा लामो व्याख्यान अनि गोष्ठी सकिएपछि सहभोजमा युवासँग मधुर मिलन, पतिको घर आउँदै छु भन्ने फोन आउँदा किन आउनु परयो घर कमउन गएकाले भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
मुआब्जा– विदेशमा गएकी पत्नीले धन कमाएर घर पठाई घर सवल बन्यो दशवर्षपछि ऊ आउँदा ५।६ वर्षको छोरो समेत बोकेर ल्याई र पतिलाई 'मातृत्वको मुआब्जा म छोड्न चाहान्न' भन्दै छोराको परिचय गराई, पति बोल्न नसकेको र चार आँखा एक आपसमा जुधेको धारणा आएको छ ।
उनीहरू– यस कथामा प्रेम विवाह गरेका जोडीमा पत्नीले पतिको जविनभर माया पाएपुग्छ भन्दै गर्दा पति सडक दुर्घटनामा पर्दा उसको शरीर नचल्ने अवस्थामा पुगेपछि पत्नीले झर्कोफर्को गर्न लागेको ,अगाडीको संसार ..  भन्ने धारणा आएको छ ।
आधार–यस कथामा पत्नीले 'तपाईँ जस्तो लोग्ने पाएकोमा आपूmलाई भाग्यमानी ठान्छु र आजीवन साथ दिने प्रण गर्छु ' भन्छे । क्रमस दिन बित्तैजाँदा पत्नीका चाहना प्रस्तुत हुन्छन् । चाहना पूर्ति नभएपछि रणचण्डी बन्नु र मलतबै राख्न छाड्छे, र लोग्नेले मानिस कति बस्छन् प्रतिबद्धतामा प्रश्नवाची बन्छ । तीनटुक्रा – पहिलो टुक्रामा देश नचिनेको हुँदा देश चिन्न रत्नपार्क वा सहिदमञ्चतिर गएको धारणा, दोस्रो ट्क्रामा हजुरबालाई नातिले प्रजातन्त्र  के हो भनेर सोधनी गर्दा हजुरबाले सांसद, मन्त्री र उनका आफन्तलाई सोध भन्ने जवाफ पाउँछ । तेस्रो टुक्रामा दुवै अविवाहित केटा केटीले सँगै बाँच्ने र सँगै मर्ने कसम पनि  खाएका थिए,। एक दिन केटाले केटीलाई म मरेभने के गर्छौ भन्दा मैले अर्को प्रैमी खोज्नु पर्ने धारणा राख्छे ।
अवस्था –यस कथामा लोग्ने जेठी श्रमितीसँग गएकोमा कान्छीले निकै दुख मनाउ गर्दै लोग्नेको साथीसँग रुन्छे तर पछि श्रीमान घर आएपछि दुबै जना रमाएको पतिको साथीले देख्छ ।
दृश्यावलोकन – पहिलो वर्ष नदी कटानमा परेका गाउँलेले सरकार समक्ष सूचना पुर्याइयो । टोली खटियो प्रतिवेदन बन्यो थन्कियो पानी वर्षेपछिे बाढीबाट गाउँनै बगायो । बाढी नियन्त्रणको टुङ्गो लगाउन हेलीकप्टर आएर गएको धारणा आएको छ कथामा ।
सदाचार– मानव अधिकार कर्मीले गरेको कामको बारेमा र त्यसमा सहभागी व्यक्तिप्रति व्यङ्ग कसिएको छ ।
नाजवाफ– जेठो छोरो आतङ्कवादी र लोग्ने सुराकीको अरोपमा मारिएका थिए । यही कुराको बारेमा छोरा छोरीले आमासँग सोधनी गरेका छन् कथामा ।
 आरम्भ – राजनेताहरूले जनतालाई कसरी झुक्याउँछन् भन्ने धारणा बाटोका ढुङ्गा उप्काएर पुन तिनै ढुङ्गा छापेको र जनताले सोधनी गर्दा नयाँ कामको आरम्भ गरेको भनिएको छ ।
रक्षाबजेट – जनताको विस्वास पाएको प्रजातान्त्रिक सरकारले जनताको हकहीत भन्दा रक्षाबजेट बढाएको धारणा आएको छ कथामा ।
मानव अधिकार – यस कथामा समयमा कार्यक्रम नहुनु, मानव अधिकार कर्मी ढिलो आउनु, मुक्तिमोर्चाले राखेको बन्द, भाषणमा समानता,स्वतन्त्रता, जिउन पाउने अधिकारप्रति बोलिएको र अधिकारकर्मी तामदाममा सवार भएको धारणा आएको छ कथामा ।
एकता – देश निर्माणको काममा एक अर्कामा हानाथापी गर्ने र कामलाई सफलतातिर लान नदिने तर सुविधालिँदा भने एकताको प्रर्दशन गर्ने नेपाली नेतृत्वको चरित्र प्रदर्शन गरेको छ कथाले ।
दृश्य – यस कथामा विषाक्त थैला बोकेको एक मानिसले सयौं मानिसलाई खेदीरहेको थियो । सबैले आश्चर्य मानेर हेरिरहेका थिए । आखिरमा भेद खुल्यो कि ती विषाक्त थैला शान्तिको नाममा बोकाउन खोजीरहेको र मानिस डरले भागिरहेको धारणा आएको छ ।
सफलता– लुना (कुकुरको नाम) मारिएको विरोधमा बन्दको आवाहान गरिएको थियो र बन्द सफल भएको तर लुना मार्ने गाडी पत्ता नलागेको तर बँदको नाममा दुई जनाको ज्यान गएको धारणा आएको छ ।
अर्थ –एक जनाले घामलाई पानी, पानी परेकामो घाम लागेको,अनि गाउँमै भएको मानिसलाई गाउँ छाडेका भन्दा अर्को मौन बसेकाले मुख फोरेर कस्तो उल्टा कुरा गरेको भन्दा जवाफमा राजनीति गर्न सिकेको भन्ने धारणा आयो ।
अनुकरण– सत्ता परिवर्तनपछि हाम्रा दिन आउँछन् भन्ने कुरामा आमा छोरा बीच संवाद चल्छ । आप्mनो र आँप्mनै सांसद मन्त्री भए पछि छोराले आमालाई सम्झायो तर आमा रिसाइन् र छोराले किन रिसाएको भनी सोद्धा नेता रिसाएकोले भनि छोराको प्रश्नको जवाफ दिएको धारणा छ कथामा ।
उन्माद–गरिबीको विवसता भएका छोराछोरीले मासु नभै नखाने भनेर अड्डी लिएपछि थोरै मासुले सबैलाई पुर्याउन धेरै खुर्सानी हालेर पकाएपछि छोरा छोरीले खान नसकी कहिल्यै मासु नखाने भन्ने धारणा आएको छ ।
विभाजन–यस कथामा मन्त्री परिवर्तनको साथमा संघ संस्था, मन्त्रीका मानिस भर्ती गर्र्नु पर्ने अवस्थाको चित्रण सहित संस्थाको अधोगति लाने वालाले संस्था बचाउन खोज्नेवालालाई नै दोषी ठहरगरेको धारणा आएको छ ।
उच्चाइ–यस कथामा सिटमा बस्नको लागि अधिकार खोज्ने युवतीले बृद्धबृद्धाको मर्मलाई बुभ्mन नसकेको र अशिष्ट व्यवहार देखाएको धारणा छ कथामा ।
स्वाद–यस कथामा न्यून आए भएका कर्मचारीले चाहेको जस्तो स्वाद परिवारलाई दिन सक्दैन र नैरास्यको साथै गुनासो सुन्न पर्छ भन्ने धारणा छ ।
 मोह –यस कथामा प्रतिसोध लिन खोज्दा आप्mनै श्रीमती र छोराकोमा खुकुरी प्रहार भएको धारणा आएको छ ।
परिवर्तन –पुरातन त्रिचारले मानिसलाई अघि बढ्न दिदैन भन्दै ऊ परिवर्तन हुन चाह्यो  तर ऊ कहिल्यै चाहे जस्तो हुन सकेन । ऊ पुरातनबाट उठ्न त खाज्यो तर सकेन र परिवर्तनको नाममा दुबैतिरबाट एक्लिएको छ भन्ने धारणा छ ।
विजय– यस कथामा बाज र अरूचराहंरूलाई, प्रतीक बनाएर शोसकहरूको अगाडी अरूको कुनै अस्तित्व नरहने धारणा आएको छ कथामा ।
भर– देशमा अरुको भरमा चलाइएका विविध संस्थाहरू दीर्घकालिन हुँदैनन्् र धोका खाइन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ कथाले ।
नाता –यस कथामा पाँच छोरीको बारेमा घरका विभिन्न परिवारका विभिन्न मूल्याङ्क आएको छ । स्वार्थको आधारमा भएको यो मूल्याङ्कनमा नोकर ठूलेले 'जो आए पनि काम गर्नु पर्ने मैले न हो ' जो आए पनि मन पर्दैन भन्ने धारणा आएको छ ।
शान्ति–सडकमा लास देखिएबाट थालनी भएको आन्दोलनमा एक दर्जनको मृत्युपछि पुन स्थगन भएको र नेपालमा गरिने आन्दोलनको उपलब्धी विनानै स्थगन हुने धारणा आएको छ ।
सहमति–यस कथामा महिला बीच एक अर्काको आलोचना र समालोचना गरिएको छ । कोही दश रु काउण्टमा तास खेल्न थाल्छन् । विना काममा दिन बिताउन हुँदैन भन्ने सन्देश पनि आएको छ ।
दूरदर्शिता –सबैको सहमतिमा घर भत्किन्छ । नयाँ घरको निर्माणका कुरा आउँछन् ।पुनरावृत्ति दोहोरिन्छ । विधर्मीलाई कार्वाही गर्दा सबै पर्ने धारण आउँछ । नेपालका राजनीतिक दलका क्रियाकलापमा आधारित छ कथा ।
स्वतन्त्रता –यो कथा आन्दोलनका समयमा नागरिकता बनाउन सदर मुकाम गएका एकपविारलाई सुराकीको लान्छना लगाएर कुटपिट गरिएर वेहोस पारिएको मार्मिक घटनामा आधरित छ  ।
पश्चाताप– यस कथा पनि राजनीतिक स्वार्थमा आधारित छ । दूरर्गन्धले भरिएको बस्तु लिएर हिडेकोले मानिसलाई बन्दी बनाउने र आप्mनो स्वार्थ सिद्धि गर्न चाहनले आज पनि खेदीरहेको धारणा आएको छ ।
प्रयास – जौहारले आप्mनै घरभित्र कसैको बस्तु निकाले र कसैकोमा राखिदिने र दोष्ी बनाउँदै आँपूm निर्दोष बन्ने प्रयासमा अन्त्यमा असफल भएको तर सोधनीगर्दा राजनीति सिकिरहेको छु भन्ने जवाफ दिएको धारणा छ कथामा  
अनसन–यो कथा पनि राजनीतिक व्यङ्गमा आधारित छ । पक्ष विपक्षमा चर्का चर्की भए र सहमति जुट्न नसकेपछि पछि फर्केर हेर्दा जुलुस आएको देखिन्छ र कसैले भन्छ अपच भएर हिडेका भन्ने धारणा आएकोछ कथामा ।
चिनारी –सन्त्रास बोकर हिड्दा सबै डराउँथे ऊ पछि गएर सुधारियो र राम्रा काम गर्न थाल्यो, तर उसलाई हेय दृष्टिले हेर्ने, राम्रा काममा पनि आलो चना गर्ने , विरोध जनाउने गर्दा ऊ प्रश्न सूचक आँखाले आपूmले आर्फैलाई खोजी रहेका धारणा आएको छ कथामा ।
हस्तान्तरण– यस कथामा सन्तान भनेको आप्mनो जीवनमा प्राप्त हुन नसकेको चाहनापूर्तिको आशा हो भन्न धारणा आएको छ ।
 मापदण्ड–,धनी वर्गले गरिब वर्गलाई सहयोग गर्दैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
 सामथ्र्य – देशका निम्ति बलिदान गरौं भन्नेको मृत्यु हुन्छ । चिताबाट बल्ल स्वतन्त्र भएँ भन्ने आवाज आउँछ । छेउमा कोही उभिएको , तिमीहरूसँग बस्छु भनि रहेको र त्यसैले मलाई निली रहेको थियो । सबैले जिज्ञासा राख्दा  उसले देश भन्यो र मेरा ठूला शत्रु त यिनै हुन् भन्दै लास देखायो भन्ने सन्देश छ कथामा ।
परिणाम –अरुको अह्रोटमा काम गर्ने बाला साधन बन्न सक्छ तर आखिरमा ऊ भासिदै जाँदा उसको कोही हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
भाव –यस कथामा बाबुलाई छोराले जुलुसमा जान आग्रह गर्दा । बाबुले विगत चोख्याउने प्रयत्न गर्दैछन् । सहरको शान्ति खल्बल्याउँदैमा क्रान्ति हुँदैन । हेर त पहिलेका घाउ भन्दै बाबुले कमिज खोलेर देखाउँदा छोरो रुनथाल्यो बाबुले नरो भनेन भन्ने धारणा आएको छ ।
श्रीगणेश–यस कथामा आन्दोलन सफल भएपछि आन्दोलनकारीले सत्ता समाल्नु, आन्दोलनको नाममा राजनीतिको जामा पहिर्याएर गलत गर्दा अस्थिरता,अराजकता र सामाजिक दुराचारको प्रवृत्ति जोडले चल्न थाल्यो भन्ने धारणा आएको छ ।
विषय– यस कथामा प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि दुईदशक भित्र देश र जनताका लागि खासै केही विकास भएको छैन भन्ने जनभावनामा राज नेताले नेताको व्यक्तिगत विकास भएको धारण आएको छ ।
व्यथा – आन्दोलनले देशमा पुर्याएको जन धनको क्षतीको असर मुक्ति पछि पनि रहेको त्रासको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिनुको साथै मुर्दा शान्ति चाहिदैन भन्ने नारा लागेको धारणा आएको छ
सपना –बेरोजगारीग्रसित युवाहरूलाइ एउटा गैरसरकारी संस्थाले जागिर दिने प्रलोभनमा कार्यलय सञ्चालनको लागि श्रमदानमा घर निर्माण गरिएको र गैह्रसरकारीको हाकिमले उद्घाटन समेत गरेर काठमाडौ लागेपछि फर्कने काम नभएको बरू भवनमा वैकले ताला मारेको र घर सांसदको लागि बनेको धारणा छ कथामा
धारणा – यस कथामा आजको युवाशक्ति पैसाको खोजीमा छ । यिनीहरू आत्मीक शान्तिलाई बुभ्mन नसकेका र विदेशमा जान नहुने आदि कुरा जो जो ले गरिरहेका थिए तिनैका छोरा खाडी मुलुकतिर उडेको धारणा छ ।
सर्जक – आगो सिर्जना र विनाश दुबै हो , आगोबाट सधैं चनाखो रहन पर्छ भन्ने धारणा आएको छ ।
आस्था–एउटा साथीले आप्mनै घरमा बसोबास गर्ने साथीप्रति अर्का दुई साथीमा वितृष्णा जगाउन  सफल भई तर ती दुई साथीलाई यथार्थता पत्ता लागेपछि सम्बन्ध जोडिन नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेको धारणा आएको छ
।सन्तुष्ठि –यस कथामा बाबु र आमाले जेठा छोरालाई कुलदीपको संज्ञा दिए । उस्ले पनि आप्mनो पढाई छाडेर भाइहरूलाई उच्च तहमा पुर्यायो रउनीहरूले राम्रो जागिर खाए धनकमाएपछि तिनै बाबुआमाले नामर्दको संज्ञा दिएर अलग्याई एिको धारणा आएको छ ।
 अनुत्तर –दुई थरी आएर गाउँले सँग आप्mना धारणा राखे,कही दिनपछि गाउँमा झडप भयो केही मारिए कोही घाइते भए ,मरेका सहिद भएको धारणा आयो,गाउँछाड्न नपाइने उर्दी भयो, किनबेचमा प्रतिबन्ध लगाए, घरका समान कुहिए । औषधीउपचार नभएर धेरैले ज्यान गुमाए ।अन्त्यमा असह्य भएपछि गाउँले के गरेको यो भन्दा दुबै नजवाफ भए भन्ने धारणा छ कथामा ।
समानता– एक मेहनती र प्रगतिमा लम्केको घरमा , अधिकारकर्मीहरूको प्रवचनपछि , लोग्ने मानिस पनि घरको काममा सरिक हुन पर्ने भयो र सबै घरको काममा लाग्नु पर्ने भयो । इष्र्यालुलाई दंगदास बनायो । परिश्रम गर्ने परिवारलाई यो कुरा धेरैपछिमात्र पत्ता लाग्यो ।
विवेक –कुवाहरूमा पानी नहुँदा पोखरीमा जानु पर्ने र पोखरीले म कहाँ नआइ नहुने रहेछ भन्दा एउटा मानिसलाई रिस उठ्यो र पोखरीको डिल खनेर पानी बग्न थाल्यो, पोखरीको घमण्ड चुर पारेको सम्झदै घर पुग्दा नपुग्दा कुवाको अस्तित्व नामेट भइसकेको धारणा आएको छ कथामा ।
उपरोक्त कथाको सार,विभिन्न साहित्यकारहरूको धारणाबाट यो लघुकथा सङ्ग्रहले के संदेश दिन खोजेको हो, नवराजका कथा कस्ता छन्, नवराज कस्ता किसिमका कथाकारहुन भन्ने यथार्थता प्रष्ट पारेको छ ।
बास्तवमा नवराज रिजाल एउटा समाजलाई चिनेको, समाजमा भिजेको,नेपालको भौगोलिक स्थितिलाई बुझेको राजनीति र राजनीतिक कार्यकर्ताको दर्शन तथा भावनालाई विश्लेषण गरेर कथा सिर्जना गर्न सक्ने  क्षमता भएका कथाकार हुन् । देशको अर्थिक अवस्थामा धनी र गरिब बीचमा देखिने तथा छुवाछुतमा रहेको विभेदलाई केलाउँदै, घरयासी कलह, जीवन जगत, राजनीतिक भ्रष्टता, आर्थिक भ्रष्टचार, जनआन्दोलन, त्यसबाट जनधनमा परेको असर, विकृति विसङ्गति, राजनीतिक भ्रष्टता,आदिलाई समेटेर कथा सिर्जना गरेका छन् । उनका लेखनमा देशप्रति,बौद्धिक व्यक्तित्वप्रति, आदर सत्कार छ ।  उनका कथा लेखनले उनलाई यथार्थवादी र समसामयिक  लेखक हुन्र भन्ने परिचय दिन्छन् ।
कथाका पात्र विधान –नेपाल एउटा विविध समाज, वेशभुषा, विभिध धर्म साँस्कृतिक,, हिमाल पहाड, तराई आदि भौगोलिक विभाजन भएको देश हो । रिजालका कथाका पात्रहरू पनि स्थानीय विविधता, धार्मिक विविधता, सामजिक संरचनामा विविधतालाइ समाउँदै कथा सिर्जना गरिएका छन् र सोही अनुरूपका पात्र चयन भएका छन् । सबै पात्रहरू क्रियाशील छन् । कतिपय पात्र प्रतीकको रूपमा प्रयोगमा ल्याइएका छन् ।
लेखनशैली–लेखनर्शली सरल र ,शिष्ट र स्तरीय छ । सबै प्रकारका पाठकको लागि सुबोध छ । उखान टुक्काको, प्रयोग गर्नु आदिले गर्दा भाषा रसिलो हुन पुगेको छ ।
शीर्षकी करण – 'माटो खोज्दै' शीर्षकमा कुनै कथा छैन तर यस सङ्ग्रहभित्रका कथाहरूको अध्ययन गर्दा कथाकारले देशभित्रका विविध पक्षको खोज गर्दै कथा लेख्दै गर्दा के बुझ्न सकिन्छ भने देश भनेको माटो हो, देश भनेको मातृभूमि हो र यसमा अवस्थित जनसमुदायको खोजीमा लेखन यथार्थता खोज्नु नै माटो खोज्नु हो । यस अर्थमा शीर्षक सार्थक देखिन्छ । यस भित्रका सबै शीर्षकहरू प्रतीकात्मकरूपमा राखिएका छन् र समग्र कृतिको शिर्षक पनि प्रतिकात्मक रूपमा आएको छ ।यसरी अध्ययन गर्दा पनि शीर्षक सार्थक छ ।
निष्कर्ष– कथासङ्ग्रहमा के छ र के दिन खोजेको हो त्यो विभिन्न साहित्यकारको धारणाबाट प्रष्ट भएको छ । त्यो कुरा यहाँ दोहोराइ राख्न आवश्यक देखिदैन । उनका लेखनमा देश, जनता, जनताका समग्र समसामयिक कृयाकलाप, जीवन दर्शन, राष्ट्र प्रेम र समाजलाई प्रगतिमार्गमा लाने यथार्थ मार्ग दर्शन छ भन्न सकिन्छ ।
मिति २९७९ साल असौज ३० गते
कावासोती नेपाल