एक चिम्टी सिन्दूरको अनुशीलन

 सदानन्द अभागी
परिचय–
यो कृतिकी सिर्जना कार हुन् मुना धनञ्जय । उनी कुलप्रसाद पंगेनीकी सुपुत्री हुन् भने गजेन्द्रप्रसाद लम्सालकी बुहारी हुन् । पिता कुलप्रसाद प्रेरणका स्रोतका रूपमा रहेका हुनाले उनको साहित्यिक यात्रा विद्यार्थी  कालबार्टै थालनी भएको हो । मुनाकी आमाले सुरिलो आवाजमा गुनगुनाउने रामायणका श्लोक र भजनकीर्तनहरूले पनि मुनालाई साहित्यतिर लाग्न प्रेरणा मिल्यो । महिलाहरूलाई प्रगति पथमा लम्कन विवाह पछिको जीवन अति महत्वपूर्ण हुन्छ । मुनाको विवाह पनि एउटा साहित्यिक परिवारमा हुन पुग्यो । मुनाकी सासूआमा विभिन्न विषयमा झ्याउरे तथा लोक लयमा गीत– कविता रचना गरेर आफै बाचन गर्ने भएकोले मुनालाई थप  हौसला मिल्यो । साहित्यिक सिर्जनामा हरकोहीले घरयासी वातावरण सहज पाउन सक्दैनन् । यस अर्थमा मुनालाई भाग्य मानी सम्झनु पर्छ कि उहाँका जीवन साथी बद्री लम्साल छोराहरू भूगोल र परितोषको साथै कवयित्रीकी नन्द बसुन्धरा पौडेलको निरन्तर सहयोगको र सल्लाह पाइराख्नु भएको छ । हाल मुना धनञ्जय गैंडाकोट नगर प्रज्ञाप्रतिष्ठानकी परिषद सदस्य हुनुहुन्छ ।
कृतिको संरचना–  यसकृतिको आवरण पृष्ठ बाहेक विविध शीर्षकमा कदेखि ढसम्म १४ पृष्ठ, विषयक्रम २ पृष्ठ, कविता खण्ड ११५ पृष्ठ त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठन, नवलपरासीका प्रकाशन ५ पृष्ठको साथै अग्रपृष्ठमा नारीको शिरमा एक चिम्टी सिन्दूर राखेको तस्विर छ भने पछिल्लो पृष्ठमा मुना धनञ्जयको तस्बिरको साथै प्रा. मुकुन्दशरण उपाध्याय, डा. नारायणप्रसाद अधिकारी र प्रा. चोलेश्वर शर्माका कृति र कृतिकारप्रति पस्किएका अभिव्यक्तिहरू समावेश गरिएका छन् । यस कृतिको प्रकाशन त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठन नवलपरासी (ब.सु.पू.)ले गरेको छ । पिता स्व.कुलप्रसाद पंगेनीप्रति समर्पण गरिएको यस कृतिमा गैडाकोट नगर प्रज्ञा प्रतिष्ठान गैंडाकोट नवलपुरका कुलपति गोविन्दराज विनोदीको शुभकामना, मुकुन्द शरणउपाध्यायको शूभेच्छाका केही शब्द, कृष्णशरण उपाध्यायको शुभकामना (एक चिम्टी सिन्दुरलाई), त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठान अध्यक्षको प्रकाशकीय रहेको यस कृतिमा ५१ ओटा कविताहरू समावेश गरिएका छन् । परितोस लम्सालको आवरण कला रहेको यस कृतिको मूल्य २०५।– रुपियाँ राखिएको छ ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –  यस कृतिमा समावेश भएका सबै कवित,ाको सार भाव प्रस्तुत गर्ने  प्रयास गरिएको छ । कविताको विविध दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ । यस कृतिमा नारीवादी चिन्तनलाई, गहिरो रूपमा उठाएका केही कविताहरू यसप्रकार छन् ।  यस कृतिको पहिलो कविता नै नारी शीर्षकमा लेखिएको छ । एकचिम्टी सिन्दूर, प्रथम रजस्वला , हामी नारीहरुको दैनिकी, आस्थाकी देवी माता, साइँली र आमा तथा नारीले बोक्न परेका विविध कठिनाइलाई विशेष रूपमा उठान गरिएका कविता हुन् । नारीले सन्तान उत्पादन गर्नु, पालन पोषण गर्नु तर तिनै सन्तानबाट अपहेलित हुनु, नारी माथि गरिने विभेद, आदिलाई सहन गर्ने हैन कि आफ्नो नैसर्गिक अधिकार लिन उठ्नुपर्छ । कुनै पुरुष  भन्दा नारी कम छैनन् र नारी अदना र अवला होइनन् । क्रान्तिकारी वीरङ्गना बनेर उठेर आफ्ना खोसिएका अधिकारलाई खोसेर ल्याई नारी जातिकै इतिहास रच्नु छ भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
एक चिम्टी रातो सिन्दूरले सारा जीवन बाँध्छ, मायाको अनमोल दस्तावेज, प्रेमको निशानी, अटल सौभाग्यको सूचक, यसलाई मजाकमा उडाउन हुँदैन । जस्ले मजाकमा उडाउँछ कहिल्यै निदाउन, खुसी हुन,सक्दैन भन्दै कवयित्री भन्नु हुन्छ – 'सिन्दूरको धर्म र मर्मलाई जतन गर्न सक्नु पर्छ दुवैले चाहे सिन्दूर पहिरिने होस् या पहिराउने यो नै सिन्दूरको महत्व हो ।'
नारी रजस्वला हुँदा, घरमा बस्न नहुने, बाबु, दाजुभाइलाई हेर्न नहुने,अर्काको घरमा लगेर राख्नु, घामको किरण देख्न नहुने जस्ता पुरानो चलन थियो । बास्तवमा रजस्वला हुनु भनेको त सृष्टि सिर्जनाको संकेत हो । यस अवस्थामा किन अशुद्ध ठानिन्छ । कवयित्री भन्छिन् –'रजस्वला लाज होइन न त पाप हो । यो नारी जाति कै स्वभिमान हो  सृष्टिको मूल आधार हो ।'
नारी कुखुराको डाँकसँगै उठेर झाडु पोतो गर्नु, खाना पकाउनु खुवाउनु, बच्चाबच्ची भए पछि रेखदेख गर्नु, घरको काम धेरै गर्दा पनि काम गरेको देखिदैनन् । अस्तित्व भए पनि मूल्य छैन ।, नारी कि त आमा, श्रीमती, छोरी भएर बाच्न पर्छ , ऊ कहिल्यै म भएर बाँच्न सक्तिन, काम गर्दा थकान हुन्छ तर थकान देख्ने कोही हुँदैन । राती सुत्दा पनि भेलिको योजना बुन्नु पर्छ । नारीले सके पनि नसके पनि दैनिकी चालाउनु पर्छ भन्ने धारणा कवयित्रीले राखेकी छन् ।
माता मौलाकालिकालाई आस्थाकी देवीको रूपमा प्रार्थना गर्दै देवी एक भए पनि रूप अनेक छन् मेरो सबै चिज तिम्रै हुन् भन्ने धारणा आएका छन् कवितामा ।
नेपालका श्रमिक महिलाहरूको कठिन परिश्रमलाई कवयित्रीले समेट्ने प्रयास गरेकी छन् । साइँलीको कारुणिक व्यथा, पसिना, पीडालाई सुन्दर शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
नारीवादी चिन्तनको महत्वपूर्ण कविता हो आमा । आमाले गर्भ धारण गर्नु, बच्चालाई नौ महिना कोखमा राख्नु जन्म दिनु, पालन पोषण गर्ने काम आमा बाटै हुन्छ । आमा विना बच्चाको जिउने आधार कोही हुँदैन ।आमा दया मायाकी खानी, शालीनता र धैर्यैता कि प्रतिमूर्ति, सन्तानको भविष्यकी मार्ग दर्शक, बाबुनानीकी आस्थ र विश्वासकी दीप, आमालाई बच्चाको सर्वस्व र सृष्टिकै अनमोल रत्न हौ भनिएको छ ।  
नारीवादी कविताको सार भाव पस्केपछि अरू कविताहरूको सार भाव यस प्रकार छ – समय र ममा कवयित्रीले समयसँग आपूmलाई तुलना गर्नु, समय निरन्तर चलिरहनु तर म भने समयसँग निरन्तरतता दिन नसक्नु,  ।
मेरा बा – कवितामा बाको मेहनत, साहस, सहनशीलता,चुनौती र समस्यासँग जुझ्नसक्ने क्षमता, काममा निरन्तरता, मुस्कान भरी अनुहार, सन्तानको खुसीमा आफ्नो जीवनको खोजाई, कठिन परिश्रमले गर्दा हात खुट्टा फुटेका र हातमा ठेला उठेका आदि कुराहरूलाई समेट्दै बाबुले दुख बाहेक केही पाएनन् उनी संघर्षका पर्याय, आदर्श, सन्ततीको लागि सर्वश्व र भगवान हुन् जस्ता धारणा आएका छन् कवितामा ।
माग्ने –यस कवितामा एउटा विवश माग्ने मानिसको कष्टदायी जीवनलाई प्रष्ट्याइएको छ । उसले सारा कष्ट भोग्दा भोग्दै पनि कुनै न कुनै विहान त ब्युझिएला मनवता भन्दै ऊ आशावादी रहेको छ ।
मात्र एउटा प्रश्न – यस कवितामा मानव जीवनका अनेक क्रियाकलापलाई विश्लेषण गर्दै एउटा प्रश्न यसरी सोधिएको छ कि मानिस संसार बाट जो जे जति विदा भएर गए जाँदा के लिएर गए भन्दा जवाफ नाङ्गै आए नाङ्गै गए भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
पूmल–कोपिलाबाट फक्रेर पूmलको सिर्जना हुन्छ कसैले टिपेपछि अस्तित्व समाप्त हुन्छ । जीवनको यथार्थता यही हो ।
भुर्इँमान्छे – यस कवितामा मानिसमा भएको अहम्ले आफूलाई जे ठाने पनि यथार्थतामा मानिस जे हो त्यही हो । सत्यलाई सत्य र भूmटलाई भूmट भन्न सक्नु पर्छ । आखाले जे देख्छ त्यही बोल्नु पर्छ भ्रम छर्नु छैन,      
सत्य सत्य नै हो । बाहिरी आवरण धेरै टिक्दैन । कर्सैको नजरमा भुईँमान्छे होला तर मानिस मानिसै हो ।
मान्छेहरू– मानिस थरी थरीका हुन्छन् ।कोही जितकोमा रमाइ रहेका, कोही हारमा पीडित, कसैमा उन्माद आदि जे भए पनि कवयित्री भन्छिन् –
साँच्चै भनूँ भने मान्छेहरू
लोकतन्त्रको बजारमा देखाउँदै गरिरहेको
उदाङ्गो नाच टुलु टुलु हेरिरहेछन् ।।
हिजोको ऊ आजको ऊ –मानिस परिवर्तनशील हुन्छ । मन हुँदा धन नहुनु, धन हुँदा मन नहुनु , देशमा हुँदा राष्ट्रियता हुनु, विदेश गए पछि देशप्रति घृणा पोख्नु, सानोका व्यवहारमा मातृभक्त तर आज ऊ त्यस्तो छैन , धनी भए पछि कसैको पनि खाँचो छैन । धनले सबै चिज किन्न सकिन्छ तर धन भन्दा लाखौं गुणा ठूलो मन हुन्छ भन्ने कुरा भुल्छ ऊ भन्ने धारणा आएका छन् कवितामा ।  
भञ्ज्याङको चिया पसल –पहाडी भेकको यात्रा, ओराली उकाली, अपरिचित बटुवासँगको क्षणिक भेट, आपसी निकटता, भेटिने देउराली,  देवीलाई पूmलको अर्पण, देउरालीको चियापसल, पसल्नी दिदीको मीठो मुस्कान, तामाको अंखरीको चिसो पानी, तिर्खाको मेटाई ,थकानमुक्त चियाकोस्वाद, जति  अघि बढ्यो त्यति याद, मन चिया पसलमा  दौडिरहन्छ जस्ता धारणा आएको छ कवितामा ।
असार पन्ध्र–गाउँको लागि यो दिन मानु खाएर मुरी उब्जाउने दिन, धान दिवस, सहरमा विकासे बजेट कार्यन्वयनको लागि हतार, राष्ट्र सेवक कर्मचारीलाई हर हिसाब फरफारक गर्न हतार, सञ्चार कर्मीलाई विकास सम्बन्धि समाचार सम्प्रेषण गर्न हतार, बजेट सक्नको लागि कृषिक्रान्ति विषय सेमिनार र गोष्ठीहरूको सञ्चालन, धानदिवस मनाउन मञ्च सजावट, प्रमुख अतिथिबाट गमलामा धान रोपाइँ, दही च्यूराको भोज, रात्रीकालिन भोजको तयारी समेतको धारणा आएको छ साथै कवयित्रीले गाउँको यथार्थ चित्रलाई पनि यसरी प्रस्तुत गरेकी छन् । युवा पलायन छन् । खेतबारी बाँझा छन्, नहर र कुला प्यासी छन्, विदेशमा चर्को घाममा युवाले घर सम्झेर रोइरहेका छन् । बुढा बा, आमा सन्तानले पिँढी कुरीरहेका धारणा आएका छन् कवितामा ।
आँसु–मानव जीवनमा आँसु हर्ष, विस्मात, अभाव, दवाव, पराइ आफन्त को कारण बाट झर्छ । कसैले आँसुलाई शक्तिमा परिणत गर्छन् । कसैले आँसु झारेर कमजोरी देखाउन नहुने भन्छन् । जीवन संघर्षहो संघर्षबाट भाग्न हुँदैन, हरेश खान हुँदैन, झेलेर अघि बढ्नु पर्छ र गन्तव्यमा पुग्नु पर्छ ।आँसुलाई मजाक बनाउनेबाट बचाउनु पर्छ ।बाहिर आँसु नझारे पनि भित्र भित्र मानिस रोइरहेको हुन्छ भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
मानव जीवन – मनव जीवन नाशवान छ । आफ्नै देह आफ्नै वशमा छैन । मानिसले यी सबैकुरा विर्सन्छ । मानिसले अहंकार र द्वेष किन गर्ने । 'मानिसले छोटो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्यो भने त्यसैमा मानिसको बुद्धिमानी ठहर्ने छ' भन्ने कविको ठहर छ ।
मेरो बाल्यकाल – बाल्यकाल सबैको आनन्द र महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकी, न कुनै बन्धन, नकुनै अड्चन, विभिन्न खेल, पढ्नभन्दा खेल्नमा मन,जब मानिस ठूलो हुँदै जान्छ उसका बालक कालका सबै क्रिया कलाप हट्दै जान्छन् । बालक साथी बाट टाढिदै गइन्छ । आफ्नो आफ्नो गन्तव्यमा लागेका साथीहरूको स्मरणमात्र रहने हुन्छ । कवयित्रीले भन्छिन्–
एक पटक भेट्न मन छ ती साथीहरू
कोट्याउन मन छ विगत अनि
पुग्न मन छ बालापनमा
त्यसैले खोजीरहेछु साथ तीनै बाल्यकालका साथीहरूको ।।
पृष्ठ ४२
मालचरा –कविले मालचराको र मानव बीचको कार्य शैलीलाइ तुलनात्मक धारणाहरू प्रस्तुत गर्नु भएको छ ।  मालचरा एकको नेतृत्वमा बथानमा उड्छन् । एकले अर्कोलाई सहयोग गर्दछन् । मानिस विवेक भएको प्राणी हो ।  एकल पना रुचाउने, घमण्डको महल निर्माण गर्ने, ज्ञानी र सक्षम ठान्छ, भित्र भित्रै जल्छ टुक्रा टुक्रा भएर बाँच्छ । मानिसले मालचराबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन् । एकता, सहयोग, नेतृत्व, यी चराबाट सिक्न सकिन्छ । एकता बाटै साँचो उच्चाइ मिल्छ ।  
ऊ ठूलै नेता भए छ – नेता र जनता बीचको भिन्नतालाई यहाँ प्रष्ट्याइएको छ । जनता हुँदा सत्य बोल्नु, इमान्दारिता र जनताको मुक्तिका कुरा गर्नृु, ठुलो नेता भएपछि यी सबै कुरा भुलेको धारणा आएको छ ।
खै ! किन आउँछ तिहार–यस कवितामा तिहारमा देखिने प्रकृतिक सौन्दर्यता, पीङ, बालक कालका बालक्रीडा, काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई पूजा, गोवर्धन पूजा,भैली खेलाई, तेलधारा, सेलरोटी, मखमली र सयपत्रीका माला,सप्तरङ्गी टीका, अष्टचिरन्जीवीको पूजा, दैलो ठेलामा ओखर फोराइ, टिका लगाई, जुगा खेलाइको स्मरण गदै दाजु ईश्वरको प्यारो भपछि किन आउँछ तिहार भन्दै कविता समाप्त हुन्छ ।
भानु– यस कवितामा भानुलाई नेपाली म्भ, रामायणको भभाषाका एकीकरणकर्ता, नेपाली भाषाका सुगन्ध, नेपाली काव्य जगतका आदिकवि, धर्म, संस्कार र संस्कृतिका आधार स्तावानुवादक, अध्यात्मको पाठ सिकाउनेकर्ता, 'तिमी नेपालीजनका नेपाली मनका आस्था हौ, विश्वसा र्हाै त्यसैले त भानु तिमी नेपाली साहित्याकासका आदि कवि हौ प्रथम कवि हौ' भनिएको छ ।
जीवनको सार्थकता– जीवनको बालकक्षण आनन्ददायक भए पनि उमेर बढ्दै जाँदा यी आनन्ददायक जीवन जिम्मेवारी आएपछि मानव जीवन निश्चित सीमाभित्र बाँधिन पुग्छ र यो जिम्मेवारी वहन गर्नु पर्छ । जिम्मेवारीमा रम्दै रमाउँदै जीवन जिउनु जीवनको सार्थकता हो भनिएको छ कवितामा ।
आऊ बुद्ध ! – बुद्धलाई हत्या हिंसा बढेको, अज्ञानीको भेल बढेको, प्रेम सद्भाव हराउँदै गयो, स्वाथी पना बढ्दै गयो त्यसो हुँदा अहिंसा र सत्यको पाठ पढाउन, ज्ञान बाड्न, मानवता र परोपकार भाव बाँड्न, अहंकार मास्ने नीति बाँड्र्दछन्  र    
'अशान्ति भो जताततै
शान्ति छर्न आऊ बुद्ध ' ।  भनि बुद्धलाई आउन आग्रह गरिएको छ ।
जिन्दगीको परीक्षा– कविको भनाइ छ – बालक अवस्थाको आनन्दता, कक्षा चढ्न दिइने परीक्षा भन्दा 'बाँचुन्जेल दिनुपर्ने परीक्षा जसलाई जिन्दगीको परिक्षा भनिन्छ त्यो कठिन र दुरुह हुन्छ । यो परिक्षाबाट कोही पनि भाग्न पाउँदैन चाहे सफलता मिलोस या विफल भइयोस् । डटेर परीक्षा दिनु पर्छ भन्ने भाव छ कवितामा ।
भोलीको औंसी– मातातीर्थ औंसीलाई आमाको मुख हेर्ने औंसीको रुपमा लिइन्छ । यो औंसीमा कोही घरमा गएर आमाबाट आशीर्वाद लिने काम गरिन्छ । देश विदेह बाट मोवाइलबाट आमालाई स्मरण गरिने छ । आजको युगमा सामाजिक सञ्जाल मार्फत आमाहरूका तस्बिरले स्थान  पाउने छन् । आमालाई सुख शान्ति र दीर्घायूको कामना गरिने छ  फोटा खिचिने छन् । नयाँ उपहार प्रदान गरिने छन् । आमले यस दिन सुख दिने या दुख दिने सबै सन्तानलाई समानरूपले आशीर्वाद दिने धारणा आएको छ कवितामा ।  
गोडाहरू– यस कवितामा गोडाहरू जितको लागी दौडी रहन्छन् । गोडाको जितबाट निधारले विजयको टीका लगाउँछ गलाले माला पहिरन पाएर आनन्द लिन्छन् । टीका, माला, तक्मा र पुरस्कारको हकदार गोडा नभए पनि जुता मोजा अनि दुखाइ मेट्ने मल्हमको हकदार हुनु पर्ने तर त्यो पनि उसले पाउन सकेन ।कविको भनाइ छ कि गोडाले इमान्दारी र धर्म विर्सिए भने सारा खुसीहरू लिलाम हुनेछन् । त्यसोहुँदा गोडालाई नविर्सौ र सम्मान गरौं ।
शान्त , समुन्नत, सुन्दर गैंडाकोट – यस कवितामा कविले गैडाकोटको सुन्दरतालाई,नारायणीको पवित्रता, धर्म, धाम, मठ मन्दिर, सडक, गल्ली, बाटा, शिक्षा, स्वास्थ,को बारेमा जानकारी दिइएको छ । कविले भनाई छ 'यो माटो आफैमा भाग्यमानि छ । सभ्य भव्य सुन्दर नगरीका बासिन्दा पनि भाग्यमानी छौं भन्ने धारणा आएको छ कवितामा।
जिन्दगीको यात्रा – यात्रा कुनै गन्तव्यमा पुग्न गरिन्छ । गन्तव्यमा पुग्न कठिन परिस्थितिलाई पार गर्नु पर्छ । कवयित्री गन्तव्यमा पुग्न नसकेर जिन्दगीको यात्रालाई अर्थ हिन र निरर्थक लागैको धारणा आएको छ कवितामा ।
आऊ न है ! वि.पी– वि.पी. कोइरालाले गरीब किसानका,झुपडीका,देश र जनताको भलाईका कुरा गर्ने,समानता स्वतन्त्रता,मानवता, राष्ट्रियता,लोतन्त्र समाजवाद सर्वोपरी हितका कुरा गर्थे तर आज यी सबै अलपत्र छन् । तिम्रा अनुयायीहरूले तिम्रा आदर्श र मूल्य मान्यतालाई भत्काइ रहेका छन् । निर्णय लिन कठिन भएमा एक मुठी माटो समाएर निर्णय लिनु भन्ने बिचार धनका विटा समाएर निर्णय लिनेतिर सरेको छ । देश काममा नभएर भाषणमा सरेको छ । मेलमिलापमा नभएर खुट्टा तान्नेतिर लम्किएको छ । असल बन्ने तिम्रो निर्देशन ठूलोमा परिणत भएको छ ।आजका विविध क्रिया कलाप रोक्न , सद्बुद्धि भर्न राजनीतिको चरित्र र पाठ सिकाउन मात्र एकपटक यस धर्तीमा आउन आग्रह गरिएको छ ।
गरीब – गरीबको यस संसारमा कुनै अस्तित्व छैन भन्दै कवयित्री भन्छिन् –
भ्रष्ट शोषक फटाहका सामु
उसको अस्तित्व के नै छ र
यो मानवता हराएको
मानव मूल्य लुटिएको
स्वार्थले भरिएको
ठूलाबडाको दम्भकारी समाजका माझ ।।
पृष्ठ ७१,
तिमी बदिलिएछौ – कोमल मन, स्वाभीमानी,आत्म ज्ञानी मानिस एका एक बदलिएर हसिलो अनुहार अन्धकारले छोपिएको, विशाल छाती, साँगुरिएको, सहयोगी हात अनुबन्धित भएको, अमृतमय बोली रुखा नमिठा, सरल मिलनसारिता अभिमानमा परिणत भएको, आदर्शवान र नैतिकवान प्रयाय हदभन्दा तल गिरेको देख्दा तिमीलाई चिन्न निकै ढिलो भएको र तिमी पुरापुर बदलिएछौ थाहा नपाइ नपाई भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
सन्तबहादुर – यस कवितामा कवयित्रीले सन्तबहादुर नामको एउटा कर्मठ व्यत्तिःको बारेमा कविता लेख्नु भएको छ ।कविताको सार यसप्रकार छ – एउटा गरीबको छोरा व्यक्तिगत स्वार्थ त्यगेर कसैको दुखमा दुख मनायो र सुखमा सुख मनायो, सरलता र समानताको पक्षधर, छलकपट रहित जे भन्छ त्यही गर्छ। जे गर्छ त्यही भन्छ । 'राष्ट्रियता, लोक तन्त्र र समाजवादको त्रिवेणीमा नुहाउन मन पराउने ऊ आपूmलाई राष्ट्रको सच्चा कर्मठ सिपाही ठान्छ ।' स्वाभी  मानी, चाकरी चाप्लुसी नगर्ने, परिश्रमी, दूरदर्शी, वर्तमान र भविष्यको विकासका खाका कोर्ने वाला, दैविक प्रकोपमा राहत पु¥याउन कसिने, मृत्युका पीडाजन्य घाउमा सहानुभूतिका मलम पट्टी लिएर पुग्ने, दयाको खानी आत्मज्ञानी, स्वच्छ विचार, पारदर्शिता, धर्म, गरी भए पनि भ्रष्ट हैन, झोपडीमा स्वर्गीय आनन्द लिनेवाला धनको गरीब मनको धनी, अनुशासित, सज्जन, सादा जीवन उच्च विचार, अदम्य सहास 'कलियुगको रावणसँग लड्ने, त्रेता युगका राम जस्तै, द्वापर युगका कौरवसँग लड्ने कृष्णका अवतार जस्तै' व्यक्ति हो सन्तबहादुर ।  
मानवता – यस कवितामा कवयित्रीले मानवता सम्बन्धि राम्रो परिभाषा दिएकी छन् – हेरम् पहिलो श्लोक –
अत्यचारको अमृत भन्दा
सदाचारको विष छ प्यारो
 आत्मा कसैको रूवाउनु भन्दा
सबको दिल हँसाउनु राम्रो  ।
पृष्ठ ७८, श्लोक १
यस कविता शीर्षकमा कवयित्रीले चार हरफका ५ ओटा श्लोक छन् । प्रथम श्लोक त मैले माथि पस्किसकें । अरु श्लोक पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । यिनको भावसार म यसरी प्रस्तुत गर्न चाहान्छु । चोरी चकारी गर्नु भन्दा भोकै बस्न, गल्ती लुकाउने साथी भन्दा दोष औँल्याउने शत्रु, मानवता रहित शहर भन्दा, सुख दुःख बाँडिने गाऊँ, कल्पनाको महल भन्दा यथार्थको झोपडी, परतन्त्रको जीवन भन्दा स्वतन्त्रताको परिवेश अरूको बोझ हुनु भन्दा आफ्नै पयरमा चल्नु, आफ्नो स्वार्थमा लाग्नु भन्दा अरुको हितमा लाग्नु  पयरमा चल्नु र मानवतारहित मानव भन्दा पशुतायुक्त पशु नै जाती भन्ने धारणा आएका छन् कवितामा ।
म – यस कवितामा समर्पणका धारणा आएका छन् । म के को लागि प्रश्न गर्नु स्वभाविक लाग्छ । मानिसको भविष्य सुनौला होस, सुसमाजको निर्माण गर्न सकियोस्, सामाजिक कुरिति र कुसंस्कारका जरा उखेल्न सकियोस, उत्पीडित र असाह्यहरूको सहयोग गर्न, सेवा प्रदान गर्न, कुलत र  दुव्र्यसनीमा लागेकालाई सुमार्गमा ल्याउन, धनी गरीब बिचको विभेद हटाउन, समाजमा समानता ल्याउन, घुसखोरी र कमिसनतन्त्र वालालाई डण्डित गर्न, नारी शिक्षा र नारी स्वतन्त्रताको आवाज बुलन्द पार्न, मानवताको बीजारोपण गराउन, अशिक्षितलाई शिक्षित पार्न, हत्या हिंसा रोक्नको लागि बुद्धको शान्ति छर्न,असत्य नास्दै सत्यतिर लाग्न, सेवालाई धर्म र परोपकारलाई पुण्य ठानी यिनै ऋचा अलाप्न, स्वार्थ रहित सुसमाजको निर्माण लाग्नु पर्छ भन्ने धारणा आएका छन् कवितामा ।
सुस्ता – सुस्ता भारतीय अतिक्रमणले गर्दा त्यहाँका बासिन्दाको कष्टदाइ अवस्थालाई दर्शाइएको छ कवितामा ।
होली– होली रङ्गहरूको पर्वको रूपमा लिइन्छ । यस पर्वमा उमङ्ग र उत्साहको साथै मित्रहरूको मिलन, सबैले सबैलाई रङ्गहरूको लेपनबाट रङ्गिन बन्छ मुहार, रङ्ग खृल्नको लागि प्रयोग गरिने पिचकारीहरू, वेलुनका लोला बालकपनमा लुकी छिपी गरेको रङ्गको प्रयोग, फागु नाच होरु नाच, आदिका धारणा सहित  कवियित्रीले भन्नु हुन्छ –
जीस्वनको सबै भन्दा
त्यो सुखद पल
हो आज होलीले      
त्यही मेरो विगत
पल्टाइ रहेछ सम्झाइ रहेछ
भरिहेछ ममा उमङ्ग उत्साह
 उसैगरी जोश पनि ।
पृष्ठ ८४
विवाह वर्षोत्सव–यस कवितामा कवयित्रीले विवाह कर्ममा अग्निकुण्डमा सात फन्कोृ लगाएर सँगै जीवन काट्ने प्रतिज्ञा गरेको वर्षौ विते, समय परिवर्तन भए रूप र सौन्दर्य पनि परिवर्तन भए तर माया र प्रेम भने अझै प्रगाढ बन्दै यात्रा चालिरहेको छ । प्रेमका बिरुवा हुकिसकेका छन् र फुलिरहेका  छन् हाम्रा अघि भन्ने धारणा राख्दै कवयित्री भन्दछिन्–विवाह बर्षोत्सवको सुखद क्षणमा दुबै बीचको माया प्रेम, सहसम्बन्ध,अझै प्रगाढ बन्दै जाओस्, सधैं रहोस् साथ र समर्पण जीवनयात्रा अनन्तसम्म चलिरहोस् भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
बल्दै गरेको चिता – यस कवितामा एउटी आमा गुमाए कि नानी, मसान घाटमा रातमा पानी आएको अवस्थामा आमाको लास जलिरहेको मलामी र ऊ आफै रुझिरहेको अवस्थामा मौना धारणा गर्दै एक्लिएको भाव  साथमा अथाह पीडालाई आमाको शरीर खरानी बन्दै गरेको हेर्दै यही खरानीबाट उसले नयाँ यात्रा गर्ने छे भन्ने कवयित्रीको धारणा सहित चिताको लप्का उचालिन्छ रात अझै चकमन्न बन्दै छ र नदी अझै सुसाइरहेका छ भन्दै कविताको बिट मारिएको छ ।
नैतिकता हराएको मानिस – नैतिकता हराएको मानिसमा लाज, नीति नियमको पालना गर्दैन, आफ्नो दोष अरूको काँकधमा थोपार्छ, अरूको सत्य स्वीकार्दैन, ऊ आँफै जित्न चाहान्छ  आत्मा सत्य बोल्छ विश्वास गर भन्दा पनि  मान्दैन नैतिकता बेचेर सफलता प्राप्त गरें भने पनि तिनीहरूको पतनको बाटा यही हुन्छ भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
मुढेर काका – शान्त, मनका धनी, खेतबारीमा काम गर्ने कवयित्रीलाई नानी भनेर बोलाउने, बजारबाट मिठाइ ल्याई दिने, दानी, इमानी, धार्मिक, स्वाभीमानी, खानेकुरा बाँडीचुडी खाने, धैर्यताका सागर, कुशल सिकर्मी थिए । उनले निर्माण गरेका सामान कवयित्रीसँग अझै छन् । मुढेर काका आज छैनन् तर उनको याद आज पनि छ र बाँचुन्जेल श्रद्धाका सेता पूmल अर्पण गर्ने धारणा आएका छन् कवितामा ।
बेमौसमी असिना– किसानले बाली लगाउँछ , सपना बुन्छ , असिना झर्छ र सारा सपना चकनाचुर हुन्छन् ।कहिले हुरीले, कहिले बाढीले, कहिले असिनाले बालीलाई माटोमा मिलाई दिन्छन् । निराश हुँदैन कोदालो उठाउँछ र आशाको बीउ रोप्छ । आशा रोपेर दुख उब्जाएर भोकसँग सम्झौता गरेर फेरी पनि जीवन जिउन चाहान्छ भन्ने धारणा आएका छन् कवितामा ।
सत्यको जीत –यस कवितामा सत्यको जीत सधैंहुन्छ भन्ने धारणालाई सप्रमाण पुष्टि गरिएको छ र भनिएको छ –
सत्यलाई दवाउने जो कोही
आफै हराएर जाने छन् तर सत्य
कहिल्यै हराउने छैन
किनकी यो त अटल छ अडिग छ ।  
पृष्ठ ९८
बनमारा – वनमारा एउटा मध्यम बर्र्र्गीय झाडी हो । यसले सारा वनलाई सखाप पारिदिन्छ । मुनाहरूलाई बढन दिंदैन । अरुलाई पीडा दिन सकेकोमा गौरव ठान्छ । समाजमा पनि कसैलाई अधि बढ्न नदिने वनमारा छन् । कवयित्री आशावादी छन् कि ती वनमारालाई लाखौं मुनाहरू मिलेर जराबाटै उखेलेर नयाँ वनको निर्माण गर्ने छन् । त्यहाँ घामका किरण प्रवेश गर्ने छन् । सपना हरिया हुनेछन् र मुनाहरू मुस्कुराउने छन् भनिएको छ ।
मेरो मौनता– कवयित्रीले  मौनताको परिभाषा यसरी गरेकि छन् कि कम बोल्ने र चुपचाप सहने व्यक्ति कायर हो तर बास्तवमा सत्य यो हैन । सत्य त यो हो कि तुफान आउनुको अघिको शान्ति हो । शहनशीलता चिनारी बल शक्ति हुन सक्छ । हात्तिलाई कमिलाले ढाल्छ, । जब अहङ्कार र घमण्डको धैर्यैको बाँध भक्तिन्छ तव आवेगको बाढीले बगाउँछ । जस्ता अभिव्यक्ति आएका छन् । –
मेरा कविता – कवयित्रीका कविता कसरी जन्मिन्छन् । ती  कवितामा के के समेटिन्छन् जस्ता भावनाहरू पस्किएका छन् । भावनाको चलायमान भएपछि कविताको जन्म हुन्छ ।सुख दुःख, समाजमा बढ्दो अन्याय अत्याचारले सीमा नाध्दा, सत्ताका आडमा बसेर जनतामाथिको थिचोमिचो देख्दा, चेलीका अस्मिता लुटिदा, विदेशी अतिक्रमणमा, इतिहासलाई मजाक बनाइन्छ भने, पहिचानमा दाग लगाइन्छ भने, प्रेम टुट्दा, धैर्य लरखराउँदा,सपना चकनाचुर हुँदा कविता जन्मिन्छन् धारणा राख्दै कवयित्री भन्छिन्–
कविता मेरा आँखा हुन दृष्टि हुन्
कविता मेरो आत्मा हो
कविता मेरा हतियार हुन्
जस्ले हिंसा विनाको युद्ध लड्छ
हो ! यसरी जन्मन्छ् मेरा कविता ।।
पृष्ठ १०८
कानुन हराएको मेरो देश – यस कवितामा देशमा कानून छ तर व्यवहारमा छैन, कानुन नभएपछि सोझा सादाको घाँटी निमोठिन्छ । नेतालाई चैन सोझासादालाई ऐन थोपारिन्छ, प्रमाण हुँदा हुँदे पनि न्याय मुर्झाउँछ र कानुन चिच्याउँछ तर कसैले सुन्दैन । पैसा बोल्छ सच्चाइ हराउँछ , यहाँ शिक्षितहरू पनि थिचिन्छन् । झूटको जयजयकार हुन्छ । दलालको बजार फस्टाउँछ दिन दिन ,न्यायकर्ता नै दोषि भएपछि त्यहाँ अन्याय त मौलाउँछ नै, यिनै धारणा आएका छन् कवितामा ।
परदेशी छोराको चिठी आमालाई –यस कवितामा परदेशिंदाको अवस्थामा आमाले छोरालाई आशीर्वाद र एकमुठी माटो दिएर पठाउनु । छोराले त्यही माटो छोएर आमालाई सम्झने गरेको, आमाले विदा गर्दा पीडा लुकाएर मुस्कान देखाएर पठाएको, स्मरण गर्दै, आमालाई अरूसमक्ष बलियो बन्नु, बाध्यताले विदेश जानपरे पनि देशमा रोजगार नभएकोले घरव्यवहार, भाइ बहिनीको पढाइको  खर्च, आदि व्यवस्थापनले विदेशी हुन परेको छ  एक दिन मेहनत र पसिनाले तिम्रा सपना साकार पार्दै,  शिर ठाडो बनाउँदै फर्कने प्रतिवद्धता आएको छ कवितामा
खोला –  यस कवितामा खोला अविरल, अनवरत, पहाडको खोचबाट निस्केर अविरल अनवरत रूपमना  पवित्रताको साथमा भावना र सपनाहरू साथ लिएर, बगिरहदा पनि मानिसहरूले अस्तित्व विहिन पार्न खोज्नु,फोहोर पारीदिनु, छातीमा बाँध बाँधिदिन्छन् डोजर स्काभेटर चलाएर  दोहन गरिदिन्छन् गाउँ बस्ती शहर हुँदै समयको गतिसँगै बग्दै, कर्तव्यलाई सम्झँदै सबैको तृष्णा मेटाउँदै सबैलाई तृप्त पार्दै  समुद्रमा विलीन हुन पुग्ने धारणा आएको छ कवितामा।
भाषशैली – कविता गद्यलयमा लेखिएका छन् । सरल भाषा प्रयोग गरिएको हुँदा सबै प्रकारका पाठकमा बौद्धिक खुराकी यी कविताहरूले प्रदान गर्दछन् । पढ्दा पढौं पढौं लाग्ने यी कविताहरूमा बिम्बको सुन्दर प्रयोग भएको पाइन्छ । सुन्दर प्रस्तुती गरिएको छ । त्यसो हुँदा कविता पठनयोग्य र ग्रहणीय छन् ।
शीर्षकीकरण – यस कृति भित्रका धेरै कविताहरू शीर्षक योग्य छन् । कवयित्रीले एक चिम्टी सिन्दूरलाई शीर्षकको रूपमा लिएकी छन् । महिलाहरूको वैवाहिक जीवनमा सिन्दूरको महत्वपूर्ण स्थान रहन्छ । सिउँदोमा एक चिम्टी सिन्दूर हालेपछिमात्र विवाह कर्म सुसम्पन्न भएको मानिन्छ । यसलाई सौभाग्यको महान प्रतीक मानिन्छ । कवयित्रीको धारणामा यो मायाको अनमोल दस्तावेज सिन्दूर प्रेमको निसानी  भनेर एउटा महत्वपूर्ण स्थान यस कविताले पाएको छ र साथै नारी सम्बन्धि .थुप्रै शीर्षकमा कविता लेखिएका हुँदा शीर्षकले सार्थकता पाएको छ ।
निस्कर्ष – यिनका कविताकहरूले धेरै चिजलाई समेटेका छन् । यिनले कवितामा परिवार र समाज प्रतिको चिन्तनको साथै प्रगति, सुसंस्कारको निर्माण मात्र नभएर आपसमा सदभाव, प्रेम,परोपकार, नारीवादी चिन्तन, सीमा अतिकर्मण, विभेदको अन्त्य, राष्ट्र राष्ट्रियता, बृद्धबृद्धाप्रतिको अवस्था, युवा पलायन, देशको प्राकृतिक सौन्दर्यता, नेतृत्वको असमक्षता, आदि धारणाहरूले स्थान लिएका छन् । माथि मैले सबै कविताले दिएको सन्देश शारांसमा  दिएको छु । तिनै कुरा यहाँ दोहो¥याइ रहन चाहान्न । उनको यो साहित्यिक यात्रा निकै रसिलो र रहर लाग्दो छ । यो यात्राको निरन्तरता र भावी साहित्यिक यात्रा उज्ज्वलाको साथै  दीर्घआयुको कामना गर्दछु ।
मिति २०८२ फागुन , ६ गते ।     ,