"रगतलाई पसिनामा परिणत गरेर तिरेको करमा कसैले दुरूपयोग गर्ने अधिकार छैन ।"
म सदानन्द रिजालकी कान्छी श्रीमतीहुँ । रामजी हजुरले मसँग राखेका जिज्ञासाका धारणाहरूत धेरै दिदी (डिलकुमारी रिजाल) बाट आइसकेका छन् । डिलकुमारीले भोगेका नित्यान्त व्यक्तिगत धारणाहरू बाहेकका घर सञ्चालनमा आएका श्रीमानबाट भएका घर सञ्चालन छोराछोरीको अध्ययन पारिवारिक व्यवस्थापन आदि एकै घरकी एउटै श्रीमानकी श्रीमती भएको नाताले डिलकुमारीले पोखेका धाराणाहरू हामी दुबैका धारणा हुन् । मेरा नितान्त व्यक्तिगत र विवाह पहिला उहाँसँगको सम्पर्क विवाह व्यवस्थापन सम्बन्धी कुरा केही मनमा लागेका कुराहरू यहाँ तपाईँसँग राख्ने अनुमति चाहन्छु
२०२७ को पुसताका टाँडीमा पर्वत र बागलुङ्गका दुई जना कसैले जेटियो (जे.टि.ए)र कसैले कृषिका मान्छे आएका छन् र हरिबाजेको घरमा बसेका छन् भन्ने कुरा गर्दथे । पर्वतेहरू र बागलुङ्गेहरूले उहाँहरू आएकोमा खुसी व्यक्त गरेको सुनेकी थिएँ । सदानन्द जैसी पर्वते र प्रभाकर शर्मा बाग्लुङ्गे हुन् भन्ने चर्चा चल्यो । पुस माघमा कुनै बाली नलगाउने भएपछि उहाँहरूको काम पर्वते वाग्लुङ्गेसँग परिचय गर्ने र अनुसन्धान गर्ने जग्गाहरू खोज्नु रह्यो । सदानन्दलाई एक फूर्तिलो युवक निकै प्रष्ट बोल्ने हाम्रो आफ्नै मानिस हो अरे भन्ने प्रशंसा गरेको सुनेकी थिएँ । हामी साक्षत्कार भएका थिएनौँ । उहाँले परिवार ल्याएर बसेको पनि जानकारी थियो । पछि परिवारलाई पर्वतै पठाएको जानकारी भयो । मकै छर्दा किसान धेरै खुसी भएका तर धान लगाउने बेलामा धान छोटो हुने, छोटो धानको पराल कमी हुने भन्ने किसानमा धारणा रहेकोले धान रोप्न किसान सहमत भएनन् । दुबै जना धान रोप्ने जग्गाको छटपट हुँदा सदानन्द बर्मेलीको घर शोधनी गर्दै मेरो माइतीमा आउनु भयो । कुरा गर्दै जाँदा मेरा माइतिको बाजेको थलो रूग्दीका सापकोटा हुन् भन्दै जाँदा बोलाउने नाता मेरी आमालाई भाउजूले सम्बोधन हुन थाल्यो । मिति त भन्न सक्दिनँ त्यही दिन मेरो सदानन्दसँग साक्षात्कार भएको थियो । कुरा गर्दै जाँदा घुमाइ फिराई सदानन्द मेरो माइत आउनुको उद्देश्य धानको अनुसन्धान गर्न जग्गाको खोजी रहेछ । मेरी आमाले जग्गा दिन ठाडै अस्विकार गर्नु भयो ।
किसानलाई प्रभाव पार्न निकै सिपालु सदानन्दले बर्मेल्नी भाउजू हजुरसँग चिनजान आज भए पनि तपाईँ सम्बन्धमा मैले धेरै राम्रा कुरा सुनेको छु , तपाईँ दानी हुनुहुन्छ आदि कुराले गर्दा उहाँको धानको परिक्षण गर्ने जग्गा प्राप्त गर्नु भयो । धानरोपे पछि कृषकको पराल छोटो हुन्छ, भन्ने भ्रम हटो र विकासे धान लगाउँदा उत्पादन निकै बढ्दो रहेछ र पराल पनि स्थानीय भन्दा गह्रुङ्गो भएको हुँदा तौलमा बढी नै हुँदो रहेछ भन्ने विश्वासमा कृषकलाई विश्वास लाग्यो । यो रह्यो चितवनमा सदानन्दको जागीरप्रतिको लगाव र जनतालाई पारेको प्रभाव । टाँडीका पुराना कृषकले आज पनि कृषिमा विकास ल्याउने मानिस भनेर स्मरण गर्दछन् ।
हामी दुइको विवाह २०२८ सालमा भयो । विवाहपछि मैले उहाँबाट अक्षर चिन्न पर्छ भन्दै पढ्न लगाउनु भयो । दिउसोमा काम (सरकारी सेवा) गरे पनि बिहानमा रत्ननगर टाँडीका विद्यार्थीलाई ट्युसन पढाउनु हुन्थ्यो । मैले अक्षर चिन्दै जाँदा साना नानीहरूलाई कखरा चिनाउने काममा म पनि सक्रिय हुँदै गएकी थिएँ । कसैलाई केही थाहा नदिइ देवर लिन पुग्नु भयो । देवरलाई भाउजू पठाउन सक्दिन भनेर दाजुले भन्न नसक्ने र देवरले घरमा कस्ले काम गर्ने भाउजू लिएरै जाने हो भन्नु । हामी दुबै अपठ्यारोमा प¥यौँ । म बाध्य भएर पर्वत जान पर्ने नै भयो । पर्वत गएँ । घाँस काट्नु घरको काम गर्नु मेरो लागि कुनै नौलो काम त थिएन तर एउटा कर्मचारीकी कान्छी श्रीमती भएर सुखसयल काटेर बस्ने आशाले विवाह गरकी मैले पहाडका उकाली, ओराली, दाउराका भारी जङ्गल आदि गर्दा हिड्न नजान्नु, हिड्दा ढुङ्गामा ठेस लाग्नु आदिले गर्दा धेरै कष्ट सहनु प¥यो । जेहोस् अभ्यस्त हुँदै गएँ । सबैसँग राम्रै सम्बन्ध रहँदै गयो । मबाट छोरी जन्मिई । श्रीमान स्थायी भएर पाल्पामा आउनु भयो र दिदीलाई पाल्पातिर लिएर जानु भयो केही दिन राखेर पुन दिदीलाई पनि घरको कामकै लागि ल्याएर छाड्नु भयो । दिदीबाट छोरा जन्मियो । हाम्रा सन्तान बढ्दै गए । अरू घटना दिदीले बताएका सबै कुरा हामी दुबैमा मिल्छन् । उहाँको एउटा बानी छोराछोरीका आमाहरूलाई अलिक बढ्ता रकम चाहिन्छ भन्ने कुराको सोच नराखी केही पैसा दिँदा सबैलाई बराबरी दिने गर्दा हामी दुबैलाई आर्थिक समस्याले भने सतायो । उहाँको भनाई घरव्यस्थापन गर्नेले सबै काम गर्नुपर्छ सबैलाई समान देख्नुपर्छ, जसलाई जे आवश्यकता पर्छ त्यो किन्नु पर्छ, सबैमा पैसा बाड्न हुँदैन भन्ने सिद्धान्त व्यवहारिक हुँदो रहेनछ ।
हाम्रो छुट्टी भिन्न भएपछि पर्वत छाडेर नवलपरासी आएपछि पनि आर्थिक अभावले घरमा सतायो । दिदीले भनेका सबै कुरा हामीले अपनायौँ । बच्चा बढ्दै गए । पढाउन लेखाउने काम गर्दा कठिन हुँदो रहेछ । उहाँको निर्देशन थियो "जति छ त्यतिमै बाँच्न सक्नुपर्छ र चल्न सक्नुपर्छ । बढ्ता गर्न त आयआर्जन गर्न सक्नुपर्छ । आफ्नो तलबको हिसाबको विवरण देखाएर यतिले म बाँच्छु यति तिमीहरूलाई दिन्छु । मैले तिमीहरूलाई दिने गरेको पैसा जति समस्या परे पनि घटाएको छैन । अरू कर्मचारीले कमाएर राम्रा राम्रा घर बनाएका छन् । उनका परिवारले राम्रा राम्रा गहना कपडा लगाएका छन् । छोरी राधा र छोरा जगत्ले टालेका कपडा लगाएर स्कुल जान्छन् । तपाईँ पनि हाकिम उनीहरू पनि हाकिम । उनीहरू गाडी लिएर घर आउँछन् , कति शानसँग हिँड्छन् । तपाईँ किन कहिल्यै गाडी लिएर घर आउनु हुँदैन । यो जग्गा जमिन त बाजेको सम्पत्ति बेचेर । हाम्रो पसिनाले सिञ्चेर किनिएको हो । यी सबै कुराहरू, उहाँले सुनिराख्नु हुन्थ्यो र मुसुक्क हाँस्दै भन्नु हुन्थ्यो "रगतलाई पसिनामा परिणत गरेर तिरेको करको कसैले दुरूपयोग गर्ने अधिकार छैन ।" हामी ट्वाल्ल परेर हेरिराख्थ्यौँ । कुरा केही बुझ्न सक्दैनथ्यौँ । रामजी एक दिनको घटनालाई यहाँ हजुरसँग राख्न चाहन्छु –"मेरो छोरा रामुको हर्नियाको अपरेशन गर्नु प¥यो । हस्पिटल जान या त सरकारी गाडी या टेक्सि मगाउनु पथ्र्यो । मैले कतिखेर सरकारी गाडी आउँछ र छोरालाई हस्पिटल लगिन्छ भन्दै बाटो हेर्दै थिएँ तर घरको अगाडि टेक्सि ठडियो । हामी टेक्सिमा हस्पिटल पुगेर अपरेशन गरायौँ ।"मैले कुनै प्रश्न राखिन ।
जागीर छाडेपछि उहाँले गैह्रसरकारी संस्थामा बोलाएका ठाउँमा पुग्नु भयो । त्यसपछि केही आर्थिक जगेर्ना गर्नु भयो । छोराछोरीको विवाह साधारण तरिकाले गरियो । हामी दुबै सौताको सुमधुर मिलनले नै घर आज सम्पन्नतिर मोडिदै छ । अहिले हामी अलग अलग घरमा बस्दै छौ । उहाँ दुबैको साझा हो । साझाको दायित्वलाई उहाँले बुझ्नु भएको छ । शायद हामी दुबैको वर्तमान परिप्रेक्षमा उहाँप्रति कुनै गुनासो छैन । उहाँका अनुकरण योग्य कुराहरू दिदीले प्रस्तुत गरेका धारणामा आएका छन् ।
प्रेम रिजाल
उहाँ मेरो आदरणीय बुबा समानको अभिभावक हो । जागीरको सिलसिलामा उहाँ इमानदार र कर्तव्यनिष्ठ व्यक्ति हो । जागीरको कर्तव्य पूरा गर्ने क्रममा उपसचिव जस्तो पदमा रहँदाउहाँले भ्रष्टाचार नगरेका कारण आर्थिक उन्नति गर्न सक्नुभएन । लेखन सिर्जनामा खटेर नमूना कार्य गर्नुभएको छ । उहाँमा दृढ लगाव छ । घर परिवारभन्दा उहाँलाई समाजिक कार्य प्रिय छ । साह्रै लगनशील, श्रमशील व्यक्तित्व हो । ज्ञान, क्षमता र बुद्धि अनुसार उहाँले समाजलाई अझ बढी योगदान दिन सक्नुपर्छ । जागीरको क्रममा उहाँले परिवार बिर्सेर पनि काम गर्नुभयो । शैक्षिक योग्यता हासिलका क्रममा निकै लगनशील भएर पढ्नुभयो । जेहोस् उहाँको जीवन र कर्म उदाहरणीय नै छ ।
बि¬¬मला पौडेल रिजाल
"गरीबले थाम्न नसक्ने चलन म बाट शुरु गर्न हुँदैन"
म काठमाडौँमा दिदी अमृतासँग बसेर पढ्दै थिएँ । दुई जना (एक मेरा श्रीमान जगत् रिजाल र एक जना अंकल हरि चापागार्इा) हाम्रो डेरामा प्रवेश गरे । मलाई हेर्न आएको कुरा प्रष्ट भइ सकेको थियो । दिदीलाई कावासोती निवासी कृषिको हाकिमको छोरा आइएमर्ईको अधिकृत तँलाई हेर्न भोली आउँदै छन् भन्ने सन्देश घरबाट आइसकेको थियो । दिदी अमृता र मेरोबीचमा दाइजो निकै खोज्ने होला, यो विवाह कसरी सम्भव होला जस्तो लागेको थियो । यो कुरा त वराउनीकर्ताले मिलाउने हो हामी किन चिन्ता लिनुप¥यो भन्ने कुरा हामीमा चल्यो र थन्कियो ।
हरि अंकलले केही कुरा राख्न पर्ने राख्नु भयो । हामीले पनि हाम्रा धारणा एक अर्कामा राख्यौँ र विवाहका विविध पक्षलाई दुबै तर्फबाट मिल्न गएमा विवाह गर्ने निधोमा पुग्यौँ । मंसिरको अन्तिम थियो । तयारीका दिन थिएनन् । दिदी अमृताले केटाकेटी मन्जुर भए सबै तय गर्नु होस्् भनी दाजी इन्द्रलाई खबर गर्नु भयो ।
मेरो दाई इन्द्र, डिल्लीराम कफ्ले (इन्द्रको साढु दाई) र जगत्को बुबा सदानन्दबीच विवाह कसरी सुसम्पन गर्ने भन्ने कुरा चलेछ । अहिलेको जमाना भनेको दाइजोको जमाना, दाइजोको बारेमा प्रष्ट हुनु मेरो माइतीलाई आवश्यक महसूस भए छ । दाइले दाइजो दिन त सकिदैन हजुरको के छ विचार भनी कुरा राख्दा मेरो ससुराबाबाले ५० पैसा तपाईँको र पचास पैसा मेरो गरी एक रूपियामा विवाह गरौँ भन्ने जवाफ पाउँदा मेरो दाजीले हाम्रो संस्कारअनुसारबाटै विवाह गर्ने सहमति भए छ । हामीलाई बोलाईयो । म त समयमै चितवन आइ पुगेँ तर मेरो श्रीमान बाटोको अवरोधको कारणले गर्दा विवाह पूर्वको टिका लगाएर दिन तयगर्ने समय राती हुन पुग्यो । के गर्ने, विवाह कसरी टुङ्ग्याउने अन्यौल सिर्जना भयो । पण्डितले स्वयम्वर गर्ने र कन्यादनको काम सकेर यही बत्ती यज्ञलाई कायम गरी पुस १ गते भोज खाने र दुलही लिएर जाने गर्न सकिन्छ भने पछि । सोहीबमोजिमको काम भयो । विवाह धुमधामले गरीयो । विवाहमा एक महिनामा थालनी गरेर दोस्रो महिनामा दुलही अनमाउने गर्दा भावी जीवन सन्तती विषयमा माइतीलाई चिन्ता हुनु स्वाभाविकै थियो ।
यसरी सदानन्द अभागी मेरो ससुराबाबा बन्नु भयो । घरमा भोजका कुरा उठे तर ससुराबाले गरीबले थाम्न नसक्ने चलन म बाट शुरु गर्न हुँदैन भनेर भोज पनि भएन ।
ससुराबाको पहिलो निर्देशन अध्ययन राम्रोसँग गर्नु प¥यो र डिग्र्रीको प्रमाण पत्र उच्च श्रेणीमा हात पार्नु प¥यो । दोस्रो निर्देशनमा सबै काम पूज्य हुन्छन् । सबैले सबै काम गर्न सकिन्छ र गर्नुपर्छ भन्ने जानकारीमा आयो । भन्ने मात्र नभएर उहाँले बोलेका कुरा व्यव्वहारमा पनि उतार्नु हुन्छ । आजका युवायुवतीलाई उहाँले भने जस्तो सहजता देखिदैन तापनि छोरा जगत्ले पनि सबै काम गर्न हिचकिचाउनु हुन्न । उहाँकी छोरी इन्दिरा (मेरी नन्द) पनि एम.ए.को डिग्री हाँसिल गरी सकेकी हुनुहुन्छ । उहाँले पनि सबै काम गर्नु हुन्छ । यो घरमा सबै काम सबैले गर्छन् । यो पाठ मलाई पनि जानकारीमा आयो ।
ससुराबाले अध्ययन दिनरात गर्नुहुन्छ । हामी सबैलाई आफ्नो आफ्नो गरी खाउ भनी हामीलाई आफ्नो पैतृक सम्पत्ति पनि हामीलाई हस्तान्तरण गरीदिनु भएको छ ।उहाँको छोराको परिश्रम पनि उहाँ भन्दा कमी छैन ।
मेरो र जगत्प्रसाद रिजालको वैवाहिक जीवन सफल भएको छ ।दुई भाइ छोरा सुन्दर छन् । अध्ययनमा तीव्र छन् । अबको हाम्रो दायित्व भनेको उहाँको सेवा गर्नु रहेको छ ।
धन्यवाद
भावना अधिकारी रिजाल
"प्रेरणाको दीप हाम्रो हृदयमा बलिरहोस््"
सर्वप्रथम मेरो ससुराबा प्रति हार्दिक अभिवादन टक्य्राउँछु । मेरो ससुराबाले कहिल्यै पनि हामी दुईबीचको सम्बन्धमा ससुरा बुहारी भन्ने भावनको जागृत बनाउनु भएन । मेरो ससुराबा मेरो बुबा बनेर मेरा हरेक पाइलामा साथ र आशीर्वाद दिइरहनु भयो । आशा छ यो आशीर्वाद म माथि सदा रहिरहने छ ।
हामी सबैलाई थाहा भइरहेकै कुरा हो कि जब एउटी नारी विवाह गरेर पराइ घर जान्छन् तब उनीहरूको मनमा विभिन्न डर त्रास भइरहेको हुन्छकिनकि दुलाहा पट्टीका महत्त्वकांक्षालाई (दाइजो आदिलाई ) दुलही पट्टीकाले पूर्णता दिन सकेको हुँदैन । त्यसै गरी जब म पनि २०६७ सालमा विवाह गरेर हजुरको घरमा माहिली बुहारीको रूपमा प्रवेश गरँे मेरो मनमा पनि त्यस्तै भयावह त्रास थियो तर हजुरलगायत घरपरिवारबाट प्राप्त माया ममता र सहज वातावरणबाट म निकै चाँडैनै घरमा मात्र सीमित नरही गाउँमै प्रिय लाग्न थाले । हजुरको उच्च भावना, दया माया, सबैमा गरिने व्यवहार, आदिले गर्दा तपाइले सिर्जना गरेको सामाजिक प्रतिष्ठालाई हामी सबैबाट सहयोग र सद्भाव गर्दै हाम्रा सन्ततीमा हजुरको मार्गदर्शन लान आवश्यक महसुस गरेँ र मैले मेरा सन्ततीलाई हजुरको मार्गदर्शनमा हिडाउने प्रण गरेकी छु र हजुरले जीवनमा गरेका भोगाइ र योगदानको सधैँ कदर गर्ने छु ।
मैले सुने, बुझे र मलाई थाहा लाग्यो , हजुरले आफ्नो जीवनमा धेरै दुःख कष्टको सामना गरी हालको समयमा जुन उज्ज्वल छवि गराउनु भएको छ , यो हाम्रो गौरव हो र यौ गौरवलाई उचाइमा पु¥याउने हाम्रो दायित्व हो । देश प्रदेशहरू भ्रमण गरी अनुभव बटुली देश समाज र परिवारमा जुन सन्देश प्रवाह गर्नु भयो त्यो हाम्रो लागि मार्गदर्शन हो । यो मार्गदर्शनको अनुकरण गर्नु र सुसन्देश प्रवाह गर्नु र त्यसैबमोजिम चल्नु हामी सबैको कर्तव्य हो ।यो कर्तव्यमा कोही हामी परिवारविमुख नहुँ भन्ने मेरो धारणा हो ।
हजुर हाम्रो प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्छ । यो प्रेरणाको दीप हाम्रो हृदयमा बलिरहोस्् र निर्माणमा एक शब्द भए पनि साहित्यमा थप्न सकियोस् र हजुरको आशीर्वादको अमृत वर्षा सदा वगिरहोस्् भन्दै ससुरा बुबाको सुस्वास्थ र दीर्घायुको कामना गर्दछु ।
भेषराज रिजाल र भावना रिजाल
"बुबा सधैँ असल कर्म, लगनशीलता तथा धर्यतामा बिश्वास गर्नुहुन्छ।"
मानिस भित्र एउटा मन हुन्छ, त्यो हो साहित्यिक मन सायत त्यही मन ले होला बिकृति र बिसँगतिको चिरफार गर्दै समाजको यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ । समाजमा रहेका हरेक तह र तप्काका जीवान्त हरूको चक्रहरूलाई प्रस्फुटित गरी कलात्मक रूपमा पदार्पन गर्ने साहित्यकार, माटो बिज्ञ एवम मेरो बुबा सदानन्द अभागी मेरो परिवारको संरक्षक मात्र नभएर समाजमा आदर्श, स्वाभिमान तथा प्रेरणाका प्रतिमूर्ति हुनुहुन्छ ।
पर्वत जस्तो पहाडी तथा दुर्गम जिल्लामा जन्मेर दुःख सर्घषका साथ देश र जनताको सेवामा समर्पित रही माटो बिज्ञका साथ साथै साहित्यको क्षेत्रमा एउटा छुटै पहिचान बनाउनु भएको छ । उहाँ हाम्रो मात्र नभएर सबैको आदर्षको व्यक्तिको रूपमा हुनुहुन्छ । सधैँ असलकर्म र सत्यको पक्षपाती रही एउटा ठुलो परिवारको जिम्मेवारीमा कहिलै नडकमकाई एउटा असल अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ । शायद प्राविधिक व्यक्तित्व भएर होला बुबा सधैँ असल कर्म, लगनशीलता तथा धर्यतामा बिश्वास गर्नु हुन्छ । एउटा प्राविधिक व्यक्तित्व त्यसमा पनि साहित्यको फ्युजनले होला कहिलै पनि बिकृती, बिशंगती र कुशस्कार तथा समाजमा रहेका अपराधिक मनोबृद्धी सँग जस्तो सुकै जटिल प्रस्थितिमा पनि सम्झौता गर्नुभएको छैन । यो नै मेरो जिवनको मुल मियो हो, मेरो आदर्श हो , मेरो भरोशा हो र मेरो जिवनको बाटो हो । सरल र सहज जिवनशैली उहाँको प्रयावाची हो । जसले गर्दा पनि सम्पूर्णमा उहाँप्रति संभाव रहेको छ । माटो बिज्ञानको क्षेत्रमा अग्रनी भुमिका निर्वाह गर्नुभएको उँहाले माटो बिज्ञान सँगसम्बन्धित धैरै किताब, बुकलेट तथा लेखहरू प्रकाशित गर्नुभएको छ । यसका साथ साथै बुवाको साहित्य क्षेत्रमा हेर्दा साहित्यका सम्पूर्ण आयमहरू (कथा,कबिता,गजल,) मा कलम चलेको छ । खण्डकाव्य तथा माहकाव्यहरूको रचनाले साहित्यको क्षेत्रमा उहाँलाई एउटा पूर्ण व्यक्तित्व बनाएको छ । अझ माटो बिज्ञानलाई साहित्यमा समिश्रन गरी आफुलाई माटो बिज्ञ मात्र नभई माटोको (साहित्यकार) कविको रूपमा पनि चिनाउनु भएको छ । बुवाको जिवन शैली, चिन्तन तथा कर्महरू सधैँ मार्ग निर्देशित भएर मेरो व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक तथा पेशागत जिवनलाईसधैँ मर्यादित र सम्मानित बनाउन प्रेरित गर्ने छन् । अन्त्यमा वुवाको साहित्यिक तथा सामाजिक जिवनको उत्तर–उत्तर प्रगतिको कामना गर्दै वुवाको दिर्गायुको भगवान सँग प्रथाना गर्दछु । सधैँ भरी वुवाको आशिर्वाद मिलिरहोस् । धन्यवाद
म सदानन्द रिजालकी कान्छी श्रीमतीहुँ । रामजी हजुरले मसँग राखेका जिज्ञासाका धारणाहरूत धेरै दिदी (डिलकुमारी रिजाल) बाट आइसकेका छन् । डिलकुमारीले भोगेका नित्यान्त व्यक्तिगत धारणाहरू बाहेकका घर सञ्चालनमा आएका श्रीमानबाट भएका घर सञ्चालन छोराछोरीको अध्ययन पारिवारिक व्यवस्थापन आदि एकै घरकी एउटै श्रीमानकी श्रीमती भएको नाताले डिलकुमारीले पोखेका धाराणाहरू हामी दुबैका धारणा हुन् । मेरा नितान्त व्यक्तिगत र विवाह पहिला उहाँसँगको सम्पर्क विवाह व्यवस्थापन सम्बन्धी कुरा केही मनमा लागेका कुराहरू यहाँ तपाईँसँग राख्ने अनुमति चाहन्छु
२०२७ को पुसताका टाँडीमा पर्वत र बागलुङ्गका दुई जना कसैले जेटियो (जे.टि.ए)र कसैले कृषिका मान्छे आएका छन् र हरिबाजेको घरमा बसेका छन् भन्ने कुरा गर्दथे । पर्वतेहरू र बागलुङ्गेहरूले उहाँहरू आएकोमा खुसी व्यक्त गरेको सुनेकी थिएँ । सदानन्द जैसी पर्वते र प्रभाकर शर्मा बाग्लुङ्गे हुन् भन्ने चर्चा चल्यो । पुस माघमा कुनै बाली नलगाउने भएपछि उहाँहरूको काम पर्वते वाग्लुङ्गेसँग परिचय गर्ने र अनुसन्धान गर्ने जग्गाहरू खोज्नु रह्यो । सदानन्दलाई एक फूर्तिलो युवक निकै प्रष्ट बोल्ने हाम्रो आफ्नै मानिस हो अरे भन्ने प्रशंसा गरेको सुनेकी थिएँ । हामी साक्षत्कार भएका थिएनौँ । उहाँले परिवार ल्याएर बसेको पनि जानकारी थियो । पछि परिवारलाई पर्वतै पठाएको जानकारी भयो । मकै छर्दा किसान धेरै खुसी भएका तर धान लगाउने बेलामा धान छोटो हुने, छोटो धानको पराल कमी हुने भन्ने किसानमा धारणा रहेकोले धान रोप्न किसान सहमत भएनन् । दुबै जना धान रोप्ने जग्गाको छटपट हुँदा सदानन्द बर्मेलीको घर शोधनी गर्दै मेरो माइतीमा आउनु भयो । कुरा गर्दै जाँदा मेरा माइतिको बाजेको थलो रूग्दीका सापकोटा हुन् भन्दै जाँदा बोलाउने नाता मेरी आमालाई भाउजूले सम्बोधन हुन थाल्यो । मिति त भन्न सक्दिनँ त्यही दिन मेरो सदानन्दसँग साक्षात्कार भएको थियो । कुरा गर्दै जाँदा घुमाइ फिराई सदानन्द मेरो माइत आउनुको उद्देश्य धानको अनुसन्धान गर्न जग्गाको खोजी रहेछ । मेरी आमाले जग्गा दिन ठाडै अस्विकार गर्नु भयो ।
किसानलाई प्रभाव पार्न निकै सिपालु सदानन्दले बर्मेल्नी भाउजू हजुरसँग चिनजान आज भए पनि तपाईँ सम्बन्धमा मैले धेरै राम्रा कुरा सुनेको छु , तपाईँ दानी हुनुहुन्छ आदि कुराले गर्दा उहाँको धानको परिक्षण गर्ने जग्गा प्राप्त गर्नु भयो । धानरोपे पछि कृषकको पराल छोटो हुन्छ, भन्ने भ्रम हटो र विकासे धान लगाउँदा उत्पादन निकै बढ्दो रहेछ र पराल पनि स्थानीय भन्दा गह्रुङ्गो भएको हुँदा तौलमा बढी नै हुँदो रहेछ भन्ने विश्वासमा कृषकलाई विश्वास लाग्यो । यो रह्यो चितवनमा सदानन्दको जागीरप्रतिको लगाव र जनतालाई पारेको प्रभाव । टाँडीका पुराना कृषकले आज पनि कृषिमा विकास ल्याउने मानिस भनेर स्मरण गर्दछन् ।
हामी दुइको विवाह २०२८ सालमा भयो । विवाहपछि मैले उहाँबाट अक्षर चिन्न पर्छ भन्दै पढ्न लगाउनु भयो । दिउसोमा काम (सरकारी सेवा) गरे पनि बिहानमा रत्ननगर टाँडीका विद्यार्थीलाई ट्युसन पढाउनु हुन्थ्यो । मैले अक्षर चिन्दै जाँदा साना नानीहरूलाई कखरा चिनाउने काममा म पनि सक्रिय हुँदै गएकी थिएँ । कसैलाई केही थाहा नदिइ देवर लिन पुग्नु भयो । देवरलाई भाउजू पठाउन सक्दिन भनेर दाजुले भन्न नसक्ने र देवरले घरमा कस्ले काम गर्ने भाउजू लिएरै जाने हो भन्नु । हामी दुबै अपठ्यारोमा प¥यौँ । म बाध्य भएर पर्वत जान पर्ने नै भयो । पर्वत गएँ । घाँस काट्नु घरको काम गर्नु मेरो लागि कुनै नौलो काम त थिएन तर एउटा कर्मचारीकी कान्छी श्रीमती भएर सुखसयल काटेर बस्ने आशाले विवाह गरकी मैले पहाडका उकाली, ओराली, दाउराका भारी जङ्गल आदि गर्दा हिड्न नजान्नु, हिड्दा ढुङ्गामा ठेस लाग्नु आदिले गर्दा धेरै कष्ट सहनु प¥यो । जेहोस् अभ्यस्त हुँदै गएँ । सबैसँग राम्रै सम्बन्ध रहँदै गयो । मबाट छोरी जन्मिई । श्रीमान स्थायी भएर पाल्पामा आउनु भयो र दिदीलाई पाल्पातिर लिएर जानु भयो केही दिन राखेर पुन दिदीलाई पनि घरको कामकै लागि ल्याएर छाड्नु भयो । दिदीबाट छोरा जन्मियो । हाम्रा सन्तान बढ्दै गए । अरू घटना दिदीले बताएका सबै कुरा हामी दुबैमा मिल्छन् । उहाँको एउटा बानी छोराछोरीका आमाहरूलाई अलिक बढ्ता रकम चाहिन्छ भन्ने कुराको सोच नराखी केही पैसा दिँदा सबैलाई बराबरी दिने गर्दा हामी दुबैलाई आर्थिक समस्याले भने सतायो । उहाँको भनाई घरव्यस्थापन गर्नेले सबै काम गर्नुपर्छ सबैलाई समान देख्नुपर्छ, जसलाई जे आवश्यकता पर्छ त्यो किन्नु पर्छ, सबैमा पैसा बाड्न हुँदैन भन्ने सिद्धान्त व्यवहारिक हुँदो रहेनछ ।
हाम्रो छुट्टी भिन्न भएपछि पर्वत छाडेर नवलपरासी आएपछि पनि आर्थिक अभावले घरमा सतायो । दिदीले भनेका सबै कुरा हामीले अपनायौँ । बच्चा बढ्दै गए । पढाउन लेखाउने काम गर्दा कठिन हुँदो रहेछ । उहाँको निर्देशन थियो "जति छ त्यतिमै बाँच्न सक्नुपर्छ र चल्न सक्नुपर्छ । बढ्ता गर्न त आयआर्जन गर्न सक्नुपर्छ । आफ्नो तलबको हिसाबको विवरण देखाएर यतिले म बाँच्छु यति तिमीहरूलाई दिन्छु । मैले तिमीहरूलाई दिने गरेको पैसा जति समस्या परे पनि घटाएको छैन । अरू कर्मचारीले कमाएर राम्रा राम्रा घर बनाएका छन् । उनका परिवारले राम्रा राम्रा गहना कपडा लगाएका छन् । छोरी राधा र छोरा जगत्ले टालेका कपडा लगाएर स्कुल जान्छन् । तपाईँ पनि हाकिम उनीहरू पनि हाकिम । उनीहरू गाडी लिएर घर आउँछन् , कति शानसँग हिँड्छन् । तपाईँ किन कहिल्यै गाडी लिएर घर आउनु हुँदैन । यो जग्गा जमिन त बाजेको सम्पत्ति बेचेर । हाम्रो पसिनाले सिञ्चेर किनिएको हो । यी सबै कुराहरू, उहाँले सुनिराख्नु हुन्थ्यो र मुसुक्क हाँस्दै भन्नु हुन्थ्यो "रगतलाई पसिनामा परिणत गरेर तिरेको करको कसैले दुरूपयोग गर्ने अधिकार छैन ।" हामी ट्वाल्ल परेर हेरिराख्थ्यौँ । कुरा केही बुझ्न सक्दैनथ्यौँ । रामजी एक दिनको घटनालाई यहाँ हजुरसँग राख्न चाहन्छु –"मेरो छोरा रामुको हर्नियाको अपरेशन गर्नु प¥यो । हस्पिटल जान या त सरकारी गाडी या टेक्सि मगाउनु पथ्र्यो । मैले कतिखेर सरकारी गाडी आउँछ र छोरालाई हस्पिटल लगिन्छ भन्दै बाटो हेर्दै थिएँ तर घरको अगाडि टेक्सि ठडियो । हामी टेक्सिमा हस्पिटल पुगेर अपरेशन गरायौँ ।"मैले कुनै प्रश्न राखिन ।
जागीर छाडेपछि उहाँले गैह्रसरकारी संस्थामा बोलाएका ठाउँमा पुग्नु भयो । त्यसपछि केही आर्थिक जगेर्ना गर्नु भयो । छोराछोरीको विवाह साधारण तरिकाले गरियो । हामी दुबै सौताको सुमधुर मिलनले नै घर आज सम्पन्नतिर मोडिदै छ । अहिले हामी अलग अलग घरमा बस्दै छौ । उहाँ दुबैको साझा हो । साझाको दायित्वलाई उहाँले बुझ्नु भएको छ । शायद हामी दुबैको वर्तमान परिप्रेक्षमा उहाँप्रति कुनै गुनासो छैन । उहाँका अनुकरण योग्य कुराहरू दिदीले प्रस्तुत गरेका धारणामा आएका छन् ।
प्रेम रिजाल
उहाँ मेरो आदरणीय बुबा समानको अभिभावक हो । जागीरको सिलसिलामा उहाँ इमानदार र कर्तव्यनिष्ठ व्यक्ति हो । जागीरको कर्तव्य पूरा गर्ने क्रममा उपसचिव जस्तो पदमा रहँदाउहाँले भ्रष्टाचार नगरेका कारण आर्थिक उन्नति गर्न सक्नुभएन । लेखन सिर्जनामा खटेर नमूना कार्य गर्नुभएको छ । उहाँमा दृढ लगाव छ । घर परिवारभन्दा उहाँलाई समाजिक कार्य प्रिय छ । साह्रै लगनशील, श्रमशील व्यक्तित्व हो । ज्ञान, क्षमता र बुद्धि अनुसार उहाँले समाजलाई अझ बढी योगदान दिन सक्नुपर्छ । जागीरको क्रममा उहाँले परिवार बिर्सेर पनि काम गर्नुभयो । शैक्षिक योग्यता हासिलका क्रममा निकै लगनशील भएर पढ्नुभयो । जेहोस् उहाँको जीवन र कर्म उदाहरणीय नै छ ।
बि¬¬मला पौडेल रिजाल
"गरीबले थाम्न नसक्ने चलन म बाट शुरु गर्न हुँदैन"
म काठमाडौँमा दिदी अमृतासँग बसेर पढ्दै थिएँ । दुई जना (एक मेरा श्रीमान जगत् रिजाल र एक जना अंकल हरि चापागार्इा) हाम्रो डेरामा प्रवेश गरे । मलाई हेर्न आएको कुरा प्रष्ट भइ सकेको थियो । दिदीलाई कावासोती निवासी कृषिको हाकिमको छोरा आइएमर्ईको अधिकृत तँलाई हेर्न भोली आउँदै छन् भन्ने सन्देश घरबाट आइसकेको थियो । दिदी अमृता र मेरोबीचमा दाइजो निकै खोज्ने होला, यो विवाह कसरी सम्भव होला जस्तो लागेको थियो । यो कुरा त वराउनीकर्ताले मिलाउने हो हामी किन चिन्ता लिनुप¥यो भन्ने कुरा हामीमा चल्यो र थन्कियो ।
हरि अंकलले केही कुरा राख्न पर्ने राख्नु भयो । हामीले पनि हाम्रा धारणा एक अर्कामा राख्यौँ र विवाहका विविध पक्षलाई दुबै तर्फबाट मिल्न गएमा विवाह गर्ने निधोमा पुग्यौँ । मंसिरको अन्तिम थियो । तयारीका दिन थिएनन् । दिदी अमृताले केटाकेटी मन्जुर भए सबै तय गर्नु होस्् भनी दाजी इन्द्रलाई खबर गर्नु भयो ।
मेरो दाई इन्द्र, डिल्लीराम कफ्ले (इन्द्रको साढु दाई) र जगत्को बुबा सदानन्दबीच विवाह कसरी सुसम्पन गर्ने भन्ने कुरा चलेछ । अहिलेको जमाना भनेको दाइजोको जमाना, दाइजोको बारेमा प्रष्ट हुनु मेरो माइतीलाई आवश्यक महसूस भए छ । दाइले दाइजो दिन त सकिदैन हजुरको के छ विचार भनी कुरा राख्दा मेरो ससुराबाबाले ५० पैसा तपाईँको र पचास पैसा मेरो गरी एक रूपियामा विवाह गरौँ भन्ने जवाफ पाउँदा मेरो दाजीले हाम्रो संस्कारअनुसारबाटै विवाह गर्ने सहमति भए छ । हामीलाई बोलाईयो । म त समयमै चितवन आइ पुगेँ तर मेरो श्रीमान बाटोको अवरोधको कारणले गर्दा विवाह पूर्वको टिका लगाएर दिन तयगर्ने समय राती हुन पुग्यो । के गर्ने, विवाह कसरी टुङ्ग्याउने अन्यौल सिर्जना भयो । पण्डितले स्वयम्वर गर्ने र कन्यादनको काम सकेर यही बत्ती यज्ञलाई कायम गरी पुस १ गते भोज खाने र दुलही लिएर जाने गर्न सकिन्छ भने पछि । सोहीबमोजिमको काम भयो । विवाह धुमधामले गरीयो । विवाहमा एक महिनामा थालनी गरेर दोस्रो महिनामा दुलही अनमाउने गर्दा भावी जीवन सन्तती विषयमा माइतीलाई चिन्ता हुनु स्वाभाविकै थियो ।
यसरी सदानन्द अभागी मेरो ससुराबाबा बन्नु भयो । घरमा भोजका कुरा उठे तर ससुराबाले गरीबले थाम्न नसक्ने चलन म बाट शुरु गर्न हुँदैन भनेर भोज पनि भएन ।
ससुराबाको पहिलो निर्देशन अध्ययन राम्रोसँग गर्नु प¥यो र डिग्र्रीको प्रमाण पत्र उच्च श्रेणीमा हात पार्नु प¥यो । दोस्रो निर्देशनमा सबै काम पूज्य हुन्छन् । सबैले सबै काम गर्न सकिन्छ र गर्नुपर्छ भन्ने जानकारीमा आयो । भन्ने मात्र नभएर उहाँले बोलेका कुरा व्यव्वहारमा पनि उतार्नु हुन्छ । आजका युवायुवतीलाई उहाँले भने जस्तो सहजता देखिदैन तापनि छोरा जगत्ले पनि सबै काम गर्न हिचकिचाउनु हुन्न । उहाँकी छोरी इन्दिरा (मेरी नन्द) पनि एम.ए.को डिग्री हाँसिल गरी सकेकी हुनुहुन्छ । उहाँले पनि सबै काम गर्नु हुन्छ । यो घरमा सबै काम सबैले गर्छन् । यो पाठ मलाई पनि जानकारीमा आयो ।
ससुराबाले अध्ययन दिनरात गर्नुहुन्छ । हामी सबैलाई आफ्नो आफ्नो गरी खाउ भनी हामीलाई आफ्नो पैतृक सम्पत्ति पनि हामीलाई हस्तान्तरण गरीदिनु भएको छ ।उहाँको छोराको परिश्रम पनि उहाँ भन्दा कमी छैन ।
मेरो र जगत्प्रसाद रिजालको वैवाहिक जीवन सफल भएको छ ।दुई भाइ छोरा सुन्दर छन् । अध्ययनमा तीव्र छन् । अबको हाम्रो दायित्व भनेको उहाँको सेवा गर्नु रहेको छ ।
धन्यवाद
भावना अधिकारी रिजाल
"प्रेरणाको दीप हाम्रो हृदयमा बलिरहोस््"
सर्वप्रथम मेरो ससुराबा प्रति हार्दिक अभिवादन टक्य्राउँछु । मेरो ससुराबाले कहिल्यै पनि हामी दुईबीचको सम्बन्धमा ससुरा बुहारी भन्ने भावनको जागृत बनाउनु भएन । मेरो ससुराबा मेरो बुबा बनेर मेरा हरेक पाइलामा साथ र आशीर्वाद दिइरहनु भयो । आशा छ यो आशीर्वाद म माथि सदा रहिरहने छ ।
हामी सबैलाई थाहा भइरहेकै कुरा हो कि जब एउटी नारी विवाह गरेर पराइ घर जान्छन् तब उनीहरूको मनमा विभिन्न डर त्रास भइरहेको हुन्छकिनकि दुलाहा पट्टीका महत्त्वकांक्षालाई (दाइजो आदिलाई ) दुलही पट्टीकाले पूर्णता दिन सकेको हुँदैन । त्यसै गरी जब म पनि २०६७ सालमा विवाह गरेर हजुरको घरमा माहिली बुहारीको रूपमा प्रवेश गरँे मेरो मनमा पनि त्यस्तै भयावह त्रास थियो तर हजुरलगायत घरपरिवारबाट प्राप्त माया ममता र सहज वातावरणबाट म निकै चाँडैनै घरमा मात्र सीमित नरही गाउँमै प्रिय लाग्न थाले । हजुरको उच्च भावना, दया माया, सबैमा गरिने व्यवहार, आदिले गर्दा तपाइले सिर्जना गरेको सामाजिक प्रतिष्ठालाई हामी सबैबाट सहयोग र सद्भाव गर्दै हाम्रा सन्ततीमा हजुरको मार्गदर्शन लान आवश्यक महसुस गरेँ र मैले मेरा सन्ततीलाई हजुरको मार्गदर्शनमा हिडाउने प्रण गरेकी छु र हजुरले जीवनमा गरेका भोगाइ र योगदानको सधैँ कदर गर्ने छु ।
मैले सुने, बुझे र मलाई थाहा लाग्यो , हजुरले आफ्नो जीवनमा धेरै दुःख कष्टको सामना गरी हालको समयमा जुन उज्ज्वल छवि गराउनु भएको छ , यो हाम्रो गौरव हो र यौ गौरवलाई उचाइमा पु¥याउने हाम्रो दायित्व हो । देश प्रदेशहरू भ्रमण गरी अनुभव बटुली देश समाज र परिवारमा जुन सन्देश प्रवाह गर्नु भयो त्यो हाम्रो लागि मार्गदर्शन हो । यो मार्गदर्शनको अनुकरण गर्नु र सुसन्देश प्रवाह गर्नु र त्यसैबमोजिम चल्नु हामी सबैको कर्तव्य हो ।यो कर्तव्यमा कोही हामी परिवारविमुख नहुँ भन्ने मेरो धारणा हो ।
हजुर हाम्रो प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्छ । यो प्रेरणाको दीप हाम्रो हृदयमा बलिरहोस्् र निर्माणमा एक शब्द भए पनि साहित्यमा थप्न सकियोस् र हजुरको आशीर्वादको अमृत वर्षा सदा वगिरहोस्् भन्दै ससुरा बुबाको सुस्वास्थ र दीर्घायुको कामना गर्दछु ।
भेषराज रिजाल र भावना रिजाल
"बुबा सधैँ असल कर्म, लगनशीलता तथा धर्यतामा बिश्वास गर्नुहुन्छ।"
मानिस भित्र एउटा मन हुन्छ, त्यो हो साहित्यिक मन सायत त्यही मन ले होला बिकृति र बिसँगतिको चिरफार गर्दै समाजको यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ । समाजमा रहेका हरेक तह र तप्काका जीवान्त हरूको चक्रहरूलाई प्रस्फुटित गरी कलात्मक रूपमा पदार्पन गर्ने साहित्यकार, माटो बिज्ञ एवम मेरो बुबा सदानन्द अभागी मेरो परिवारको संरक्षक मात्र नभएर समाजमा आदर्श, स्वाभिमान तथा प्रेरणाका प्रतिमूर्ति हुनुहुन्छ ।
पर्वत जस्तो पहाडी तथा दुर्गम जिल्लामा जन्मेर दुःख सर्घषका साथ देश र जनताको सेवामा समर्पित रही माटो बिज्ञका साथ साथै साहित्यको क्षेत्रमा एउटा छुटै पहिचान बनाउनु भएको छ । उहाँ हाम्रो मात्र नभएर सबैको आदर्षको व्यक्तिको रूपमा हुनुहुन्छ । सधैँ असलकर्म र सत्यको पक्षपाती रही एउटा ठुलो परिवारको जिम्मेवारीमा कहिलै नडकमकाई एउटा असल अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ । शायद प्राविधिक व्यक्तित्व भएर होला बुबा सधैँ असल कर्म, लगनशीलता तथा धर्यतामा बिश्वास गर्नु हुन्छ । एउटा प्राविधिक व्यक्तित्व त्यसमा पनि साहित्यको फ्युजनले होला कहिलै पनि बिकृती, बिशंगती र कुशस्कार तथा समाजमा रहेका अपराधिक मनोबृद्धी सँग जस्तो सुकै जटिल प्रस्थितिमा पनि सम्झौता गर्नुभएको छैन । यो नै मेरो जिवनको मुल मियो हो, मेरो आदर्श हो , मेरो भरोशा हो र मेरो जिवनको बाटो हो । सरल र सहज जिवनशैली उहाँको प्रयावाची हो । जसले गर्दा पनि सम्पूर्णमा उहाँप्रति संभाव रहेको छ । माटो बिज्ञानको क्षेत्रमा अग्रनी भुमिका निर्वाह गर्नुभएको उँहाले माटो बिज्ञान सँगसम्बन्धित धैरै किताब, बुकलेट तथा लेखहरू प्रकाशित गर्नुभएको छ । यसका साथ साथै बुवाको साहित्य क्षेत्रमा हेर्दा साहित्यका सम्पूर्ण आयमहरू (कथा,कबिता,गजल,) मा कलम चलेको छ । खण्डकाव्य तथा माहकाव्यहरूको रचनाले साहित्यको क्षेत्रमा उहाँलाई एउटा पूर्ण व्यक्तित्व बनाएको छ । अझ माटो बिज्ञानलाई साहित्यमा समिश्रन गरी आफुलाई माटो बिज्ञ मात्र नभई माटोको (साहित्यकार) कविको रूपमा पनि चिनाउनु भएको छ । बुवाको जिवन शैली, चिन्तन तथा कर्महरू सधैँ मार्ग निर्देशित भएर मेरो व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक तथा पेशागत जिवनलाईसधैँ मर्यादित र सम्मानित बनाउन प्रेरित गर्ने छन् । अन्त्यमा वुवाको साहित्यिक तथा सामाजिक जिवनको उत्तर–उत्तर प्रगतिको कामना गर्दै वुवाको दिर्गायुको भगवान सँग प्रथाना गर्दछु । सधैँ भरी वुवाको आशिर्वाद मिलिरहोस् । धन्यवाद
