कृतिहरू भित्रका मननीय अभिव्यक्ति, सार, स्वरूप र लेखकीय प्रवृत्ति
(क) कृतिमा निहित केही मननीय अभिव्यक्ति सौन्दर्य
उनका विविध कृतिहरूमा केही सुक्तिमय दृष्टान्तमूलक पङ्क्तिहरू पनि पाइन्छन् । जसमा गहन भाव(विचार) वा जीवन दर्शन नै प्रकट भएका पाइन्छन् । जुन पठनीय हुनुका साथै स्मरणीय, सान्दर्भिक,प्रेरणादायी र मननीय हुने हुँदा उदाहरणहरूलाई यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । यथार्थको उजागर गरी नीति सन्देश दिने केही दृष्टान्तहरूः
सकारात्मक सोचाइ त सकारात्मक बन्छ ।
नकारात्मक भावनाले कुबाटो नै खन्छ ।
(तीनयुग एक कथा महाकाव्य बाह्रौँ सर्ग पृष्ठ ७६)
मानवतावादी समाजमा मानवता त्याग्न हुँदैन ।
समताको भावनामा कन्जुस्याइँ गर्न हुँदैन ।
(मोहनीको मीठो म्वाइँ पृ. ३४)
मानव हो मानवले मानव जस्तै मान
(तीनयुग एक कथा महाकाव्य, छैटौँ सर्ग, श्लोक ५१)
लमक लमक विकासको पथ समाई ।
चमकचमक तारासरि रमाई ।
(आफ्नै व्यथाहरू पृष्ठ–१९)
प्रकाशको खोजी गर्दै दहिलो खोल्न गएँ ।
दैलो खोली हेर्दाखेरि एक्लो रात पाँए ।
(आफ्नै व्यथाहरू पृ. ३९)
हिनताबोध गर्दै जाँदा मानव जीवन मोडिदैन ।
आलस्यता अङ्गालेमा सुन्दर वाग गोडिदैन ।
(अभागीको प्रेमविहारको षष्ठामृत, पृ. ६०६)
सफल छ नरचोला कर्म गरी बढ्दा ।
चारैतिर ज्योति छर्दै प्रकाश जगाएर ।
(ऐ. पृ. ६०२)
सत्मार्गको यात्रा गर्दा तरवारधारमा हिड्नुपर्छ ।
अमृत घडा पिउन खोज्दा विषयको घडा फोर्न पर्छ ।
(जीवनयात्रा पृ. ३६)
सत्यताको प्रतिबिम्ब दिलभित्र खिच्न सिक ।
यथार्थको संसारमा यथार्थीभई बाँच्न सिक ।
(सपना देख्नेहरूलाई पृ.२४)
सानो छ राज्य सबल छ पक्ष आँखाको नानी हो ।
सत्यता पोख्नु धैर्यता राख्नु नेपाली बानी हो ।
(सबल माटो सबल बाटो पृ. २९)
ढुङ्गा जस्तो त्यो मन साह्रो धनले फोर्दैन ।
फाटेका दिलका पानाहरू गमले जोड्दैन ।
(कोपिलाको बेहाल श्लोक १२)
बज्र परेसरि हाम्रा बोली बोल्नुपर्छ ।
दुईजिब्रे शब्दाबली सधैँ त्याग्नुपर्छ ।
(जीवन लीला खण्डकाव्य श्लोक ५७ )
समाज नै संघर्ष हो संघर्ष नै संसार ।
संघर्ष सफल यात्रा हुन जान्छ अपार ।
(ऐ.खण्डकाव्य,एकादश पाद पृष्ठ ५७)
मानव भई मानवता किन लुकाउने ।
हृदयमा वाण हानी किन दुखाउने ।
(तीन युग एक कथा–दशौ सर्ग, पृ. ६३)
रातपछि पुनः हेर दिन पलाउँछ ।
अन्धकार मेटनलाई सूर्य उदाउँछ ।
(ऐ.सोह्रौ सर्ग, पृ. ९३)
के नै लानु छ र नाङ्गै आउनु छ, नाङ्गै जानु छ ,केही क्षण छ फिट जमिनको आवश्यकता हो, जलाएर खरानी बन्छ, गाडे माटो मलिलो बन्छ । आखिर प्रकृतिको नियम पालना नगरी सुख्खै छैन ।
(बालुवाको घर–पृष्ठ २२)
मानिस धनले धनी त हुन्छ तर ज्ञानी र महान्हुन कैल्यै सक्दैन ।
(ऐ. पृ. २४)
मानिसमा यति नराम्रो रिस हुन्छ अरे अघिपछि रिस फेर्ने नपाए पनि चिता जलाउदा एक घारो भए पनि जलिरहेको मुर्दालाई हिर्काएर बदला लिन्छ अरे ।
(ऐ. पृ. २९)
आजको जमाना पैसाको रहेछ । पैसाको लागि मानव अव मानव रहेन ।
(ऐ. पृ. ३१)
मनै हो भौतिक आवश्यकतालाई ठूलो ठाने भौतिक आवश्यकता नै ठूलो हो, आवश्यकतालाई तुच्छ ठाने आवश्यकता तुच्छ हो । संसारमा आवश्यकताको आपूर्ति गर्न , रूपमा आकर्षित भएर ठूलाठूला युद्ध पनि भएका छन् । कसैले आवश्यकता केही होइन भनेर ब्रह्मचर्य व्रत धारणा गरेका पनि छन् र केही त्यसैको लागि लम्पट पनि बनेका छन् । ठूलाठूला तपस्याहरूको भङ्ग रूपकै कारणले भएको हामी पढ्न पाएका छाँै ।
(ऐ. पृ ४२)
बन्नुपर्छ सबल
सत्कर्म छ प्रबल
(अभागीको प्रेम विहारको षष्ठामृत, पृ. १४२)
मानमर्यादा र सहअस्तित्त्वको मूल्य मान्यतालाई मानव जीवनमा छुट्याउन सक्नु पर्दछ ।
(परिवर्तन कथा सङ्ग्रह पृ. १६)
कमाउन सक्ने र आफ्नो खुट्टामा उभिनसक्ने आयु नै सफल आयु हो ।
(ऐ. पृ. ३२)
मानवले विकृतिको मुहानलाई विकृति ठानेन र त्यसैबाट आफूले तृप्ति लिन खोज्यो भने सधैँको लागि ऊ भासिन्छ । विकृतिलाई सुकीर्तिमा परिणत गर्नसक्नु नै महान्ता हो ।
(ऐ. पृ. ३६)
संसार कस्तो छ ? यहाँ कसैले दिएको शुद्व मायालाई स्वीकारिदैन । कसैको लुटाइलाई पनि लुटाइ नसम्झेर मायामा लिइन्छ र दिएको धोकालाई धोका सम्झिदैन । कस्तो माया कस्तो याद, कस्तो पागलपन, सङ्लो मायाको महलमा आगो लगाएर खरानी बनाउने र पाइसकेको धोखा बितिसकेको यादमा आफ्नो प्राप्त सारा सन्तोष र वैभव आदिलाई मानसपटलबाट पन्छ्याउदै वितिसकेका यादमा मानसिक सन्तुलन बिगारेर भौतारिनु ?
(ऐ. पृ. ३७)
आधा छाक र आधा पेट खाएर पनि राष्ट्रप्रति चिन्तन हुनै पर्दछ ।
(ऐ. पृ. ४४)
यो पुण्य थलो पुण्य कर्मका लागि हो ।
(ऐ., प. ४७)
जिन्दगीको हरेक क्षण कर्मसँग आबद्व छ ।
कर्मीवहीन हरेक क्षण मृत्युतुल्य जीवन छ ।
(मोहनीको मीठो म्वाइँ पृ. ४७)
कालो नीलो बादलसरि गड्गडाउने हैन ।
इन्द्रेणीको रंगसरी जीवन छोटो छैन ।
(जीवनलीला खण्डकाव्य, पृ. ६१०)
गर्छु या मर्छु भावनाको प्रतिबद्धी बनौँ ।
कर्मकर्तु साधनाको अबलम्बी बनौँ ।
(ऐ.,पृ. ५६)
जीवनमा सुखदुःख जेजेजति आउँछन्
असल कर्म गर्दै जादा सबै भागी जान्छन्
सूर्य प्रकाशभन्दा ठूलो दिलको प्रकाश हुन्छ
दिलको प्रकाश पुञ्ज छर्ने त्यो त महान् बन्छ ।
(ऐ. पृ. ५२)
कर्म गर्ने सबैजना सधैँ सफल हुन्छन्
अकर्मीले सबैँ ठाँउमा सबै हात धुन्छन् ।
(ऐ. प. ५३)
असत्य कर्म काटेको रूखझैँ क्षणिकमा ओइलिन्छ
(कोपिला पृ. २८)
औँशीको रातमा पनि लौ हेर ती तारा चम्कन्छन्
कामदार मौरी सबै नै हेर विकासमा लम्कन्छन् ।
(ऐ. पृ.४३)
कर्ममा मर्म पर्न नै सक्छ सांसारिक जीवनमा
हिम्मत जसले गर्न है सक्छ त्यो चढ्छ विमानमा।
(ऐ. पृ. ४३)
पथ है निर्माण गर्नको लागि कर्म है चाहिन्छ ।
कर्मको फल मीठो है हुन्छमिहिनेतमा पाइन्छ ।
(ऐ.पृ ४४)
मानिसको जीवनमा धेरै उतारचढाव हुन्छन् । धेरैजसो त मानिसले नै निम्त्याउछन्।
जीवनमा बाटो बिराएपछि मान्छे दुःख पाउँछ ।
(तन्नेरी हजुरबा, पृ. २०)
संसार त्याग्नुभन्दा संसारमा हामी कसरी बाँच्ने यो पो ठूलो कुरो हो ।
(ऐ. पृ. २४)
जिउँदै मानिसले स्वर्ग र नर्कको उपभोग गर्दछ ।
( ऐ. पृ ५५)
उर्वरक हुन्छ यो पृथ्वी ज्योति दिने कोही भए ।
लहलहाउछ वृक्ष सुन लौ रोपिदिने कोही भए ।।
(बूढो जवानी पृ. ५)
जीवन जिउनका लागि सङ्घर्ष गर्नुपर्दछ । यो संसार नै संघर्षमय छ । संघर्षबाट सफल भएपछि मात्र मानिस प्रगतिमा लम्कन सक्दछ ।
(जीवनलीला, पृ. ९०)
भविष्यको सफल मार्ग लिन त भूतलाई हेर्न सक्नुपर्छ । बितेका कुराले नै भावी जीवनको बाटोलाई सफलतातिर लान सक्दछ । वर्तमानलाई सफल यदि पार्न सकिन्छ भने यसले आफ्नो इतिहास कायम गर्दछ । गल्तीको समीक्षा गर्न सकेन भने मानिसको गल्ती दोहोरिन सक्दछ । एकपछि अर्र्काे अर्र्काे पछि अर्र्काे गल्तीको पुनरावृत्ति गर्दै गयो भने मानिसको उत्थान सम्भव हुदैन । गल्ती गर्नु भनेको ज्ञान प्राप्त गर्नु हो । गलत बाटोलाई सही मार्गमा जाने सन्देश विद्वान व्यक्तित्वबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । वर्तमानलाई सम्झेर सफल कार्य गर्दै गयो भने मानिसहरूले आफ्नो कीर्ति छाड्दछन् । कीर्ति भनेको इतिहास बन्दछ । शरीर त नाशवान छ ।
(जीवनलीला उपन्यास , पृ. ९१)
सफलताको मुहानबाट सुनको धारा बग्छ ।
कर्म गर्ने सत्कर्मीले मात्र गाग्री भर्न सक्छ ।।
(ऐ. पृ ८२)
कोइलाको खानीमा हिरा पनि हुन्छ ।
(ऐ. पृ. ७४)
उद्देश्यलाई छाडेपछि बाटो हुन्छ बाङ्गो ।
कर्म कर्तु छोडेपछि मानिस हुन्छ नाङ्गो ।।
(ऐ. पृ. ७२)
कर्मले गर्दा मानिस आचरणमा रहन्छ ।
(ऐ. पृ. २९)
असत्य लुकाएर लुक्दैन सत्य झुकाएर झुक्दैन ।
(ऐ. पृ. २०)
जीवनलाई सार्थक पार्न मरे पनि बाँच्नुपर्छ ।
इमानदारी सत्यतथ्य जहिले पनि साँच्नुपर्छ ।।
लोभलाग्दो स्वार्र्थीपनले जहिले पनि डस्ने गर्छ ।
सत्यताको मापदण्ड दृढ भई जाँच्नु पर्छ ।।
(अभागीका मुक्तकहरू पृ.४०)
जिन्दगी एक यात्रा हो चल्न जाने चल्न सक्छ ।
कर्म एक प्रकाश हो बाल्न जाने बल्न सक्छ ।।
यी दुबै चल्नु र बल्नु भनेको गतिशीलता हो ।
गतिशीलतामा कोही जल्न चाहे जल्न सक्छ ।।
(ऐ , पृ. २०)
यो जीवन तीतो हैन मीठो पनि बन्न सक्छ ।
अपाच्यमा जोड गर्दा पेट दुखी कन्न सक्छ ।।
निरन्तरी कर्म गर्दा पसिनाको झर्ना झर्दा ।
अग्रणी बन्न सक्छ विकासफल गन्न सक्छ ।।
(ऐ. पृ. २३)
यथार्थ नै जीवन हो जीवनका हरेक खुड्किलाहरू पार गर्नु हाम्रो जीवन पद्धति हो । कायरताको जीवन जीवन होइन किनकि हर क्षण कायरताले गर्दा मर्दै बाँच्दै गरेर जीवनलीला पार गरेका छन् यस विश्वका डरपोकहरू ।
(पश्चातापको आँसु, पृ. ३७)
मानिसमा गर्छु भन्ने धारणा हुनुपर्दछ । भावना, लगनशीलता र एकाग्रता भए के गर्न सकिदैन ?
(ऐ. पृ. ३६)
उनका केही कृतिबाट केही नमूना अंश मात्र लिइएको छ यहाँ । दुराग्रहबाट ग्रस्त चित्त भएका मानिसहरूलाई सुभाषित वचन व्यर्थ हुन्छन् । सज्जनलाई यी कामलाग्दा हुन्छन् । सुक्तिको रसास्वादनले आनन्द मात्र नभई जीवन बदल्न समेत प्रेरणा प्रदान गर्दछ । मधुर सुक्तिहरू प्रियाको अधर अमृत बराबर मीठो हुन्छ । आँपका मुजुराको स्वाद नलिई कोइली पनि मीठो गीत गाउँदैन भनिन्छ । तसर्थ सुक्तिमय वाणी आदर्श वाणीहुन् जुन सरोकारवाला सबैलाई कामलाग्दा र जीवनोपयोगी हुन्छन् । यस्ता कुराको निरन्तर अध्ययन गरिनुपर्दछ । सदानन्दका कृतिमा निहित यो अमर वाणीले कृतिको महत्त्वबोध समेत गरेका छन् । र कृतिलाई चाखिलो र रसिलो पार्नमा सघाएका छन् ।
(ख) कृतिहरूका सार, विशेषता, स्वरूप र लेखकीय प्रवृत्ति
सदानन्द अभागी लेखक र साहित्यकार दुबै हुन् । उनको कलम साहित्यिक र साहित्येतर विधामा चलेकाले उनका कृतिका संरचनात्मक स्वरूप र कृतिका तत्त्वगत विशेषताहरू फरकफरक देखिएका छन् । सदानन्द अभागीले महाकाव्य, खण्डकाव्य, कथा, कविता, उपन्यास, नियात्रा, गजल, मुक्तक, जीवनी÷सस्मण आदिमा कलम चलाएकाले यी विधा, उपविधाका तत्त्वहरूका आधारमा नै उनका मूल प्रवृत्तिगत विशेषता स्पष्ट हुन्छन्् । त्यस्तै 'स्वरूप'मा विषयवस्तुको आकार, आकृति,प्रकृति वा स्वभाव पर्दछन् । तसर्थ यहाँ यी विभिन्न विधा–उपविधाका तत्त्वका बारे सूचनात्मक विवरणसहित साररूपमा सदानन्दका कृतिका आधारमा उनका कृतिका सार विशेषता र उनका प्रवृत्तिगत विशेषता निर्धारण गरिएको छ ः–
महाकाव्य तत्त्वहरू
ड्ड सर्गबद्धता
ड्ड आख्यानयोजना
ड्ड भावविधान
ड्ड लयविधान
ड्ड भाषाशैली–शिल्प
ड्ड रस
ड्ड परिवेश
ड्ड पात्र÷चरित्र
ड्ड जीवनदृष्टि÷उद्देश्य
ड्ड शीर्षक
खण्डकाव्यका तत्त्वहरू
ड्ड कथानक
ड्ड पात्र÷चरित्र
ड्ड परिवेश
ड्ड कथन ढाँचारदृष्टिविन्दु
ड्ड उद्देश्य÷जीवनदृष्टि
ड्ड भाषाशैली
ड्ड शीर्षक
कविताका तत्त्वहरू
ड्ड भाव÷विचार
ड्ड शीर्षक
ड्ड लयात्मकता
ड्ड भाषाशैली
ड्ड दृष्टिविन्दु
ड्ड विषय सन्दर्भ
कथाका तत्त्वहरू
ड्ड कथावस्तु
ड्ड क्रियाकलाप÷पात्र या चरित्र
ड्ड द्वन्द्व÷संवाद
ड्ड विचार÷सन्देश वा उद्देश्य
ड्ड कौतुहलता
ड्ड भाषाशैली
ड्ड दृष्टिविन्दु
ड्ड शीर्षक
नियात्राका तत्त्वहरू
ड्ड अविस्मरणीय भोगाइ÷ विषयवस्तु
ड्ड परिवेश चित्रण
ड्ड उद्देश्य
ड्ड तटस्थता
ड्ड सुसंगठन
ड्ड पात्र
ड्ड भाषाशैली
ड्ड शीर्षक
मुक्तकका तत्त्वहरू
ड्ड एकश्लोकी
ड्ड हृदयसंवेद्य
ड्ड निरपेक्ष÷पूर्ण
ड्ड स्वतन्त्र
गजलका तत्त्वहरू
आन्तरिक (मूल) तत्त्व
ड्ड भाव÷विषयवस्तु
ड्ड पात्र
ड्ड परिवेश
ड्ड उद्देश्य
ड्ड दृष्टिविन्दु
ड्ड व्यञ्जना
ड्ड भाषाशैली
ड्ड बिम्बप्रतीक
ड्ड लय÷बहर(छन्द)
बाह्य तत्त्व
ड्ड सेर
ड्ड मिसरा
ड्ड मतला
ड्ड मध्य भागका सेर
ड्ड मकता
ड्ड काफिया
ड्ड रदिफ
ड्ड तखल्लुस
जीवनीका तत्त्वहरू
ड्ड पात्र
ड्ड परिवेश
ड्ड घटनाक्रम वा जीवन भोगाइ र उपलब्धि
ड्ड उद्देश्य
ड्ड प्रेरणा÷प्रभाव
ड्ड शैलीशिल्प
ड्ड शीर्षक
यी प्रस्तुत गरिएका तत्त्वहरूका आधारमा सदानन्दका लेखन–सिर्जनाका प्रवृत्तिगत विशेषता र स्वरूपलाई बँुदागत रूपमा प्रस्तुत गरिदै छः–
आफ्नै व्यथाहरू (कविता सङ्ग्रह)
ड्ड डिमाइ साइज, ४२पृष्ठ ,नेपाली भाषामा ५० वटा र २ वटा अंग्रेजी भाषाका कविताहरू रहेका
ड्ड २०५७ जेठ ५ मा प्रकाशित
ड्ड २०२६सालदेखि २०५७ साल जेठ सम्मका ११ कविताहरू, अरू २७ वटा कवितामा मिति उल्लेख नभएको
ड्ड रचना मितिको क्रमबद्धताअनुसार कविता नराखिएको
ड्ड स्वच्छन्द विचारका , अभिधार्थी प्रकृतिका, अन्त्यानुप्रासयुक्त, कतिपय बिम्ब प्रतीकमा सजिएका, भाव गाम्भीर्ययुक्त, संवेदनशील अभिव्यक्ति
ड्ड लोकछन्दमा पनि रचिएका विचारका हिसाबले सबै कविता सबल
ड्ड समाज चेतना, राष्ट्र चेतना देशभक्ति भाव, युगचेतना, परिवर्तनको चेत र विद्रोही भाव, सामाजिक विसङ्गति, अन्धविश्वास, बलिप्रथाको विरोध ,कविहरूको महिमागान, शृङ्गारिकता, यथार्थको प्रकटीकरण हाँस्यपन, ईश्वरीय अस्तित्वप्रति
व्यङ्गय,व्यैक्तिकता,निजी, स्वतन्त्रता र काल्पनिकता पनि
ड्ड आभ्यासिकदेखि विकासकालका कविताहरू समावेश
बूढो जवानी ( कविता सङ्ग्रह)
ड्ड २०५८ जेठ ३० मा प्रकाशन,
ड्ड ४५ वटा कविताहरू समावेश,
ड्ड पुस्तिका आकारको (४२पृष्ठ) , छोटा कविताहरू रहेका,
ड्ड रचना मिति नभएका,
ड्ड अभिधार्थी अभिव्यक्तिका ९ वटा, श्रृङ्गारिकताका ७ वटा, व्याङ्गयात्मक ७ वटा, नीति उपदेशका –५वटा, सामाजिक यथार्थपरक–११वटा, कविताहरू रहेका
ड्ड लय, छन्द, बिम्ब, प्रतीक र शब्द चमत्कारमा न्यूनता, केही रचना गीतिलयमा रहेका
ड्ड अमानवीयता, हार्दिकताबिहीन, स्वाङ्ग, ढोँगी, व्यक्तिवादी प्रवृत्तिप्रति गुनासो, झुटो र अवसरवादीप्रति कटाक्ष, प्रकृतिचित्रण, देशभक्ति भाव, द्वन्द्व–हिंसा, युद्धप्रति घृणा
ड्ड कृषिजन्य विषय, स्वच्छता, सामाजिक विकृति र विसङ्गतिको चित्रण
कोपिला (लघुकाव्य)
ड्ड ११ सर्गमा बाँधिएको
ड्ड काव्य समापनपछि २७ वटा कविताहरू पनि राखिएको
ड्ड शास्त्रीय छन्दविहीन तर लोकछन्दमा रचित
ड्ड भावी सर्गको कथाको संकेत नभएको
ड्ड वीर, धीर उदात्त नायक हुनुपर्ने मान्यता विपरीतको काव्य नायक
राखिएको (साधारण पात्र नायकको रूपमा राखिएका÷मौलिक मान्यता)
ड्ड मूल विषयानुसारको काव्य शीर्षक–उपशीर्षक रहनु,
ड्ड परमपरागत शास्त्रीय मान्यता भन्दा भिन्न
ड्ड नायिकाको नामबाट काव्यको नामकरण
ड्ड नारी सशक्तिकरणको आवाज मुखरित, सामाजिक समस्याहरूप्रति संवेदनशील, पारिवारिक–सामाजिक र राष्ट्रिय समस्याहरूप्रति चनाखो
ड्ड काव्योचित शब्द बिम्बहरू रहनु
ड्ड घसेनी, नुनचुक, सेख्यु, दामल, बोली, दशा, सुबाटो आदि जस्ता झर्रा (कथ्य) शब्दको प्रयोग
ड्ड वर्णनात्मकतामा केन्द्रित÷कवि वर्णनमा केन्द्रित
ड्ड कथानक ज्यादै संक्षिप्त÷महाकाव्यको सार नै खिचिएको
ड्ड अभिधाशैलीसहित स्वच्छन्द, नितिउपदेशात्मक व्यङ्गयात्मक शृङ्गारिक, सामाजिकता
केन्द्रित फुटकर कविताहरू समावेश भएका
माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन्् (कृषि काव्य)
ड्ड शीर्षक सुहाउँदो कृषि विज्ञानको विषयवस्तु
ड्ड माटो र बोटविरुवालाई मानवीकरण गरिएको
ड्ड लेखाइ, प्रस्तुति र शैली रोचक
ड्ड धर्तीमाताको प्रार्थना शुरु गर्नुले काव्यीय गुण दर्शिएको,
ड्ड नेपालको भूगोलको माटोको वर्णन, माटोको निर्माण, माटोको महिमा लगायतका अनेकन् विषयसन्दर्भ रहनु
ड्ड अभिधार्थी शब्द शैलीशिल्प, विवरणात्मक कवितात्मकता कम, निबन्धमय जस्तो देखिनु
ड्ड परिभाषिक–प्राविधिक शब्दको प्रयोग
ड्ड रूपक अलङ्कार र बिम्ब–प्रतिकको समेत प्रयोग
ड्ड जानकारी वा सूचनाप्रद शिक्षा वा अर्ती उपदेशात्मक प्रकृतिको वस्तुगत वैज्ञानिक दृष्टियुक्त, आकर्षक र चुस्त शैली
ड्ड सरल अभिव्यक्तिमा पठनीय कृति तयार हुनु
मोहनीको मीठो म्वाइँ
ड्ड २०६२ साल मङ्सीरमा प्रकाशित,
ड्ड मूल पृष्ठ ५४सहित जम्मा ६४ पृष्ठको कृति,
ड्ड यस अघिका दुई वटा कविता सङ्ग्रहको तुलनामा केही परिष्कृत
ड्ड यथार्थिक प्रवृत्तिका कविता कम, स्वच्छन्तावादी कविताहरूको बाहुल्य,
ड्ड ३८ वटा फुटकर रचनाहरूको समावेश,
ड्ड आफ्नो ब्रह्मले देखेका विषयवस्तुहरू समावेश, भातृत्व र शान्तिको चाहना, हिंसात्मक द्वन्द्वप्रति वितृष्णा, जातीय विभाजनप्रति व्यङ्ग्य, कृषिप्रतिको अनुराग, स्वार्थी नेतृत्वप्रति झटारो जस्ता विषयवस्तुहरू,
ड्ड कर्तव्य, जीवन, राष्ट्र, सौन्दर्य, बिसङ्गति र अस्तित्व बोध गराउने भावनायुक्त रचनाहरू,
ड्ड कृषि कविताका माध्यमबाट भूमण्डलीय वातावरणका साथै मानवीय मनसंसारको वातावरणीय स्वच्छताको आग्रह,
ड्ड सरल, सरस रचनाहरू,
ड्ड विचार पक्ष प्रबल, भावना र कला पक्षमा सुधारको खाँचो,
ड्ड केही कविताहरूमा रचना मिति उल्लेख,
ड्ड अत्यन्त लघु रचनाहरूदेखि तीन पृष्ठसम्मका रचनाहरू समावेश,
ड्ड सहज तथा सक्षम कवित्वको चिनारी,
ड्ड लोक लय, गद्य लयमा रचिएका, अन्त्यानुप्रासको निर्वहन राम्ररी गरिएको,
भुटानी शरणार्थीको व्यथा कथा
ड्ड ४८ पृष्ठमा प्रकाशित
ड्ड ह्ृदयविदारक विषयवस्तु
ड्ड शरणार्थी बनेर बाँच्न बाध्य बनाइएकाहरूको जीवन कहानीको प्रस्तुति
ड्ड भाषा शैलीभन्दा विषय महत्त्वपूर्ण
ड्ड फिचर शैली जस्तोमा कथा व्यथा वा यथार्थता पोखिएको
ड्ड जीवन्त प्रस्तुति, ऐतिहासिक पक्षको संस्मरण
काठमाडौँँदेखि देहरादुनसम्म (नियात्रा)
ड्ड २७ वटा उपशीर्षकहरू ३८ पृष्ठमा प्रकाशित
ड्ड काठमाडौँँदेखि देहरादुन सम्मका यात्राका भोगाइ अनुभवको प्रस्तुति
ड्ड अनेकन् ज्ञानगुनको प्रस्तुति
ड्ड तात्कालीन माओवादी युद्धताका नेपाल पलायन भएकालाई भारतमा भेटेको प्रसंग पनि कृतिमा आएको
ड्ड जीवन भोगाइका प्रस्तुतिहरू प्रशस्तै, घुमन्ते जीवनको झलक
ड्ड निजी अनुभूतिजन्य विवरणहरू र सूचनाहरूको पर्याप्त प्रस्तुति
ड्ड यथार्थपरक विवरण
ड्ड अभिव्यक्तिमा स्वच्छता, दृष्टिमा यथार्थता, लेखाइमा निजात्मकता
जीवनलीला (खण्डकाव्य)
ड्ड धीरोदात्त नायक, परम्परागत काव्य मान्यताको अंगीकार धेरै हदसम्म भएको
ड्ड सान्दर्भिक कथावस्तु, आख्यानमिश्रित
ड्ड ४९६श्लोक, निश्चित रस, छन्दादिको समुचित प्रयोग
ड्ड चेलीबेटी बेचविखनको प्रस्तुति, सामाजिक विषयको उठान
ड्ड सक्रिय, निष्क्रिय, मुख्य, सहायक तथा गौण पात्रको प्रयोग
ड्ड काठमाडौँँदेखि भारतको दिल्ली, मुम्बईसम्मको राम्रो परिवेश
ड्ड १३ वटा सर्गमा अनुबन्धित, सर्ग योजनाको राम्रो व्यवस्थापन
ड्ड गीति लयको प्रयोग, अनुप्रासयुक्त, बिम्बात्मकता
ड्ड व्यञ्जनार्थकता, आलंकारिकताको प्रयोग
ड्ड असल व्यक्तिले सामाजिक हितमा कार्य गर्नुपर्छ भन्नेमा जोड, सामाजिक समस्याको निराकारणका लागि समाज नै चेतनशील हुनुपर्ने, नारी जागरण र अपराधविहीन समाजको चाहना गरिएको
तीन युगः एक कथा ( महाकाव्य)
ड्ड १८ सर्ग, ९०० श्लोक, तीन वंशको बयान गरीनु
ड्ड पुस्तान्तरण हुँदै जाँदा सामाजिक, आर्थिक तथा संस्कारगत हैसियत फरक हुन्छ भन्ने वास्तविकताको चित्रण (१९६०–२०४०)
ड्ड वैचारिक पक्षलाई सामान्य रूपमा प्रस्तुत
ड्ड करिब १०० वर्षअघि जीवन धान्न, सुखी बन्न, विदेशिनु पर्ने बाध्यताको प्रसंग
ड्ड सरल भाषा, सामान्य प्रस्तुति, लोक छन्दको प्रयोग
ड्ड पर्वतको गाउँदेखि नेपालका विभिन्न स्थान र भारतको आसाम सम्मका स्थान परिवेश समेटिएका
अग्निज्वाला (महाकाव्य)
ड्ड नेपालीहरूले बेहोर्नुपरेको आर्थिक विषमताको चित्रण, ग्रामीण जनजीवनको उल्लेख
ड्ड राणाकालदेखि २०५५ सालसम्मको परिवेश
ड्ड सीमित भौगोलिक परिवेश
ड्ड बहुविवाह जस्तो सामाजिक कुसंस्कारको अन्त्य हुनुपर्ने र विधवाले विवाह गर्ने परिपाटि बसाल्नुपर्छ भन्नेमा जोड
ड्ड लोकलयको प्रयोग, छन्द–लयका हिसाबले सुगठित
ड्ड उपयुक्त अनुप्रासीय संयोजन, भावुक अभिव्यक्ति
ड्ड उखान, टुक्का र बिम्बको प्रयोग
ड्ड पर्वतदेखि नारायणी नदीसम्मको सीमित भौगोलिक परिवेश
पश्चातापको आँसु (कथासङ्ग्रह)
ड्ड १२ वटा कथाहरू, सामाजिक विषयवस्तुमा केन्द्रित
ड्ड उखान, टुक्काको मनग्य प्रयोग
ड्ड सरल प्रस्तुति, कतैकतै ठट्यौलो प्रस्तुति, कतै दार्शनिकता पनि,
ड्ड नारीप्रति सम्मान गर्नुपर्ने, पारिवारिक मेलमिलाप हुनुपर्ने सन्देश,
ड्ड व्यक्तिको चारित्रिक सुधारमा जोड
परिवर्तन (कथासङ्ग्रह)
ड्ड परिष्कृत परिमार्जित शैली, प्रस्तुति आकर्षक
ड्ड सामाजिक विषयकेन्द्रित, यथार्थतामा आधारित
ड्ड नारीप्रति केन्द्रित अधिकांश कथाहरू रहेका
ड्ड नारीलाई हेर्ने खराब दृष्टिकोणप्रति कथाकारको चिन्ता
ड्ड कतैकतै प्रकृति वर्णन, मनोविश्लेषणात्मकता, अन्तसंवाद तथा आत्मालापको प्रस्तुति
ड्ड लेखाइमा सरलता, अभिव्यक्तिमा प्रष्टता, सन्देशमूलकता
जीवनलीला ( उपन्यास)
ड्ड जीवनलीला खण्डकाव्यमा जस्तै कथानक, शीर्षक,पात्र,परिवेश, दृष्टिविन्दु,कथासार, सन्देश एउटै रहेका
ड्ड केही असमानताहरू (अभिव्यक्ति माध्यम, विधा,शैली आदि)
ड्ड गद्यमा लेखिएको, नारी समस्या, बेरोजगारी,पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव जस्ता विषयवस्तु
बालुवाको घर(कथा सङ्ग्रह)
ड्ड पहिलो दोस्रो कथा सङ्ग्रहका तुलनामा बढी आदर्शात्मक
ड्ड परिष्कृत, परिमार्जित शैली
ड्ड बौद्धिकताको प्रस्तुति, सामाजिक विकृतितर्फ केन्द्रित
ड्ड सामाजिक यथार्थपरकताको प्रस्तुति
ड्ड अधिकांश कथा नारी केन्द्रित, नारीको स्वर बुलन्द
ड्ड लेखक नारीवादी कथाकारका रूपमा उभिएका
ड्ड कतै प्रकृति वर्णन, मनोविश्लेषणात्मकता अन्तसंवाद र आत्मलापीय कथन
ड्ड कथात्मक शिल्प उच्च
ड्ड लेखाइमा सरलता, अभिव्यक्तिमा स्पष्टता, प्रस्तुतिकरणमा बौद्धिकता
नियति ( उपन्यास)
ड्ड १७ परिच्छेद
ड्ड आधुनिक सोचको विकास गर्ने चाहना
ड्ड नारीमाथिका अन्याय, अत्यचार र शोषणको तथ्य उजागर
ड्ड रूढिवादको विरोध, मानवतावादको वकालत, प्रकृति चित्रण, नारी अस्तित्व र अस्मिताको आवाज, अन्धपरम्पराको विरोध, अन्तर्जातिय विवाहको समर्थन, सामाजिक वेथितिको पर्दाफास
तन्नेरी हजुरबा (उपन्यास)
ड्ड लघु आकारको,
ड्ड कथानक, भाषा, उद्देश्य सामान्य लाग्ने, ठेट नेपाली शब्दको प्रयोग
ड्ड कहीँकतै भावुकता, दार्शीनक विचार पनि जोडिएको
ड्ड सामाजिक समस्यामा केन्द्रित, समाजको विसङ्गत पक्षको चित्रण
ड्ड सुपात्र र कुपात्र दुबैको प्रयोग
ड्ड पर्वतको शंखरपोखरीदेखि काठमाडौँ सम्मको परिवेश चित्रित
ड्ड मिश्रित दृष्टिविन्दु
ड्ड क्षणिक यौन सुखमा रमाउनेको भलो नहुने सन्देश
यात्री (उपन्यास)
ड्ड एक जना यात्रीले आफ्नो यात्रामा भोगेको कुरालाई उपन्यासमा देखाइएको
ड्ड नेपाली समाजका वास्तविक पात्रहरू चयन गर्नु
ड्ड नेपाली परिवेश (काठमाडौँ, तराइका केही जिल्ला तथा पूर्वको झापा, इलाम तथा सुदुर पश्चिमको बैतडी जस्ता स्थान)
ड्ड कृषि सम्बन्धीका पनि विषयसन्दर्भ जोडिनु
म र मेराहरू (जीवनी र संस्मरण)
ड्ड आफुसहित आफ्ना वंशज (खानदान) का केही व्यक्तिको छोटो चिनारी दिनु
ड्ड सरल भाषाशैली, कवितात्मक प्रस्तुति ठाँउठाँउमा देखिनुु
ड्ड विविध भाषिकाको प्रयोग
अभागीका मुक्तकहरू (२०६८ र २०७४)
ड्ड एक श्लोकी रुवाइ शैलीका, स्वतन्त्र, विविधतापूर्ण विषय
ड्ड हरेक रचनाको शीर्षकीकरण गर्नु
ड्ड श्रृङ्गारिकता, सामाजिक–राजनीतिक, विकृति विसङ्गतिका कुरा, बेरोजगारी अवस्था, व्यङ्गात्मकता, जीवनबोध, कर्मयोग, छुवाछुत, सकारात्मक चिन्तन, अन्धविश्वास, छलछाम र षडयन्त्र, कृतिमता सोचको कारण र प्रभाव, भुइँफुट्टेहरूका विषय, अस्तित्वबोध, मित्रता, संवेग, समयसन्दर्भ रीतिथिति, कृषिकर्म आडम्बरी, चुनावी खेल, प्रकृति,लगायतका विषयसन्दर्भको उठान
ड्ड अभिधार्थी, लक्षणा र एकाध व्यञ्जनार्थी भावको मुक्तकीय प्रस्तुति
प्रेमविहारको षष्ठामृत (२०७०)
ड्ड वृहदाकारको कृति, ६ वटा गजलसङ्ग्रहको सँगालोको रूपमा तयार
ड्ड समभोग समाधि (२०६४), गजल गुटिका (२०६५), बुढौतिका रहरहरू
२०६५), अभागीका गजलहरू (२०६६), गजल परिकार(२०६८) र गजल षष्टामृत(२०६९) कृतिका फरक फरक विशेषता पाइनु
ड्ड समग्रमा ५६२ वटा गजल समेटिनु, ६१५ पृष्ठमा प्रकाशित
ड्ड संभोग समाधिमा–८८, गुटिकामा–९२, बुढौतिका रहरहरूमा–९२, अभागीका गजलमा–१०४, गजल परिकारमा–८८ र गजल षष्टामृत–९८ गजलहरू समावेश गरिएका
ड्ड विविध रस र भावयुक्त
ड्ड सैद्धान्तिक पक्षको चर्चा पनि राखिएको
ड्ड नेपाली भाषिक शब्दावलीहरूबाट आफ्नै खाले काफिया र रदीफ सिर्जना गरिएको
ड्ड आफ्ना जीवन घटनाक्रमसहितका व्यापक क्षेत्रका विषयवस्तु समावेश
ड्ड देशकाल र परिस्थितिजन्य विषय, प्रणयपरक शैलीका गजल प्रचुर मात्रामा समावेश गरिएको
ड्ड केही गजलका शीर्षकीकरण गर्नु
ड्ड मातृभूमिप्रतिको अपार स्नेहले भरिएका गजलहरूको समावेश
ड्ड संस्कार, संस्कृति, परम्परा, कृषि, प्रकृति, पर्यावरण, यात्रा वर्णन, साहित्यिक विषय, स्वैर कल्पना, बालसंसार, मेलापर्व, आत्मनिर्भरता, अनुशासन, जनयुद्ध र असर, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक विकृति, दार्शनिक चिन्तन, अग्रजप्रति श्रद्धाभाव, मानवताको संरक्षण, नारीवादी चिन्तन, कृषि र प्रविधिका ज्ञान, वीरताको महिमा, कर्मशीलताको महिमागान, नेताहरूको अविश्वास र विश्वासनियताका खाँचोका कुरा, सरकारको अकर्मण्यता, क्षमतावान प्रशासकको आवश्यकता, देशको वर्तमान अवस्था, मानवीयता, शान्तिको कामना, भष्ट्राचार विरुद्धको अभियान, शोषण, दमन, अत्याचार र अनाचारको अन्त्य हुनुपर्ने माग, शहीदहरूको त्याग, व्यक्तिगत पीडा, बन्धुत्वको महिमा, जनएकता लगायतका अनेकन विषय गजल रचनामा आउनु ।
सिंहबाहिनी (महाकाव्य)
ड्ड २८ सर्गमा अनुबन्धित, देवी दुर्गाको विषयवस्तु, चम्पु शैली
ड्ड सरल सहज अभिव्यक्ति
ड्ड बिम्बप्रतीकको समेत प्रयोग
ड्ड केही मौलिक, केही अनुदित विषयवस्तु
ड्ड महाकाव्य लेखनमा प्रयोगवादी शैली अभ्यास
समीक्षा – समालोचनात्मक प्रवृत्ति र स्वरूप
ड्ड व्यावहारिक समालोचनामा कलम चलाउनु
ड्ड मोफसलदेखि राष्ट्रिय स्तर सम्मका नयाँ र स्थापित स्रष्टा र सिर्जनाका समालोचना गर्नु
ड्ड नैतिक आदर्शतामा जोड दिनु
ड्ड प्रभावपरक र विश्लेषणात्मक लेखनमा प्राथमिकता दिनु
ड्ड साहित्यका प्रमुख सबै विधाका सिर्जनाका समीक्षा गर्नु
ड्ड गुणग्राहीका साथै एकाध दोषद्रष्टा समालोचकीय धर्म पालना गर्नु
ड्ड समदर्शी अभिप्रायबाट समालोचना गर्नु
ड्ड स्रष्टापरक, कृतिपरक, समाजपरक, नीतिपरक, आदि समालोचना गर्नु
ड्ड स्रष्टा, व्यक्तित्व र संस्थाका योगदानलाई प्रकाशमा ल्याउनु
ड्ड कृतिमा निहित विकृति, विसङ्गति, अकर्मण्यताको विरोध र नैतिक आदर्शताबाट सुधार गर्न सन्देश दिनु
ड्ड यथोचित सन्दर्भानुसार तत्सम, तद्भव, आगन्तुक र झर्रा शब्दको प्रयोग गर्नु
ड्ड लेखन औचित्यलाई निर्णयात्मक पाराले प्रस्तुत गर्नु
ड्ड सुक्ष्म दृष्टिसहित अध्ययन गर्नु, सबल पक्षलाई नै बढी जोड दिनु,
ड्ड आदर्शताको गुणगान गर्नु
ड्ड वस्तुपरक समालोचकीय प्रवृत्ति अँगाल्नु
ड्ड एकाध एकै व्यक्तिका एक कृति देखि दर्जन सम्मका कृतिको संख्याको समीक्षा गर्नु
ड्ड सैद्धान्तिक कठोरतातर्फ ध्यान केन्द्रित नगर्नु
ड्ड अनुकरण र स्थापित मान्यताभन्दा आफ्नै बुझाइ र धारणाबाट वामान्यताबाट कृति विश्लेषण गर्नतर्फ पनि केन्द्रित हुनु
ड्ड केही हदसम्म सैद्धान्तिक मान्यता (तत्त्वका) आधारमा पनि विवेचना गर्नु
ड्ड विवेचना पुष्टिका लागि अरूका धारणा÷विचारलाई पनि उत्तिकै अघि सार्नु
ड्ड देशभरका स्रष्टा–लेखकका साथै देश बाहिरका स्रष्टा–लेखकलाई पनि आफ्नो कृति समीक्षामा स्थान दिनु
ड्ड प्रायः लामाखाले समीक्षा÷समालोचना तयार पार्नु
ड्ड व्यक्ति जीवन, संस्थागत क्रियाशीलता र गतिविधिलाई पनि उजिल्याउने काम गर्नु
ड्ड सबै स्रष्टाप्रति सम्मान भाव दर्शाई नवोदितको प्रतिभा उकास्न कमीकमजोरी न्यूनीकरण गर्न र कलामूल्यगत उच्चता विकास गर्ने प्रेरणा प्रदान गर्नु
ड्ड साहित्येतर विषय सन्दर्भका पनि समीक्षा गर्न, तिनीहरूको महत्त्वबोध गराउनु
ड्ड ओझेलमा परेका स्रष्टाहरूको खोजबिन गरी चर्चापरिचर्चामा ल्याउनु
ड्ड नारी, पुरुषभित्रका ( बाल प्रतिभा, युवायुवती, प्रौढ र बृद्ध बृद्धाका लेखन हैसियत जेजसो भए पनि) सबै खाले व्यक्तित्वहरू समान महत्त्वका साथ चर्चामा पर्नु, उनको कृति विश्लेषणबाट कैयनलाई थप कृति प्रकाशन गर्न अथवा परिष्कार र परिमार्जन गर्न प्रेरणा मिल्नु
ड्ड आदरार्थी भावको क्रियापद लेखनमा प्रयोग गर्नु
ड्ड बाङ्मयका अनेक विधाको रुचिपूर्वक समीक्षा गर्नु
ड्ड समीक्षा कर्ममा निरन्तर कलम चलाउनु अथवा प्रविधिको उपभोग गरी यस कर्ममा नियमित चासो देखाउनु
ड्ड स्वअध्ययनबाट नै समीक्षकीय कर्ममा अभिप्रेरित हुनु
ड्ड सामाजिक र साहित्यिक सम्बन्ध स्थापना गरी समालोचकीय श्रीवृद्धिमा टेवा पुर्याउनु
ड्ड कुनै वाद र दर्शनको पक्षपोषण गर्न तर्फ नलाग्नु
ड्ड कला मुल्यमान्यताअनुसार समीक्षा÷समालोचना लेखनलाई सिँगार्नतर्फ खासै चासो नदिनु
ड्ड सबै खाले, अथवा जुन सुकै सन्दर्भका कृतिहरू होऊन्, ती आफ्नो रूचि र प्राथमिकता तर्फ पार्ने कुरामा जोड दिनुभन्दा पनि धर्म वा कर्तव्य निर्वाह गरी कृति समीक्षा गर्नु
ड्ड कृतिको मूल्याङ्कन समाजशास्त्रीय कोणबाट गर्न रुचाउनु
ड्ड आग्रह पूर्वाग्रहविहीन न्यायिक समीक्षा लेखनमा जोड दिनु
ड्ड मतमतान्तर, चर्काे टिप्पणी वा खरो आलोचनामा नउत्रिनु
ड्ड विवादित विषयवस्तुप्रति कलम चलाउनतर्फ नलाग्नु
ड्ड जीवनीपरक समीक्षा÷समालोचनाको झल्को पनि पाइनु
ड्ड नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र माटोका लागि मरिमेट्ने समालोचक
ड्ड सरल, सरस र वर्णनात्मक भाषाशैली अपनाउनु
ड्ड स्वअध्ययन र अभ्यासबाट समालोचना लेखन गर्नु
ड्ड व्याख्या र विश्लेषणबाट गहिराइमा पुग्न रुचाउने
ड्ड आफ्नो ब्रह्मनिर्देशित भइ समालोचना गर्नु
ड्ड न्याय, समानता, मानवता, बन्धुत्व भावनाको विकास गर्ने समालोचकीय कर्म गर्नु
ड्ड विज्ञापनमा पछि परेकाहरू, आवाजविहीनहरूको पनि कृति समीक्षामा जोड दिनु
ड्ड कलात्मक सौन्दर्य पक्षलाई भन्दा वस्तुपरक भावना र विचार पक्षलाई विशेष महत्त्व दिने उद्देश्यपरक लेखन पद्धतिमा जोड दिनु ।
ड्ड पैसाका लागि नभई कर्तव्यकेन्द्रित हुनु र पेशेवर नभई स्वान्त सुखायका लागि लेख्ने काम गर्नु नकारात्मक टिप्पणी वा आलोचनाबाट वचन कुनै सावधानी नअपनाई लेख्नु
प्रवृत्तिगत विशेषता निर्धारण गर्ने एकाध उदाहरणहरू
पारिवारिक पृष्ठभूमि÷कृषि पेशामा निर्भरता भएको संकेत
गंगाधर वन हिडे भोको पेट लिई
ईश्वरलाई साक्षी राखी आँसु तप्कन दिई
लगातार तीन दिन दाउरा बिक्री भैन
केवल पानीबाहेक त पेटमा अन्न गैन
( म र मेराहरू (जीवनी ) पृ.१८ बाट)
हरित क्रान्तिमा जोड
तेलबालीमा मलको प्रयोग गर्दा
प्राङ्गारिक मलको राम्रो प्रयोग गर
पोटासियम सल्फेट राम्रो हुन्छ
सल्फरले सूर्तीको गुणस्तर बढ्छ
(माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन्् पृ. ४५ बाट)
सामाजिक सङ्गतिको चाह
कलमवादको सृजना
वारुदवादको अन्त्येष्टि
( मोहनीको मीठो म्वाइँ, कविता सङ्ग्रह पृ.३ )
सामाजिक विविधताको चित्रण
"मोतीले आँखाभरि आँसु पार्दै छोराको मुख हेर्दछ । उसका हात बालकको टाउकोमा पुग्छन् । छोराको टाउको मुसार्न थाल्दछ । मनमा ग्लानी छ । देखेपछि छोरो र 'लीला'प्रति हृदयमा प्यार पलाउँछ । 'लीला'लाईश्रीमती भनेर स्विकार्दछ । सिन्दुरले 'लीला'को सिउँदो रातै बनाएर सिँगारिदिन्छ र हत्कडी भिरेर नारी बेचविखन अभियोगमा जेल चलान हुन्छ ।"
(जीवनलिला उपन्यास पृ. ९६)
मातृभूमिप्रतिको अगाध श्रद्धा र स्नेह भाव
स्वर्ग लोकको आनन्द त यस गाउँमहा
प्रकृतिको रस स्वादन आउने गर्दछ जहाँ
(म र मेरा(जीवनी) पृ.१बाट)
जीवन भोगाइका विविध पक्ष र कालक्रमको प्रस्तुति
"मेरो विवाह २०२४ साल फागुन २९ गते कटुवा चौपारी निवासी तुलसीनाथ र अछरा लामिछानेकी सुपुत्री डिलकुमारीसँग भएको हो, पछि धाइरिङ निवासी नन्दलाल आचार्यकी कान्छी सुपुत्री पार्वतीसँग २०२९ सालमा दोस्रो विवाह गरे ।
(म र मेराहरू (जीवनी)२०६० पृ.२६)
मानवतावाद र समताका कुरामा जोड
मानवतावादी समाजमा मानवता त्याग्न हुँदैन
समताको भावनामा कञ्जुस्याइँ गर्न हुँदैन
( मोहनीको मीठो म्वाइँ पृ. ३४)
वास्तवमा जातपात ठूलो हैन ठूलो मानवता (५÷३०)
मानव हो मानवले मानव जस्तै मन
( तिन युगः एक कथा छैटौ सर्ग हरफ २१)
कृषि ज्ञानको प्रसारण
स्वस्थ है बोट स्वस्थ है खाना खेतबाटै पाइन्छ
प्राङ्गारिक खेती प्रयोग गर्दा रसायन त्यागिन्छ
(माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन् कृषिकाव्य पृ.११)
बिम्बप्रतीकको प्रयोग
प्रकाशको खोजी गर्दै दैलो खोल्न गएँ
दैलो खोली हेर्दा खेरि एक्लो रात पाएँ ।
(एक्लो रात पृ. ३९)
जागरण र राष्ट्रनिर्माणको सन्देश
लमक लमक विकासको पथ समाई
चमक चमक तारासरि रमाई
(आफ्नै व्यथाहरू क.सं. पृ. १९)
प्राङ्गारिक मलको महत्त्वबोध
सुन सुन कृषक म केही भन्छु
प्राङ्गारिक मलको सवाई कहन्छु
गहुँतको प्रयोग त धेरै चिजमा हुन्छ
खाध्यतत्त्व प्रदान गर्दै चिस्यान पनि दिन्छ
(गोठेमलको सवाई पृ. ८)
रूपवतीप्रति समर्पित
तिमी छ्यौ रूपसी संसार भरकी
विशाल भावना धारण छातीकी
संसार नुगाउन सक्ने शक्ति तिमीमा
समर्पण गर्छु आत्मा तिम्रो चरणमा
(आफ्नै व्यथाहरू पृ.१८)
ईश्वरीय अस्तित्वमाथि प्रश्न
मूर्तिलाई पूजाकोठामा सिँगारे
धुप, दीप नैवेद्य पनि जोडे
पूजा गर्ने बेलामा देउता नै छैनन्
( ऐ. पृ. ७)
मदिराको बखान
मैले भन्दछु मदिरा पिऊँ
सुखी जीवन सधैँ जिऊँ
(ऐ. पृ. २२)
सामाजिकताको भावना
सत्मार्गको यात्रा गर्दा तरवार धारमा हिड्नुपर्छ
अमृत घडा पिउन खोज्दा विषको घडा फोर्नै पर्छ ।
(ऐ. पृ. ३६)
देशभक्तिको स्वर
यो मेरो जीवन कथा हो
यस देशको माटोबाट अलग्याई
कसैले लेख्न खोजे लेखिदैन
(ऐ. पृ. ३२)
शृङ्गारिकताको झलक
केटी – कति राम्रो बगेको गण्डकी
लान्छौ भने म दिम्ला बन्दकी
केटा – मेरो घर क्या राम्रो माझी गाउँ
तिम्रो जीवन देऊ मलाई राजीनाम
(लोकलहरी (दोहोरी गीत) पृ. ३८, 'बूढो जवानी'बाट)
व्यङ्गय भावको प्रकटीकरण
राति उठी बाथरुम जाँदा भोटे ताल्चा भेट्टाइयो
रातभरि पेट छमाई बाबुको विवाह देखाइयो
(पाहुना बन्दाखेरि पृ.१३, ऐ. कृतिबाट)
झुटो र अवसरवादी प्रवृत्तिप्रति कटाक्ष
तर आन्दोलन आन्दोलन नभई
असफलताको बाकस भयो
तब पनि सफल भयो भनेर बोल्न सिके
(असफलताको बाकस पृ. ४१)
अर्ती उपदेशका कुरा
सबै भन्दछन् भित्ताको पनि कान हुन्छ
म भन्दछु भित्ताको कान भए के हुन्छ?
(पिङ खेल्दछन् पृ. १५)
सत्यताको प्रतिबिम्ब दिलभित्र खिच्न सिक
यथार्थको संसारमा यथार्र्थी भइ बाँच्न सिक
( सपना देख्नेहरूलाई पृ.२४)
सामाजिक यथार्थपरक चेत
धनीका छोरा बोडिङ् पढ्छन् टाइसुट कसेर
गरीबका छोरा हलोमा बस्छन् पटुका कसेर
(ज्योति पृ. ४१)
आलङ्कारिक प्रयोग
मत्स्यकन्या अति राम्री मितेरी त लाको ( उपमा अलङ्कार ३÷१६)
प्रकृतिकी रानी पनि त्यस्तै त्यस्तै रैछिन् (४÷२३)
(तीन युगःएक कथा महाकाव्यबाट)
शहर बजारको समस्याको चित्रण
राती उठी पढ्न भनी बत्ती बाल्न गएँ
घरभेटीको ठूलो स्वरले अर्को गाली खाएँ
(घरबेटी,पृ. १३)
दाउपेच र षडयन्त्रको खेलको संकेत
जुवाकै जिन्दगीमा
कौरव र पाण्डवको खेल खेलिदो रहेछ
महाभारतको चक्रव्यूह
स्वच्छन्द भावको प्रकटीकरण
नजरको तीखो तीरमा मुटु घायल भएको छ
हान वाण जति सक्छ्यौ खप्न सक्ने भएको छ
( प्रेमी घायल भएको छ, पृ. ३९)
निम्न वर्गप्रति सहानुभूति र शोषकवर्गप्रति कटाक्ष
उसको आफ्नो घर नभए पनि
उसले यस्ता घर कति बनायो
उसले पसिना बगाउँछ
अर्काको कामको लागि
(अन्तिम बिल, पृ. ५२ं)
माटोको वर्णन (लोक लयमा)
माटोको निर्माण चट्टान खिई बनेको पाइन्छ
बालुवा, पाँगो, चिमटे, कण त्यहाँ त चाहिन्छ
(माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन््, कृषि काव्य ,अध्याय ४, श्लोक १०)
जाति प्रथा र छुवाछुतको विरोध
मानिस त मानिस नै हो सबै समान हुन्छन्
स्वत्याग मै महानता हो किन कुरा काट्छस्
(तीन युग एक कथा महाकाव्य, छैटौँ सर्ग पृ.३८)
पुरानो प्रचलनको सम्झना
श्री ३ सरकारले सती प्रथा तोडे
त्यसपछि विधवाले पुनः जीवन जोडे
(ऐ.पृ २४ छैटौँ सर्ग)
प्रकृति चित्रण
फलेवासको समतल मिर्मी विर्घा फाँट
पुग्न थाले 'यज्ञधर' सुन्दर रानी घाट
(तृतीय सर्ग पृ. १६)
रातपछि पुनः हेर दिन पलाँउछ
अन्धकार मेट्नलाई सूर्य उदाँउछ
(सोह्रौ सर्ग पृ. ९३)
भावुकताको प्रकटीकरण
चुक जस्तो अँध्यारो रातमा
जन्मने बालकको जीवन कालो हुन्छ त ?
"खौरेर मसिनो र दिएर आफ्नो कहिले भइदैन
लाएको फाट्छ, खाएको पच्दछ
(पृ.१४३)
नारी शक्तिको चित्रण
पुरुषभन्दा हीन–दीन छैनन् नारी बल
(पन्ध्राँै सर्ग, श्लोक ११बाट)
उखानको प्रयोग
जस्ताको तस्तै ढिँडालाई निस्तै(१६÷१४३)
चाहिँदाको भाडो, नचाहिँदाको ठाडो (१६÷१४८)
(तीन युगः एक कथा महाकाव्यबाट)
यथार्थवादी दृष्टिकोण
विकासशील समाजमा वर्ग त्यहाँ जाग्यो
मालिक र दास वर्ग विभाजन लाग्यो
पुरुष सक्षम बन्दै गए मातृसत्ता भाग्यो ।
(पन्ध्रौँ सर्ग, श्लोक ७)
साना छँदा सुखसयल साहुका छोरा धनी
अति कष्ट भोग्नु प¥यो बस्दा गरीब बनी
बाबु दानी हुदाँहुदाँ आफू टाट्ने भा'को
जग्गा फिर्ता गर्नु थियो बन्धकीमा गा'को
( म र मेराहरू (जीवनी) पृ.५ बाट )
कर्मयोगी विचार, राष्ट्रवादी चेत
कर्म गरी खानुपर्छ यो गाउँले भन्छ (१÷५)
देशको माटो शिरमा राख्दै भारततिर पसे
स्वदेशतिर फर्की हेर्दा पुनः आँसु खसे (३÷१८)
(तीन युगः एक कथा महाकाव्यबाट)
आज देशमा विकासको मूल फुटाउनु छ
मुखले मात्र होइन हातका दश नङ्ग्रा खियाउनु छ
(पृ.२५, आफ्नै व्यथाहरूबाट)
सत्यम् शिवम्, सुन्दरम्बाट जीवन सारको खोजी
सत्यं, शिवमं, सुन्दरमंको सिफारिस यसले गर्छ
कार्यान्वयन कर्ताहरू आनन्दको भोग गर्छ
(पृ.९, बुढो जवानी कविता सङ्ग्रहबाट)
श्रृङ्गार रसयुक्त प्रेम प्रणयको प्रस्तुति
मनको ढोका खोलीखोली मोहनी त लाऊ
तनको धोका पूरा गर सौन्दर्यता छाऊ (२÷१६)
(अग्निज्वाला महाकाव्यबाट )
भाग्यवादी धारणा
जेजति पर्ला लौ त्यति नै टर्ला
कर्मको डोरी लामो बाट्नु पर्ला (८÷५७)
(ऐ. काव्यबाट)
बुहारीका नित्यकर्मको चर्चा
नित्य कर्म घरको सकी अनि गोठ खेत
लच्छिनको जाँच हुन्छ गृह इज्जतसित (२÷१७)
(ऐ. काव्यबाट)
(क) कृतिमा निहित केही मननीय अभिव्यक्ति सौन्दर्य
उनका विविध कृतिहरूमा केही सुक्तिमय दृष्टान्तमूलक पङ्क्तिहरू पनि पाइन्छन् । जसमा गहन भाव(विचार) वा जीवन दर्शन नै प्रकट भएका पाइन्छन् । जुन पठनीय हुनुका साथै स्मरणीय, सान्दर्भिक,प्रेरणादायी र मननीय हुने हुँदा उदाहरणहरूलाई यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । यथार्थको उजागर गरी नीति सन्देश दिने केही दृष्टान्तहरूः
सकारात्मक सोचाइ त सकारात्मक बन्छ ।
नकारात्मक भावनाले कुबाटो नै खन्छ ।
(तीनयुग एक कथा महाकाव्य बाह्रौँ सर्ग पृष्ठ ७६)
मानवतावादी समाजमा मानवता त्याग्न हुँदैन ।
समताको भावनामा कन्जुस्याइँ गर्न हुँदैन ।
(मोहनीको मीठो म्वाइँ पृ. ३४)
मानव हो मानवले मानव जस्तै मान
(तीनयुग एक कथा महाकाव्य, छैटौँ सर्ग, श्लोक ५१)
लमक लमक विकासको पथ समाई ।
चमकचमक तारासरि रमाई ।
(आफ्नै व्यथाहरू पृष्ठ–१९)
प्रकाशको खोजी गर्दै दहिलो खोल्न गएँ ।
दैलो खोली हेर्दाखेरि एक्लो रात पाँए ।
(आफ्नै व्यथाहरू पृ. ३९)
हिनताबोध गर्दै जाँदा मानव जीवन मोडिदैन ।
आलस्यता अङ्गालेमा सुन्दर वाग गोडिदैन ।
(अभागीको प्रेमविहारको षष्ठामृत, पृ. ६०६)
सफल छ नरचोला कर्म गरी बढ्दा ।
चारैतिर ज्योति छर्दै प्रकाश जगाएर ।
(ऐ. पृ. ६०२)
सत्मार्गको यात्रा गर्दा तरवारधारमा हिड्नुपर्छ ।
अमृत घडा पिउन खोज्दा विषयको घडा फोर्न पर्छ ।
(जीवनयात्रा पृ. ३६)
सत्यताको प्रतिबिम्ब दिलभित्र खिच्न सिक ।
यथार्थको संसारमा यथार्थीभई बाँच्न सिक ।
(सपना देख्नेहरूलाई पृ.२४)
सानो छ राज्य सबल छ पक्ष आँखाको नानी हो ।
सत्यता पोख्नु धैर्यता राख्नु नेपाली बानी हो ।
(सबल माटो सबल बाटो पृ. २९)
ढुङ्गा जस्तो त्यो मन साह्रो धनले फोर्दैन ।
फाटेका दिलका पानाहरू गमले जोड्दैन ।
(कोपिलाको बेहाल श्लोक १२)
बज्र परेसरि हाम्रा बोली बोल्नुपर्छ ।
दुईजिब्रे शब्दाबली सधैँ त्याग्नुपर्छ ।
(जीवन लीला खण्डकाव्य श्लोक ५७ )
समाज नै संघर्ष हो संघर्ष नै संसार ।
संघर्ष सफल यात्रा हुन जान्छ अपार ।
(ऐ.खण्डकाव्य,एकादश पाद पृष्ठ ५७)
मानव भई मानवता किन लुकाउने ।
हृदयमा वाण हानी किन दुखाउने ।
(तीन युग एक कथा–दशौ सर्ग, पृ. ६३)
रातपछि पुनः हेर दिन पलाउँछ ।
अन्धकार मेटनलाई सूर्य उदाउँछ ।
(ऐ.सोह्रौ सर्ग, पृ. ९३)
के नै लानु छ र नाङ्गै आउनु छ, नाङ्गै जानु छ ,केही क्षण छ फिट जमिनको आवश्यकता हो, जलाएर खरानी बन्छ, गाडे माटो मलिलो बन्छ । आखिर प्रकृतिको नियम पालना नगरी सुख्खै छैन ।
(बालुवाको घर–पृष्ठ २२)
मानिस धनले धनी त हुन्छ तर ज्ञानी र महान्हुन कैल्यै सक्दैन ।
(ऐ. पृ. २४)
मानिसमा यति नराम्रो रिस हुन्छ अरे अघिपछि रिस फेर्ने नपाए पनि चिता जलाउदा एक घारो भए पनि जलिरहेको मुर्दालाई हिर्काएर बदला लिन्छ अरे ।
(ऐ. पृ. २९)
आजको जमाना पैसाको रहेछ । पैसाको लागि मानव अव मानव रहेन ।
(ऐ. पृ. ३१)
मनै हो भौतिक आवश्यकतालाई ठूलो ठाने भौतिक आवश्यकता नै ठूलो हो, आवश्यकतालाई तुच्छ ठाने आवश्यकता तुच्छ हो । संसारमा आवश्यकताको आपूर्ति गर्न , रूपमा आकर्षित भएर ठूलाठूला युद्ध पनि भएका छन् । कसैले आवश्यकता केही होइन भनेर ब्रह्मचर्य व्रत धारणा गरेका पनि छन् र केही त्यसैको लागि लम्पट पनि बनेका छन् । ठूलाठूला तपस्याहरूको भङ्ग रूपकै कारणले भएको हामी पढ्न पाएका छाँै ।
(ऐ. पृ ४२)
बन्नुपर्छ सबल
सत्कर्म छ प्रबल
(अभागीको प्रेम विहारको षष्ठामृत, पृ. १४२)
मानमर्यादा र सहअस्तित्त्वको मूल्य मान्यतालाई मानव जीवनमा छुट्याउन सक्नु पर्दछ ।
(परिवर्तन कथा सङ्ग्रह पृ. १६)
कमाउन सक्ने र आफ्नो खुट्टामा उभिनसक्ने आयु नै सफल आयु हो ।
(ऐ. पृ. ३२)
मानवले विकृतिको मुहानलाई विकृति ठानेन र त्यसैबाट आफूले तृप्ति लिन खोज्यो भने सधैँको लागि ऊ भासिन्छ । विकृतिलाई सुकीर्तिमा परिणत गर्नसक्नु नै महान्ता हो ।
(ऐ. पृ. ३६)
संसार कस्तो छ ? यहाँ कसैले दिएको शुद्व मायालाई स्वीकारिदैन । कसैको लुटाइलाई पनि लुटाइ नसम्झेर मायामा लिइन्छ र दिएको धोकालाई धोका सम्झिदैन । कस्तो माया कस्तो याद, कस्तो पागलपन, सङ्लो मायाको महलमा आगो लगाएर खरानी बनाउने र पाइसकेको धोखा बितिसकेको यादमा आफ्नो प्राप्त सारा सन्तोष र वैभव आदिलाई मानसपटलबाट पन्छ्याउदै वितिसकेका यादमा मानसिक सन्तुलन बिगारेर भौतारिनु ?
(ऐ. पृ. ३७)
आधा छाक र आधा पेट खाएर पनि राष्ट्रप्रति चिन्तन हुनै पर्दछ ।
(ऐ. पृ. ४४)
यो पुण्य थलो पुण्य कर्मका लागि हो ।
(ऐ., प. ४७)
जिन्दगीको हरेक क्षण कर्मसँग आबद्व छ ।
कर्मीवहीन हरेक क्षण मृत्युतुल्य जीवन छ ।
(मोहनीको मीठो म्वाइँ पृ. ४७)
कालो नीलो बादलसरि गड्गडाउने हैन ।
इन्द्रेणीको रंगसरी जीवन छोटो छैन ।
(जीवनलीला खण्डकाव्य, पृ. ६१०)
गर्छु या मर्छु भावनाको प्रतिबद्धी बनौँ ।
कर्मकर्तु साधनाको अबलम्बी बनौँ ।
(ऐ.,पृ. ५६)
जीवनमा सुखदुःख जेजेजति आउँछन्
असल कर्म गर्दै जादा सबै भागी जान्छन्
सूर्य प्रकाशभन्दा ठूलो दिलको प्रकाश हुन्छ
दिलको प्रकाश पुञ्ज छर्ने त्यो त महान् बन्छ ।
(ऐ. पृ. ५२)
कर्म गर्ने सबैजना सधैँ सफल हुन्छन्
अकर्मीले सबैँ ठाँउमा सबै हात धुन्छन् ।
(ऐ. प. ५३)
असत्य कर्म काटेको रूखझैँ क्षणिकमा ओइलिन्छ
(कोपिला पृ. २८)
औँशीको रातमा पनि लौ हेर ती तारा चम्कन्छन्
कामदार मौरी सबै नै हेर विकासमा लम्कन्छन् ।
(ऐ. पृ.४३)
कर्ममा मर्म पर्न नै सक्छ सांसारिक जीवनमा
हिम्मत जसले गर्न है सक्छ त्यो चढ्छ विमानमा।
(ऐ. पृ. ४३)
पथ है निर्माण गर्नको लागि कर्म है चाहिन्छ ।
कर्मको फल मीठो है हुन्छमिहिनेतमा पाइन्छ ।
(ऐ.पृ ४४)
मानिसको जीवनमा धेरै उतारचढाव हुन्छन् । धेरैजसो त मानिसले नै निम्त्याउछन्।
जीवनमा बाटो बिराएपछि मान्छे दुःख पाउँछ ।
(तन्नेरी हजुरबा, पृ. २०)
संसार त्याग्नुभन्दा संसारमा हामी कसरी बाँच्ने यो पो ठूलो कुरो हो ।
(ऐ. पृ. २४)
जिउँदै मानिसले स्वर्ग र नर्कको उपभोग गर्दछ ।
( ऐ. पृ ५५)
उर्वरक हुन्छ यो पृथ्वी ज्योति दिने कोही भए ।
लहलहाउछ वृक्ष सुन लौ रोपिदिने कोही भए ।।
(बूढो जवानी पृ. ५)
जीवन जिउनका लागि सङ्घर्ष गर्नुपर्दछ । यो संसार नै संघर्षमय छ । संघर्षबाट सफल भएपछि मात्र मानिस प्रगतिमा लम्कन सक्दछ ।
(जीवनलीला, पृ. ९०)
भविष्यको सफल मार्ग लिन त भूतलाई हेर्न सक्नुपर्छ । बितेका कुराले नै भावी जीवनको बाटोलाई सफलतातिर लान सक्दछ । वर्तमानलाई सफल यदि पार्न सकिन्छ भने यसले आफ्नो इतिहास कायम गर्दछ । गल्तीको समीक्षा गर्न सकेन भने मानिसको गल्ती दोहोरिन सक्दछ । एकपछि अर्र्काे अर्र्काे पछि अर्र्काे गल्तीको पुनरावृत्ति गर्दै गयो भने मानिसको उत्थान सम्भव हुदैन । गल्ती गर्नु भनेको ज्ञान प्राप्त गर्नु हो । गलत बाटोलाई सही मार्गमा जाने सन्देश विद्वान व्यक्तित्वबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । वर्तमानलाई सम्झेर सफल कार्य गर्दै गयो भने मानिसहरूले आफ्नो कीर्ति छाड्दछन् । कीर्ति भनेको इतिहास बन्दछ । शरीर त नाशवान छ ।
(जीवनलीला उपन्यास , पृ. ९१)
सफलताको मुहानबाट सुनको धारा बग्छ ।
कर्म गर्ने सत्कर्मीले मात्र गाग्री भर्न सक्छ ।।
(ऐ. पृ ८२)
कोइलाको खानीमा हिरा पनि हुन्छ ।
(ऐ. पृ. ७४)
उद्देश्यलाई छाडेपछि बाटो हुन्छ बाङ्गो ।
कर्म कर्तु छोडेपछि मानिस हुन्छ नाङ्गो ।।
(ऐ. पृ. ७२)
कर्मले गर्दा मानिस आचरणमा रहन्छ ।
(ऐ. पृ. २९)
असत्य लुकाएर लुक्दैन सत्य झुकाएर झुक्दैन ।
(ऐ. पृ. २०)
जीवनलाई सार्थक पार्न मरे पनि बाँच्नुपर्छ ।
इमानदारी सत्यतथ्य जहिले पनि साँच्नुपर्छ ।।
लोभलाग्दो स्वार्र्थीपनले जहिले पनि डस्ने गर्छ ।
सत्यताको मापदण्ड दृढ भई जाँच्नु पर्छ ।।
(अभागीका मुक्तकहरू पृ.४०)
जिन्दगी एक यात्रा हो चल्न जाने चल्न सक्छ ।
कर्म एक प्रकाश हो बाल्न जाने बल्न सक्छ ।।
यी दुबै चल्नु र बल्नु भनेको गतिशीलता हो ।
गतिशीलतामा कोही जल्न चाहे जल्न सक्छ ।।
(ऐ , पृ. २०)
यो जीवन तीतो हैन मीठो पनि बन्न सक्छ ।
अपाच्यमा जोड गर्दा पेट दुखी कन्न सक्छ ।।
निरन्तरी कर्म गर्दा पसिनाको झर्ना झर्दा ।
अग्रणी बन्न सक्छ विकासफल गन्न सक्छ ।।
(ऐ. पृ. २३)
यथार्थ नै जीवन हो जीवनका हरेक खुड्किलाहरू पार गर्नु हाम्रो जीवन पद्धति हो । कायरताको जीवन जीवन होइन किनकि हर क्षण कायरताले गर्दा मर्दै बाँच्दै गरेर जीवनलीला पार गरेका छन् यस विश्वका डरपोकहरू ।
(पश्चातापको आँसु, पृ. ३७)
मानिसमा गर्छु भन्ने धारणा हुनुपर्दछ । भावना, लगनशीलता र एकाग्रता भए के गर्न सकिदैन ?
(ऐ. पृ. ३६)
उनका केही कृतिबाट केही नमूना अंश मात्र लिइएको छ यहाँ । दुराग्रहबाट ग्रस्त चित्त भएका मानिसहरूलाई सुभाषित वचन व्यर्थ हुन्छन् । सज्जनलाई यी कामलाग्दा हुन्छन् । सुक्तिको रसास्वादनले आनन्द मात्र नभई जीवन बदल्न समेत प्रेरणा प्रदान गर्दछ । मधुर सुक्तिहरू प्रियाको अधर अमृत बराबर मीठो हुन्छ । आँपका मुजुराको स्वाद नलिई कोइली पनि मीठो गीत गाउँदैन भनिन्छ । तसर्थ सुक्तिमय वाणी आदर्श वाणीहुन् जुन सरोकारवाला सबैलाई कामलाग्दा र जीवनोपयोगी हुन्छन् । यस्ता कुराको निरन्तर अध्ययन गरिनुपर्दछ । सदानन्दका कृतिमा निहित यो अमर वाणीले कृतिको महत्त्वबोध समेत गरेका छन् । र कृतिलाई चाखिलो र रसिलो पार्नमा सघाएका छन् ।
(ख) कृतिहरूका सार, विशेषता, स्वरूप र लेखकीय प्रवृत्ति
सदानन्द अभागी लेखक र साहित्यकार दुबै हुन् । उनको कलम साहित्यिक र साहित्येतर विधामा चलेकाले उनका कृतिका संरचनात्मक स्वरूप र कृतिका तत्त्वगत विशेषताहरू फरकफरक देखिएका छन् । सदानन्द अभागीले महाकाव्य, खण्डकाव्य, कथा, कविता, उपन्यास, नियात्रा, गजल, मुक्तक, जीवनी÷सस्मण आदिमा कलम चलाएकाले यी विधा, उपविधाका तत्त्वहरूका आधारमा नै उनका मूल प्रवृत्तिगत विशेषता स्पष्ट हुन्छन्् । त्यस्तै 'स्वरूप'मा विषयवस्तुको आकार, आकृति,प्रकृति वा स्वभाव पर्दछन् । तसर्थ यहाँ यी विभिन्न विधा–उपविधाका तत्त्वका बारे सूचनात्मक विवरणसहित साररूपमा सदानन्दका कृतिका आधारमा उनका कृतिका सार विशेषता र उनका प्रवृत्तिगत विशेषता निर्धारण गरिएको छ ः–
महाकाव्य तत्त्वहरू
ड्ड सर्गबद्धता
ड्ड आख्यानयोजना
ड्ड भावविधान
ड्ड लयविधान
ड्ड भाषाशैली–शिल्प
ड्ड रस
ड्ड परिवेश
ड्ड पात्र÷चरित्र
ड्ड जीवनदृष्टि÷उद्देश्य
ड्ड शीर्षक
खण्डकाव्यका तत्त्वहरू
ड्ड कथानक
ड्ड पात्र÷चरित्र
ड्ड परिवेश
ड्ड कथन ढाँचारदृष्टिविन्दु
ड्ड उद्देश्य÷जीवनदृष्टि
ड्ड भाषाशैली
ड्ड शीर्षक
कविताका तत्त्वहरू
ड्ड भाव÷विचार
ड्ड शीर्षक
ड्ड लयात्मकता
ड्ड भाषाशैली
ड्ड दृष्टिविन्दु
ड्ड विषय सन्दर्भ
कथाका तत्त्वहरू
ड्ड कथावस्तु
ड्ड क्रियाकलाप÷पात्र या चरित्र
ड्ड द्वन्द्व÷संवाद
ड्ड विचार÷सन्देश वा उद्देश्य
ड्ड कौतुहलता
ड्ड भाषाशैली
ड्ड दृष्टिविन्दु
ड्ड शीर्षक
नियात्राका तत्त्वहरू
ड्ड अविस्मरणीय भोगाइ÷ विषयवस्तु
ड्ड परिवेश चित्रण
ड्ड उद्देश्य
ड्ड तटस्थता
ड्ड सुसंगठन
ड्ड पात्र
ड्ड भाषाशैली
ड्ड शीर्षक
मुक्तकका तत्त्वहरू
ड्ड एकश्लोकी
ड्ड हृदयसंवेद्य
ड्ड निरपेक्ष÷पूर्ण
ड्ड स्वतन्त्र
गजलका तत्त्वहरू
आन्तरिक (मूल) तत्त्व
ड्ड भाव÷विषयवस्तु
ड्ड पात्र
ड्ड परिवेश
ड्ड उद्देश्य
ड्ड दृष्टिविन्दु
ड्ड व्यञ्जना
ड्ड भाषाशैली
ड्ड बिम्बप्रतीक
ड्ड लय÷बहर(छन्द)
बाह्य तत्त्व
ड्ड सेर
ड्ड मिसरा
ड्ड मतला
ड्ड मध्य भागका सेर
ड्ड मकता
ड्ड काफिया
ड्ड रदिफ
ड्ड तखल्लुस
जीवनीका तत्त्वहरू
ड्ड पात्र
ड्ड परिवेश
ड्ड घटनाक्रम वा जीवन भोगाइ र उपलब्धि
ड्ड उद्देश्य
ड्ड प्रेरणा÷प्रभाव
ड्ड शैलीशिल्प
ड्ड शीर्षक
यी प्रस्तुत गरिएका तत्त्वहरूका आधारमा सदानन्दका लेखन–सिर्जनाका प्रवृत्तिगत विशेषता र स्वरूपलाई बँुदागत रूपमा प्रस्तुत गरिदै छः–
आफ्नै व्यथाहरू (कविता सङ्ग्रह)
ड्ड डिमाइ साइज, ४२पृष्ठ ,नेपाली भाषामा ५० वटा र २ वटा अंग्रेजी भाषाका कविताहरू रहेका
ड्ड २०५७ जेठ ५ मा प्रकाशित
ड्ड २०२६सालदेखि २०५७ साल जेठ सम्मका ११ कविताहरू, अरू २७ वटा कवितामा मिति उल्लेख नभएको
ड्ड रचना मितिको क्रमबद्धताअनुसार कविता नराखिएको
ड्ड स्वच्छन्द विचारका , अभिधार्थी प्रकृतिका, अन्त्यानुप्रासयुक्त, कतिपय बिम्ब प्रतीकमा सजिएका, भाव गाम्भीर्ययुक्त, संवेदनशील अभिव्यक्ति
ड्ड लोकछन्दमा पनि रचिएका विचारका हिसाबले सबै कविता सबल
ड्ड समाज चेतना, राष्ट्र चेतना देशभक्ति भाव, युगचेतना, परिवर्तनको चेत र विद्रोही भाव, सामाजिक विसङ्गति, अन्धविश्वास, बलिप्रथाको विरोध ,कविहरूको महिमागान, शृङ्गारिकता, यथार्थको प्रकटीकरण हाँस्यपन, ईश्वरीय अस्तित्वप्रति
व्यङ्गय,व्यैक्तिकता,निजी, स्वतन्त्रता र काल्पनिकता पनि
ड्ड आभ्यासिकदेखि विकासकालका कविताहरू समावेश
बूढो जवानी ( कविता सङ्ग्रह)
ड्ड २०५८ जेठ ३० मा प्रकाशन,
ड्ड ४५ वटा कविताहरू समावेश,
ड्ड पुस्तिका आकारको (४२पृष्ठ) , छोटा कविताहरू रहेका,
ड्ड रचना मिति नभएका,
ड्ड अभिधार्थी अभिव्यक्तिका ९ वटा, श्रृङ्गारिकताका ७ वटा, व्याङ्गयात्मक ७ वटा, नीति उपदेशका –५वटा, सामाजिक यथार्थपरक–११वटा, कविताहरू रहेका
ड्ड लय, छन्द, बिम्ब, प्रतीक र शब्द चमत्कारमा न्यूनता, केही रचना गीतिलयमा रहेका
ड्ड अमानवीयता, हार्दिकताबिहीन, स्वाङ्ग, ढोँगी, व्यक्तिवादी प्रवृत्तिप्रति गुनासो, झुटो र अवसरवादीप्रति कटाक्ष, प्रकृतिचित्रण, देशभक्ति भाव, द्वन्द्व–हिंसा, युद्धप्रति घृणा
ड्ड कृषिजन्य विषय, स्वच्छता, सामाजिक विकृति र विसङ्गतिको चित्रण
कोपिला (लघुकाव्य)
ड्ड ११ सर्गमा बाँधिएको
ड्ड काव्य समापनपछि २७ वटा कविताहरू पनि राखिएको
ड्ड शास्त्रीय छन्दविहीन तर लोकछन्दमा रचित
ड्ड भावी सर्गको कथाको संकेत नभएको
ड्ड वीर, धीर उदात्त नायक हुनुपर्ने मान्यता विपरीतको काव्य नायक
राखिएको (साधारण पात्र नायकको रूपमा राखिएका÷मौलिक मान्यता)
ड्ड मूल विषयानुसारको काव्य शीर्षक–उपशीर्षक रहनु,
ड्ड परमपरागत शास्त्रीय मान्यता भन्दा भिन्न
ड्ड नायिकाको नामबाट काव्यको नामकरण
ड्ड नारी सशक्तिकरणको आवाज मुखरित, सामाजिक समस्याहरूप्रति संवेदनशील, पारिवारिक–सामाजिक र राष्ट्रिय समस्याहरूप्रति चनाखो
ड्ड काव्योचित शब्द बिम्बहरू रहनु
ड्ड घसेनी, नुनचुक, सेख्यु, दामल, बोली, दशा, सुबाटो आदि जस्ता झर्रा (कथ्य) शब्दको प्रयोग
ड्ड वर्णनात्मकतामा केन्द्रित÷कवि वर्णनमा केन्द्रित
ड्ड कथानक ज्यादै संक्षिप्त÷महाकाव्यको सार नै खिचिएको
ड्ड अभिधाशैलीसहित स्वच्छन्द, नितिउपदेशात्मक व्यङ्गयात्मक शृङ्गारिक, सामाजिकता
केन्द्रित फुटकर कविताहरू समावेश भएका
माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन्् (कृषि काव्य)
ड्ड शीर्षक सुहाउँदो कृषि विज्ञानको विषयवस्तु
ड्ड माटो र बोटविरुवालाई मानवीकरण गरिएको
ड्ड लेखाइ, प्रस्तुति र शैली रोचक
ड्ड धर्तीमाताको प्रार्थना शुरु गर्नुले काव्यीय गुण दर्शिएको,
ड्ड नेपालको भूगोलको माटोको वर्णन, माटोको निर्माण, माटोको महिमा लगायतका अनेकन् विषयसन्दर्भ रहनु
ड्ड अभिधार्थी शब्द शैलीशिल्प, विवरणात्मक कवितात्मकता कम, निबन्धमय जस्तो देखिनु
ड्ड परिभाषिक–प्राविधिक शब्दको प्रयोग
ड्ड रूपक अलङ्कार र बिम्ब–प्रतिकको समेत प्रयोग
ड्ड जानकारी वा सूचनाप्रद शिक्षा वा अर्ती उपदेशात्मक प्रकृतिको वस्तुगत वैज्ञानिक दृष्टियुक्त, आकर्षक र चुस्त शैली
ड्ड सरल अभिव्यक्तिमा पठनीय कृति तयार हुनु
मोहनीको मीठो म्वाइँ
ड्ड २०६२ साल मङ्सीरमा प्रकाशित,
ड्ड मूल पृष्ठ ५४सहित जम्मा ६४ पृष्ठको कृति,
ड्ड यस अघिका दुई वटा कविता सङ्ग्रहको तुलनामा केही परिष्कृत
ड्ड यथार्थिक प्रवृत्तिका कविता कम, स्वच्छन्तावादी कविताहरूको बाहुल्य,
ड्ड ३८ वटा फुटकर रचनाहरूको समावेश,
ड्ड आफ्नो ब्रह्मले देखेका विषयवस्तुहरू समावेश, भातृत्व र शान्तिको चाहना, हिंसात्मक द्वन्द्वप्रति वितृष्णा, जातीय विभाजनप्रति व्यङ्ग्य, कृषिप्रतिको अनुराग, स्वार्थी नेतृत्वप्रति झटारो जस्ता विषयवस्तुहरू,
ड्ड कर्तव्य, जीवन, राष्ट्र, सौन्दर्य, बिसङ्गति र अस्तित्व बोध गराउने भावनायुक्त रचनाहरू,
ड्ड कृषि कविताका माध्यमबाट भूमण्डलीय वातावरणका साथै मानवीय मनसंसारको वातावरणीय स्वच्छताको आग्रह,
ड्ड सरल, सरस रचनाहरू,
ड्ड विचार पक्ष प्रबल, भावना र कला पक्षमा सुधारको खाँचो,
ड्ड केही कविताहरूमा रचना मिति उल्लेख,
ड्ड अत्यन्त लघु रचनाहरूदेखि तीन पृष्ठसम्मका रचनाहरू समावेश,
ड्ड सहज तथा सक्षम कवित्वको चिनारी,
ड्ड लोक लय, गद्य लयमा रचिएका, अन्त्यानुप्रासको निर्वहन राम्ररी गरिएको,
भुटानी शरणार्थीको व्यथा कथा
ड्ड ४८ पृष्ठमा प्रकाशित
ड्ड ह्ृदयविदारक विषयवस्तु
ड्ड शरणार्थी बनेर बाँच्न बाध्य बनाइएकाहरूको जीवन कहानीको प्रस्तुति
ड्ड भाषा शैलीभन्दा विषय महत्त्वपूर्ण
ड्ड फिचर शैली जस्तोमा कथा व्यथा वा यथार्थता पोखिएको
ड्ड जीवन्त प्रस्तुति, ऐतिहासिक पक्षको संस्मरण
काठमाडौँँदेखि देहरादुनसम्म (नियात्रा)
ड्ड २७ वटा उपशीर्षकहरू ३८ पृष्ठमा प्रकाशित
ड्ड काठमाडौँँदेखि देहरादुन सम्मका यात्राका भोगाइ अनुभवको प्रस्तुति
ड्ड अनेकन् ज्ञानगुनको प्रस्तुति
ड्ड तात्कालीन माओवादी युद्धताका नेपाल पलायन भएकालाई भारतमा भेटेको प्रसंग पनि कृतिमा आएको
ड्ड जीवन भोगाइका प्रस्तुतिहरू प्रशस्तै, घुमन्ते जीवनको झलक
ड्ड निजी अनुभूतिजन्य विवरणहरू र सूचनाहरूको पर्याप्त प्रस्तुति
ड्ड यथार्थपरक विवरण
ड्ड अभिव्यक्तिमा स्वच्छता, दृष्टिमा यथार्थता, लेखाइमा निजात्मकता
जीवनलीला (खण्डकाव्य)
ड्ड धीरोदात्त नायक, परम्परागत काव्य मान्यताको अंगीकार धेरै हदसम्म भएको
ड्ड सान्दर्भिक कथावस्तु, आख्यानमिश्रित
ड्ड ४९६श्लोक, निश्चित रस, छन्दादिको समुचित प्रयोग
ड्ड चेलीबेटी बेचविखनको प्रस्तुति, सामाजिक विषयको उठान
ड्ड सक्रिय, निष्क्रिय, मुख्य, सहायक तथा गौण पात्रको प्रयोग
ड्ड काठमाडौँँदेखि भारतको दिल्ली, मुम्बईसम्मको राम्रो परिवेश
ड्ड १३ वटा सर्गमा अनुबन्धित, सर्ग योजनाको राम्रो व्यवस्थापन
ड्ड गीति लयको प्रयोग, अनुप्रासयुक्त, बिम्बात्मकता
ड्ड व्यञ्जनार्थकता, आलंकारिकताको प्रयोग
ड्ड असल व्यक्तिले सामाजिक हितमा कार्य गर्नुपर्छ भन्नेमा जोड, सामाजिक समस्याको निराकारणका लागि समाज नै चेतनशील हुनुपर्ने, नारी जागरण र अपराधविहीन समाजको चाहना गरिएको
तीन युगः एक कथा ( महाकाव्य)
ड्ड १८ सर्ग, ९०० श्लोक, तीन वंशको बयान गरीनु
ड्ड पुस्तान्तरण हुँदै जाँदा सामाजिक, आर्थिक तथा संस्कारगत हैसियत फरक हुन्छ भन्ने वास्तविकताको चित्रण (१९६०–२०४०)
ड्ड वैचारिक पक्षलाई सामान्य रूपमा प्रस्तुत
ड्ड करिब १०० वर्षअघि जीवन धान्न, सुखी बन्न, विदेशिनु पर्ने बाध्यताको प्रसंग
ड्ड सरल भाषा, सामान्य प्रस्तुति, लोक छन्दको प्रयोग
ड्ड पर्वतको गाउँदेखि नेपालका विभिन्न स्थान र भारतको आसाम सम्मका स्थान परिवेश समेटिएका
अग्निज्वाला (महाकाव्य)
ड्ड नेपालीहरूले बेहोर्नुपरेको आर्थिक विषमताको चित्रण, ग्रामीण जनजीवनको उल्लेख
ड्ड राणाकालदेखि २०५५ सालसम्मको परिवेश
ड्ड सीमित भौगोलिक परिवेश
ड्ड बहुविवाह जस्तो सामाजिक कुसंस्कारको अन्त्य हुनुपर्ने र विधवाले विवाह गर्ने परिपाटि बसाल्नुपर्छ भन्नेमा जोड
ड्ड लोकलयको प्रयोग, छन्द–लयका हिसाबले सुगठित
ड्ड उपयुक्त अनुप्रासीय संयोजन, भावुक अभिव्यक्ति
ड्ड उखान, टुक्का र बिम्बको प्रयोग
ड्ड पर्वतदेखि नारायणी नदीसम्मको सीमित भौगोलिक परिवेश
पश्चातापको आँसु (कथासङ्ग्रह)
ड्ड १२ वटा कथाहरू, सामाजिक विषयवस्तुमा केन्द्रित
ड्ड उखान, टुक्काको मनग्य प्रयोग
ड्ड सरल प्रस्तुति, कतैकतै ठट्यौलो प्रस्तुति, कतै दार्शनिकता पनि,
ड्ड नारीप्रति सम्मान गर्नुपर्ने, पारिवारिक मेलमिलाप हुनुपर्ने सन्देश,
ड्ड व्यक्तिको चारित्रिक सुधारमा जोड
परिवर्तन (कथासङ्ग्रह)
ड्ड परिष्कृत परिमार्जित शैली, प्रस्तुति आकर्षक
ड्ड सामाजिक विषयकेन्द्रित, यथार्थतामा आधारित
ड्ड नारीप्रति केन्द्रित अधिकांश कथाहरू रहेका
ड्ड नारीलाई हेर्ने खराब दृष्टिकोणप्रति कथाकारको चिन्ता
ड्ड कतैकतै प्रकृति वर्णन, मनोविश्लेषणात्मकता, अन्तसंवाद तथा आत्मालापको प्रस्तुति
ड्ड लेखाइमा सरलता, अभिव्यक्तिमा प्रष्टता, सन्देशमूलकता
जीवनलीला ( उपन्यास)
ड्ड जीवनलीला खण्डकाव्यमा जस्तै कथानक, शीर्षक,पात्र,परिवेश, दृष्टिविन्दु,कथासार, सन्देश एउटै रहेका
ड्ड केही असमानताहरू (अभिव्यक्ति माध्यम, विधा,शैली आदि)
ड्ड गद्यमा लेखिएको, नारी समस्या, बेरोजगारी,पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव जस्ता विषयवस्तु
बालुवाको घर(कथा सङ्ग्रह)
ड्ड पहिलो दोस्रो कथा सङ्ग्रहका तुलनामा बढी आदर्शात्मक
ड्ड परिष्कृत, परिमार्जित शैली
ड्ड बौद्धिकताको प्रस्तुति, सामाजिक विकृतितर्फ केन्द्रित
ड्ड सामाजिक यथार्थपरकताको प्रस्तुति
ड्ड अधिकांश कथा नारी केन्द्रित, नारीको स्वर बुलन्द
ड्ड लेखक नारीवादी कथाकारका रूपमा उभिएका
ड्ड कतै प्रकृति वर्णन, मनोविश्लेषणात्मकता अन्तसंवाद र आत्मलापीय कथन
ड्ड कथात्मक शिल्प उच्च
ड्ड लेखाइमा सरलता, अभिव्यक्तिमा स्पष्टता, प्रस्तुतिकरणमा बौद्धिकता
नियति ( उपन्यास)
ड्ड १७ परिच्छेद
ड्ड आधुनिक सोचको विकास गर्ने चाहना
ड्ड नारीमाथिका अन्याय, अत्यचार र शोषणको तथ्य उजागर
ड्ड रूढिवादको विरोध, मानवतावादको वकालत, प्रकृति चित्रण, नारी अस्तित्व र अस्मिताको आवाज, अन्धपरम्पराको विरोध, अन्तर्जातिय विवाहको समर्थन, सामाजिक वेथितिको पर्दाफास
तन्नेरी हजुरबा (उपन्यास)
ड्ड लघु आकारको,
ड्ड कथानक, भाषा, उद्देश्य सामान्य लाग्ने, ठेट नेपाली शब्दको प्रयोग
ड्ड कहीँकतै भावुकता, दार्शीनक विचार पनि जोडिएको
ड्ड सामाजिक समस्यामा केन्द्रित, समाजको विसङ्गत पक्षको चित्रण
ड्ड सुपात्र र कुपात्र दुबैको प्रयोग
ड्ड पर्वतको शंखरपोखरीदेखि काठमाडौँ सम्मको परिवेश चित्रित
ड्ड मिश्रित दृष्टिविन्दु
ड्ड क्षणिक यौन सुखमा रमाउनेको भलो नहुने सन्देश
यात्री (उपन्यास)
ड्ड एक जना यात्रीले आफ्नो यात्रामा भोगेको कुरालाई उपन्यासमा देखाइएको
ड्ड नेपाली समाजका वास्तविक पात्रहरू चयन गर्नु
ड्ड नेपाली परिवेश (काठमाडौँ, तराइका केही जिल्ला तथा पूर्वको झापा, इलाम तथा सुदुर पश्चिमको बैतडी जस्ता स्थान)
ड्ड कृषि सम्बन्धीका पनि विषयसन्दर्भ जोडिनु
म र मेराहरू (जीवनी र संस्मरण)
ड्ड आफुसहित आफ्ना वंशज (खानदान) का केही व्यक्तिको छोटो चिनारी दिनु
ड्ड सरल भाषाशैली, कवितात्मक प्रस्तुति ठाँउठाँउमा देखिनुु
ड्ड विविध भाषिकाको प्रयोग
अभागीका मुक्तकहरू (२०६८ र २०७४)
ड्ड एक श्लोकी रुवाइ शैलीका, स्वतन्त्र, विविधतापूर्ण विषय
ड्ड हरेक रचनाको शीर्षकीकरण गर्नु
ड्ड श्रृङ्गारिकता, सामाजिक–राजनीतिक, विकृति विसङ्गतिका कुरा, बेरोजगारी अवस्था, व्यङ्गात्मकता, जीवनबोध, कर्मयोग, छुवाछुत, सकारात्मक चिन्तन, अन्धविश्वास, छलछाम र षडयन्त्र, कृतिमता सोचको कारण र प्रभाव, भुइँफुट्टेहरूका विषय, अस्तित्वबोध, मित्रता, संवेग, समयसन्दर्भ रीतिथिति, कृषिकर्म आडम्बरी, चुनावी खेल, प्रकृति,लगायतका विषयसन्दर्भको उठान
ड्ड अभिधार्थी, लक्षणा र एकाध व्यञ्जनार्थी भावको मुक्तकीय प्रस्तुति
प्रेमविहारको षष्ठामृत (२०७०)
ड्ड वृहदाकारको कृति, ६ वटा गजलसङ्ग्रहको सँगालोको रूपमा तयार
ड्ड समभोग समाधि (२०६४), गजल गुटिका (२०६५), बुढौतिका रहरहरू
२०६५), अभागीका गजलहरू (२०६६), गजल परिकार(२०६८) र गजल षष्टामृत(२०६९) कृतिका फरक फरक विशेषता पाइनु
ड्ड समग्रमा ५६२ वटा गजल समेटिनु, ६१५ पृष्ठमा प्रकाशित
ड्ड संभोग समाधिमा–८८, गुटिकामा–९२, बुढौतिका रहरहरूमा–९२, अभागीका गजलमा–१०४, गजल परिकारमा–८८ र गजल षष्टामृत–९८ गजलहरू समावेश गरिएका
ड्ड विविध रस र भावयुक्त
ड्ड सैद्धान्तिक पक्षको चर्चा पनि राखिएको
ड्ड नेपाली भाषिक शब्दावलीहरूबाट आफ्नै खाले काफिया र रदीफ सिर्जना गरिएको
ड्ड आफ्ना जीवन घटनाक्रमसहितका व्यापक क्षेत्रका विषयवस्तु समावेश
ड्ड देशकाल र परिस्थितिजन्य विषय, प्रणयपरक शैलीका गजल प्रचुर मात्रामा समावेश गरिएको
ड्ड केही गजलका शीर्षकीकरण गर्नु
ड्ड मातृभूमिप्रतिको अपार स्नेहले भरिएका गजलहरूको समावेश
ड्ड संस्कार, संस्कृति, परम्परा, कृषि, प्रकृति, पर्यावरण, यात्रा वर्णन, साहित्यिक विषय, स्वैर कल्पना, बालसंसार, मेलापर्व, आत्मनिर्भरता, अनुशासन, जनयुद्ध र असर, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक विकृति, दार्शनिक चिन्तन, अग्रजप्रति श्रद्धाभाव, मानवताको संरक्षण, नारीवादी चिन्तन, कृषि र प्रविधिका ज्ञान, वीरताको महिमा, कर्मशीलताको महिमागान, नेताहरूको अविश्वास र विश्वासनियताका खाँचोका कुरा, सरकारको अकर्मण्यता, क्षमतावान प्रशासकको आवश्यकता, देशको वर्तमान अवस्था, मानवीयता, शान्तिको कामना, भष्ट्राचार विरुद्धको अभियान, शोषण, दमन, अत्याचार र अनाचारको अन्त्य हुनुपर्ने माग, शहीदहरूको त्याग, व्यक्तिगत पीडा, बन्धुत्वको महिमा, जनएकता लगायतका अनेकन विषय गजल रचनामा आउनु ।
सिंहबाहिनी (महाकाव्य)
ड्ड २८ सर्गमा अनुबन्धित, देवी दुर्गाको विषयवस्तु, चम्पु शैली
ड्ड सरल सहज अभिव्यक्ति
ड्ड बिम्बप्रतीकको समेत प्रयोग
ड्ड केही मौलिक, केही अनुदित विषयवस्तु
ड्ड महाकाव्य लेखनमा प्रयोगवादी शैली अभ्यास
समीक्षा – समालोचनात्मक प्रवृत्ति र स्वरूप
ड्ड व्यावहारिक समालोचनामा कलम चलाउनु
ड्ड मोफसलदेखि राष्ट्रिय स्तर सम्मका नयाँ र स्थापित स्रष्टा र सिर्जनाका समालोचना गर्नु
ड्ड नैतिक आदर्शतामा जोड दिनु
ड्ड प्रभावपरक र विश्लेषणात्मक लेखनमा प्राथमिकता दिनु
ड्ड साहित्यका प्रमुख सबै विधाका सिर्जनाका समीक्षा गर्नु
ड्ड गुणग्राहीका साथै एकाध दोषद्रष्टा समालोचकीय धर्म पालना गर्नु
ड्ड समदर्शी अभिप्रायबाट समालोचना गर्नु
ड्ड स्रष्टापरक, कृतिपरक, समाजपरक, नीतिपरक, आदि समालोचना गर्नु
ड्ड स्रष्टा, व्यक्तित्व र संस्थाका योगदानलाई प्रकाशमा ल्याउनु
ड्ड कृतिमा निहित विकृति, विसङ्गति, अकर्मण्यताको विरोध र नैतिक आदर्शताबाट सुधार गर्न सन्देश दिनु
ड्ड यथोचित सन्दर्भानुसार तत्सम, तद्भव, आगन्तुक र झर्रा शब्दको प्रयोग गर्नु
ड्ड लेखन औचित्यलाई निर्णयात्मक पाराले प्रस्तुत गर्नु
ड्ड सुक्ष्म दृष्टिसहित अध्ययन गर्नु, सबल पक्षलाई नै बढी जोड दिनु,
ड्ड आदर्शताको गुणगान गर्नु
ड्ड वस्तुपरक समालोचकीय प्रवृत्ति अँगाल्नु
ड्ड एकाध एकै व्यक्तिका एक कृति देखि दर्जन सम्मका कृतिको संख्याको समीक्षा गर्नु
ड्ड सैद्धान्तिक कठोरतातर्फ ध्यान केन्द्रित नगर्नु
ड्ड अनुकरण र स्थापित मान्यताभन्दा आफ्नै बुझाइ र धारणाबाट वामान्यताबाट कृति विश्लेषण गर्नतर्फ पनि केन्द्रित हुनु
ड्ड केही हदसम्म सैद्धान्तिक मान्यता (तत्त्वका) आधारमा पनि विवेचना गर्नु
ड्ड विवेचना पुष्टिका लागि अरूका धारणा÷विचारलाई पनि उत्तिकै अघि सार्नु
ड्ड देशभरका स्रष्टा–लेखकका साथै देश बाहिरका स्रष्टा–लेखकलाई पनि आफ्नो कृति समीक्षामा स्थान दिनु
ड्ड प्रायः लामाखाले समीक्षा÷समालोचना तयार पार्नु
ड्ड व्यक्ति जीवन, संस्थागत क्रियाशीलता र गतिविधिलाई पनि उजिल्याउने काम गर्नु
ड्ड सबै स्रष्टाप्रति सम्मान भाव दर्शाई नवोदितको प्रतिभा उकास्न कमीकमजोरी न्यूनीकरण गर्न र कलामूल्यगत उच्चता विकास गर्ने प्रेरणा प्रदान गर्नु
ड्ड साहित्येतर विषय सन्दर्भका पनि समीक्षा गर्न, तिनीहरूको महत्त्वबोध गराउनु
ड्ड ओझेलमा परेका स्रष्टाहरूको खोजबिन गरी चर्चापरिचर्चामा ल्याउनु
ड्ड नारी, पुरुषभित्रका ( बाल प्रतिभा, युवायुवती, प्रौढ र बृद्ध बृद्धाका लेखन हैसियत जेजसो भए पनि) सबै खाले व्यक्तित्वहरू समान महत्त्वका साथ चर्चामा पर्नु, उनको कृति विश्लेषणबाट कैयनलाई थप कृति प्रकाशन गर्न अथवा परिष्कार र परिमार्जन गर्न प्रेरणा मिल्नु
ड्ड आदरार्थी भावको क्रियापद लेखनमा प्रयोग गर्नु
ड्ड बाङ्मयका अनेक विधाको रुचिपूर्वक समीक्षा गर्नु
ड्ड समीक्षा कर्ममा निरन्तर कलम चलाउनु अथवा प्रविधिको उपभोग गरी यस कर्ममा नियमित चासो देखाउनु
ड्ड स्वअध्ययनबाट नै समीक्षकीय कर्ममा अभिप्रेरित हुनु
ड्ड सामाजिक र साहित्यिक सम्बन्ध स्थापना गरी समालोचकीय श्रीवृद्धिमा टेवा पुर्याउनु
ड्ड कुनै वाद र दर्शनको पक्षपोषण गर्न तर्फ नलाग्नु
ड्ड कला मुल्यमान्यताअनुसार समीक्षा÷समालोचना लेखनलाई सिँगार्नतर्फ खासै चासो नदिनु
ड्ड सबै खाले, अथवा जुन सुकै सन्दर्भका कृतिहरू होऊन्, ती आफ्नो रूचि र प्राथमिकता तर्फ पार्ने कुरामा जोड दिनुभन्दा पनि धर्म वा कर्तव्य निर्वाह गरी कृति समीक्षा गर्नु
ड्ड कृतिको मूल्याङ्कन समाजशास्त्रीय कोणबाट गर्न रुचाउनु
ड्ड आग्रह पूर्वाग्रहविहीन न्यायिक समीक्षा लेखनमा जोड दिनु
ड्ड मतमतान्तर, चर्काे टिप्पणी वा खरो आलोचनामा नउत्रिनु
ड्ड विवादित विषयवस्तुप्रति कलम चलाउनतर्फ नलाग्नु
ड्ड जीवनीपरक समीक्षा÷समालोचनाको झल्को पनि पाइनु
ड्ड नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र माटोका लागि मरिमेट्ने समालोचक
ड्ड सरल, सरस र वर्णनात्मक भाषाशैली अपनाउनु
ड्ड स्वअध्ययन र अभ्यासबाट समालोचना लेखन गर्नु
ड्ड व्याख्या र विश्लेषणबाट गहिराइमा पुग्न रुचाउने
ड्ड आफ्नो ब्रह्मनिर्देशित भइ समालोचना गर्नु
ड्ड न्याय, समानता, मानवता, बन्धुत्व भावनाको विकास गर्ने समालोचकीय कर्म गर्नु
ड्ड विज्ञापनमा पछि परेकाहरू, आवाजविहीनहरूको पनि कृति समीक्षामा जोड दिनु
ड्ड कलात्मक सौन्दर्य पक्षलाई भन्दा वस्तुपरक भावना र विचार पक्षलाई विशेष महत्त्व दिने उद्देश्यपरक लेखन पद्धतिमा जोड दिनु ।
ड्ड पैसाका लागि नभई कर्तव्यकेन्द्रित हुनु र पेशेवर नभई स्वान्त सुखायका लागि लेख्ने काम गर्नु नकारात्मक टिप्पणी वा आलोचनाबाट वचन कुनै सावधानी नअपनाई लेख्नु
प्रवृत्तिगत विशेषता निर्धारण गर्ने एकाध उदाहरणहरू
पारिवारिक पृष्ठभूमि÷कृषि पेशामा निर्भरता भएको संकेत
गंगाधर वन हिडे भोको पेट लिई
ईश्वरलाई साक्षी राखी आँसु तप्कन दिई
लगातार तीन दिन दाउरा बिक्री भैन
केवल पानीबाहेक त पेटमा अन्न गैन
( म र मेराहरू (जीवनी ) पृ.१८ बाट)
हरित क्रान्तिमा जोड
तेलबालीमा मलको प्रयोग गर्दा
प्राङ्गारिक मलको राम्रो प्रयोग गर
पोटासियम सल्फेट राम्रो हुन्छ
सल्फरले सूर्तीको गुणस्तर बढ्छ
(माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन्् पृ. ४५ बाट)
सामाजिक सङ्गतिको चाह
कलमवादको सृजना
वारुदवादको अन्त्येष्टि
( मोहनीको मीठो म्वाइँ, कविता सङ्ग्रह पृ.३ )
सामाजिक विविधताको चित्रण
"मोतीले आँखाभरि आँसु पार्दै छोराको मुख हेर्दछ । उसका हात बालकको टाउकोमा पुग्छन् । छोराको टाउको मुसार्न थाल्दछ । मनमा ग्लानी छ । देखेपछि छोरो र 'लीला'प्रति हृदयमा प्यार पलाउँछ । 'लीला'लाईश्रीमती भनेर स्विकार्दछ । सिन्दुरले 'लीला'को सिउँदो रातै बनाएर सिँगारिदिन्छ र हत्कडी भिरेर नारी बेचविखन अभियोगमा जेल चलान हुन्छ ।"
(जीवनलिला उपन्यास पृ. ९६)
मातृभूमिप्रतिको अगाध श्रद्धा र स्नेह भाव
स्वर्ग लोकको आनन्द त यस गाउँमहा
प्रकृतिको रस स्वादन आउने गर्दछ जहाँ
(म र मेरा(जीवनी) पृ.१बाट)
जीवन भोगाइका विविध पक्ष र कालक्रमको प्रस्तुति
"मेरो विवाह २०२४ साल फागुन २९ गते कटुवा चौपारी निवासी तुलसीनाथ र अछरा लामिछानेकी सुपुत्री डिलकुमारीसँग भएको हो, पछि धाइरिङ निवासी नन्दलाल आचार्यकी कान्छी सुपुत्री पार्वतीसँग २०२९ सालमा दोस्रो विवाह गरे ।
(म र मेराहरू (जीवनी)२०६० पृ.२६)
मानवतावाद र समताका कुरामा जोड
मानवतावादी समाजमा मानवता त्याग्न हुँदैन
समताको भावनामा कञ्जुस्याइँ गर्न हुँदैन
( मोहनीको मीठो म्वाइँ पृ. ३४)
वास्तवमा जातपात ठूलो हैन ठूलो मानवता (५÷३०)
मानव हो मानवले मानव जस्तै मन
( तिन युगः एक कथा छैटौ सर्ग हरफ २१)
कृषि ज्ञानको प्रसारण
स्वस्थ है बोट स्वस्थ है खाना खेतबाटै पाइन्छ
प्राङ्गारिक खेती प्रयोग गर्दा रसायन त्यागिन्छ
(माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन् कृषिकाव्य पृ.११)
बिम्बप्रतीकको प्रयोग
प्रकाशको खोजी गर्दै दैलो खोल्न गएँ
दैलो खोली हेर्दा खेरि एक्लो रात पाएँ ।
(एक्लो रात पृ. ३९)
जागरण र राष्ट्रनिर्माणको सन्देश
लमक लमक विकासको पथ समाई
चमक चमक तारासरि रमाई
(आफ्नै व्यथाहरू क.सं. पृ. १९)
प्राङ्गारिक मलको महत्त्वबोध
सुन सुन कृषक म केही भन्छु
प्राङ्गारिक मलको सवाई कहन्छु
गहुँतको प्रयोग त धेरै चिजमा हुन्छ
खाध्यतत्त्व प्रदान गर्दै चिस्यान पनि दिन्छ
(गोठेमलको सवाई पृ. ८)
रूपवतीप्रति समर्पित
तिमी छ्यौ रूपसी संसार भरकी
विशाल भावना धारण छातीकी
संसार नुगाउन सक्ने शक्ति तिमीमा
समर्पण गर्छु आत्मा तिम्रो चरणमा
(आफ्नै व्यथाहरू पृ.१८)
ईश्वरीय अस्तित्वमाथि प्रश्न
मूर्तिलाई पूजाकोठामा सिँगारे
धुप, दीप नैवेद्य पनि जोडे
पूजा गर्ने बेलामा देउता नै छैनन्
( ऐ. पृ. ७)
मदिराको बखान
मैले भन्दछु मदिरा पिऊँ
सुखी जीवन सधैँ जिऊँ
(ऐ. पृ. २२)
सामाजिकताको भावना
सत्मार्गको यात्रा गर्दा तरवार धारमा हिड्नुपर्छ
अमृत घडा पिउन खोज्दा विषको घडा फोर्नै पर्छ ।
(ऐ. पृ. ३६)
देशभक्तिको स्वर
यो मेरो जीवन कथा हो
यस देशको माटोबाट अलग्याई
कसैले लेख्न खोजे लेखिदैन
(ऐ. पृ. ३२)
शृङ्गारिकताको झलक
केटी – कति राम्रो बगेको गण्डकी
लान्छौ भने म दिम्ला बन्दकी
केटा – मेरो घर क्या राम्रो माझी गाउँ
तिम्रो जीवन देऊ मलाई राजीनाम
(लोकलहरी (दोहोरी गीत) पृ. ३८, 'बूढो जवानी'बाट)
व्यङ्गय भावको प्रकटीकरण
राति उठी बाथरुम जाँदा भोटे ताल्चा भेट्टाइयो
रातभरि पेट छमाई बाबुको विवाह देखाइयो
(पाहुना बन्दाखेरि पृ.१३, ऐ. कृतिबाट)
झुटो र अवसरवादी प्रवृत्तिप्रति कटाक्ष
तर आन्दोलन आन्दोलन नभई
असफलताको बाकस भयो
तब पनि सफल भयो भनेर बोल्न सिके
(असफलताको बाकस पृ. ४१)
अर्ती उपदेशका कुरा
सबै भन्दछन् भित्ताको पनि कान हुन्छ
म भन्दछु भित्ताको कान भए के हुन्छ?
(पिङ खेल्दछन् पृ. १५)
सत्यताको प्रतिबिम्ब दिलभित्र खिच्न सिक
यथार्थको संसारमा यथार्र्थी भइ बाँच्न सिक
( सपना देख्नेहरूलाई पृ.२४)
सामाजिक यथार्थपरक चेत
धनीका छोरा बोडिङ् पढ्छन् टाइसुट कसेर
गरीबका छोरा हलोमा बस्छन् पटुका कसेर
(ज्योति पृ. ४१)
आलङ्कारिक प्रयोग
मत्स्यकन्या अति राम्री मितेरी त लाको ( उपमा अलङ्कार ३÷१६)
प्रकृतिकी रानी पनि त्यस्तै त्यस्तै रैछिन् (४÷२३)
(तीन युगःएक कथा महाकाव्यबाट)
शहर बजारको समस्याको चित्रण
राती उठी पढ्न भनी बत्ती बाल्न गएँ
घरभेटीको ठूलो स्वरले अर्को गाली खाएँ
(घरबेटी,पृ. १३)
दाउपेच र षडयन्त्रको खेलको संकेत
जुवाकै जिन्दगीमा
कौरव र पाण्डवको खेल खेलिदो रहेछ
महाभारतको चक्रव्यूह
स्वच्छन्द भावको प्रकटीकरण
नजरको तीखो तीरमा मुटु घायल भएको छ
हान वाण जति सक्छ्यौ खप्न सक्ने भएको छ
( प्रेमी घायल भएको छ, पृ. ३९)
निम्न वर्गप्रति सहानुभूति र शोषकवर्गप्रति कटाक्ष
उसको आफ्नो घर नभए पनि
उसले यस्ता घर कति बनायो
उसले पसिना बगाउँछ
अर्काको कामको लागि
(अन्तिम बिल, पृ. ५२ं)
माटोको वर्णन (लोक लयमा)
माटोको निर्माण चट्टान खिई बनेको पाइन्छ
बालुवा, पाँगो, चिमटे, कण त्यहाँ त चाहिन्छ
(माटो र विरुवाले भोक लाग्यो भन्छन््, कृषि काव्य ,अध्याय ४, श्लोक १०)
जाति प्रथा र छुवाछुतको विरोध
मानिस त मानिस नै हो सबै समान हुन्छन्
स्वत्याग मै महानता हो किन कुरा काट्छस्
(तीन युग एक कथा महाकाव्य, छैटौँ सर्ग पृ.३८)
पुरानो प्रचलनको सम्झना
श्री ३ सरकारले सती प्रथा तोडे
त्यसपछि विधवाले पुनः जीवन जोडे
(ऐ.पृ २४ छैटौँ सर्ग)
प्रकृति चित्रण
फलेवासको समतल मिर्मी विर्घा फाँट
पुग्न थाले 'यज्ञधर' सुन्दर रानी घाट
(तृतीय सर्ग पृ. १६)
रातपछि पुनः हेर दिन पलाँउछ
अन्धकार मेट्नलाई सूर्य उदाँउछ
(सोह्रौ सर्ग पृ. ९३)
भावुकताको प्रकटीकरण
चुक जस्तो अँध्यारो रातमा
जन्मने बालकको जीवन कालो हुन्छ त ?
"खौरेर मसिनो र दिएर आफ्नो कहिले भइदैन
लाएको फाट्छ, खाएको पच्दछ
(पृ.१४३)
नारी शक्तिको चित्रण
पुरुषभन्दा हीन–दीन छैनन् नारी बल
(पन्ध्राँै सर्ग, श्लोक ११बाट)
उखानको प्रयोग
जस्ताको तस्तै ढिँडालाई निस्तै(१६÷१४३)
चाहिँदाको भाडो, नचाहिँदाको ठाडो (१६÷१४८)
(तीन युगः एक कथा महाकाव्यबाट)
यथार्थवादी दृष्टिकोण
विकासशील समाजमा वर्ग त्यहाँ जाग्यो
मालिक र दास वर्ग विभाजन लाग्यो
पुरुष सक्षम बन्दै गए मातृसत्ता भाग्यो ।
(पन्ध्रौँ सर्ग, श्लोक ७)
साना छँदा सुखसयल साहुका छोरा धनी
अति कष्ट भोग्नु प¥यो बस्दा गरीब बनी
बाबु दानी हुदाँहुदाँ आफू टाट्ने भा'को
जग्गा फिर्ता गर्नु थियो बन्धकीमा गा'को
( म र मेराहरू (जीवनी) पृ.५ बाट )
कर्मयोगी विचार, राष्ट्रवादी चेत
कर्म गरी खानुपर्छ यो गाउँले भन्छ (१÷५)
देशको माटो शिरमा राख्दै भारततिर पसे
स्वदेशतिर फर्की हेर्दा पुनः आँसु खसे (३÷१८)
(तीन युगः एक कथा महाकाव्यबाट)
आज देशमा विकासको मूल फुटाउनु छ
मुखले मात्र होइन हातका दश नङ्ग्रा खियाउनु छ
(पृ.२५, आफ्नै व्यथाहरूबाट)
सत्यम् शिवम्, सुन्दरम्बाट जीवन सारको खोजी
सत्यं, शिवमं, सुन्दरमंको सिफारिस यसले गर्छ
कार्यान्वयन कर्ताहरू आनन्दको भोग गर्छ
(पृ.९, बुढो जवानी कविता सङ्ग्रहबाट)
श्रृङ्गार रसयुक्त प्रेम प्रणयको प्रस्तुति
मनको ढोका खोलीखोली मोहनी त लाऊ
तनको धोका पूरा गर सौन्दर्यता छाऊ (२÷१६)
(अग्निज्वाला महाकाव्यबाट )
भाग्यवादी धारणा
जेजति पर्ला लौ त्यति नै टर्ला
कर्मको डोरी लामो बाट्नु पर्ला (८÷५७)
(ऐ. काव्यबाट)
बुहारीका नित्यकर्मको चर्चा
नित्य कर्म घरको सकी अनि गोठ खेत
लच्छिनको जाँच हुन्छ गृह इज्जतसित (२÷१७)
(ऐ. काव्यबाट)
