विविध व्यक्तित्वका दृष्टिमा सदानन्द
सदानन्द बहुआयामिक कर्म गरेका व्यक्तित्वहुन् भन्ने कुरा उनी स्वय्मको जीवनवृत्त विवरणबाट जानकारी मिल्दछ । उनको प्रस्तुत विवरण पुष्टि गर्नका लागि विभिन्न जिल्लामा रहेका विभिन्न क्षेत्रमा कर्ममा संलग्न उनका तात्कालीन सहकर्मी, साहित्यकार, लेखक, समीक्षक,शुभेच्छुक, शुभचिन्तक, सहयात्री, परिवारजन, इष्टमित्र, आफन्त, अग्रज–अनुज आदिजस्ता आदरणीय व्यक्तित्वहरूलाई सम्पर्क गरी उनको जीवन, कर्म र व्यक्तित्वका विषयमा सन्दर्भअनुसारका विविधजिज्ञासा राखिएको थियो । जिज्ञासास्वरूपराखिएका केही प्रश्नहरू यस्ता थिएः–
(क)सदानन्द अभागी यहाँको चिनाइ–बुझाइमा कस्तो व्यक्तित्व हो ?
(ख)उहाँले कुनकुन क्षेत्रमा कर्म गर्नुभएको छ ?
(ग)तपाईँलाई उहाँको कर्म कस्तो लाग्छ ? काममा कुनै गुनासो छ कि ?
(घ)उहाँको सामाजिक कर्मशैली कस्तो छ ?
(ङ)उहाँको लोकप्रियता केकस्तो छ ?
(च)कला, मूल्यका हिसाबले उहाँको लेखरचना कस्ता पाइन्छन् ?
(छ)धवलागिरी र नवलपुर जिल्लामा उहाँको लेखकीय स्थान कहाँनेर छ ?
(ज)उहाँको जीवनकर्मले के सन्देश दिन्छ?लगायतका प्रश्नहरू
विविध व्यक्तित्वका दृष्टिमा उनको कर्म र स्वभावलाई पुष्टि गर्ने सिलसिलामा एकाध पुस्तकीय भुमिकाबाट र मेसेन्जरको प्रयोगबाट विचारधारणा लिए पनि अधिकांशजसो विचारहरू प्रत्यक्ष फोन संवादबाट टिपोट गरिएका छन् । उहाँहरू प्रायः सबै आफुभन्दा अग्रजहरू रहेका कारणले पनि उहाँहरूका विचारहरूलाई खास सम्पादन नगरी जस्ताको तस्तै राखिएको छ । एउटै व्यक्तिबाट विचार प्रस्तुति गर्दाखेरि एउटै आशय दोहोरिन गएका ठाँउमा भने सकेसम्म सम्पादन गरिएको छ । तर पूर्णरूपमा पुनर्लेखन गरी राखिएको भने छैन । सदानन्द एउटै व्यक्ति भएका कारण उनलाई जसले जसरी व्यक्त गरे पनि कर्म र प्रवृत्तिका पाटाहरू राखिएका जिज्ञासाका आशयहरू भने पटकँौपटक दोहोरिन पुगेका छन तर हरेकका प्रस्तुति शैली फरकफरक भएका कारण उपयुक्त नै ठानी अधिकतम व्यक्तित्वहरूलाई समावेश गरिएको छ । जुन धारणाहरू पठनीय उपयोगी र सार्थक नै हुनेछन् भन्ने कुरामा विश्वस्त हुन सकिन्छ । यस्ता प्रस्तुतिबाट आगामी शोधखोज कर्ताहरूलाई मार्गनिर्देशन र प्रेरणा मिल्न सक्नेछ ।
७.१ जागीरे जीवनका परिचित व्यक्तित्वका दृष्टिमा
गोविन्दप्रसाद पाण्डे (सचिव–नेपाल सरकार, निवृत्त राष्ट्रसेवक)
"स्वच्छ छवि भएको व्यक्ति"
एक व्यावहारिक निष्ठावान् राष्ट्रसेवक कृषकको सच्चा हितैषी मित्र तथा नेपाली माटोमा परिश्रम गरी उत्पादन बढाउने सिलसिलामा अनुसन्धान र कृषक प्रसार कार्यकर्ताको रूपमा कार्यरत रही प्रशंसनीय कार्य गर्नुभएको र हालसम्म पनि कृषि क्षेत्रका साथसाथै साहित्य क्षेत्रमा पनि त्यत्तिकै योगदान दिनुभएको छ ।
नेपाल सरकारको कार्यकाल अवधि साह्रै सफल रूपमा बिताउनु भएको छ । आफ्नो सहकर्मी साथी र सुपरीवेक्षकको सद्भाव सहयोगको भावनाले काम गरेको तथा कुनै पनि विषम् परिस्थितिमा आफ्नो कर्तव्य पुरा गर्ने अठोटले गर्दा आज हरेक प्रदेशमा कृषिअन्तर्गत माटोको विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोगशालाको स्थापना भएको ज्वलन्त उदाहरण छन् । हालसम्म उहाँको प्रकाशित कृतिमध्ये माटो र विरूवाले भोक लाग्यो भन्छन्
(कृषि काव्य) र एकीकृत खाद्य तत्त्व व्यवस्थापन कार्यपुस्तिका ज्यादै लोकप्रिय छन् ।मेरो कार्यकालभर उहाँजस्तो सरल मिलनसार तथा स्वच्छ छवि भएको व्यक्तिसँग काम गर्न पाएकोमा ज्यादै गर्व महसुस गर्दछु साथै उहाँको पारिवारिक जीवन र आउँदो दिनहरू सुखद् रहोस््, उत्तरोत्तर प्रगति होस्् ।
डा झमकप्रसाद शर्मा (पूर्व सहसचिव, जल तथा उर्जा मन्त्रालय)
"आफ्नो विषयमा कमाण्ड भएका मान्छे "
उहाँको मेरो पछिल्ला दिनमा सम्पर्क छैन । पहिले हामी सँगै जागीर खाएका हौँ ; कृषि मन्त्रालयमा । त्यतिबेला भेटमा उहाँले मलाई किताब पनि दिनुभएको थियो । त्यो किताब कविताको हो । शायद २०५५÷२०५६ सालतिरको कुरा हो जस्तो लाग्छ । उहाँ रमाइलो मान्छे हुनुहुन्थ्यो । हामी कृषि मन्त्रालयले भैरहवामा आयोजना गरेको कार्यक्रममा पनि सँगै गएका थियौँ । कुराकानीको सिलसिलामा मोर्निङ वाककै बेला एउटा रमाइलो कुरा भनेको म अहिले पनि सम्झन्छु । "बिहान बिहान मर्निङ वाक बेलुका बेलुका नर्सिङ ट्वाक" त्यो उखान मैले आफ्नो किताबमा समेत राखेको छु । यो उखान गफको सिलसिलामा उहाँले साथीभाइहरूसँग भन्नुहुँदा म पनि सँगै थिएँ । यो उखान किताबमा राखेको सुनाउँदा पनि रमाइलो मान्नुभएको थियो । उहाँ आफ्नो विषयमा कमाण्ड भएको मान्छे हो । साथीहरूसँग अत्यन्त मिलनसार मान्छे हो । त्यस्ता मान्छे जो त्यो भेटिन्नन् पनि । लेख्नलाई अति जाँगर गर्ने मान्छे हुनुहँुदो रहेछ । उहाँसँग म सरूवा भएपछि हालसम्म भेट्ने, बोल्ने मौका पाएको छैन ।
तेजबहादुर सुवेदी (पूर्व सहसचिव, कृषि मन्त्रालय )
"किसान र कृषिलाई पहिले प्राथिमिकतामा राखी अहोरात्र खट्ने"
सदानन्द जैसी नेपाली कृषिमा एक परिश्रमी र अथक योद्धाको रूपमा चिनिनुहुन्छ । आधुनिक कृषिको विस्तारबाट नेपाली किसानको मुहार फेर्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वासको साथ कृषि प्रविधिको विस्तारमा उहाँको ठूलो योगदान छ । २०४९ सालमा कृषि अनुसन्धान र प्रविधि प्रसारको काम छुट्टिएसँगै कृषि विभाग मातहत माटो प्रयोगशालाहरूको स्थापना र विस्तारमा उहाँको विशेष योगदान रहेको छ । उहाँकै नेतृत्वमा हामीले माटो परीक्षण कीट बक्सबाट मुख्य तथा सुक्ष्म खाद्यतत्त्व जाँच्ने र रसायनिक मलमा मिसावट भएनभएको पत्ता लगाउने कीट बक्सको पनि स्थापना गरेका थियौँ ।
किसान र कृषिलाई पहिले प्राथमिकतामा राखी अहोरात्र खट्ने र आफू मातहतका कर्मचारीलाई काममा लाग्न प्रोत्साहन गर्ने उहाँको बानीले उहाँसँग काम गर्ने सबैले उहाँलाई उत्तिकै सम्मान र अभिभावकको रूपमा आदर गर्छन् । २०५७ सालतिरको कुरा हो पर्वत जिल्लाको माटोको उर्वराशक्ति नक्सा बनाउने क्रममा प्रयोगशालामा माटोको नमूना जाँच्ने काम चलिरहेको थियो । वार्षिक स्वीकृत कार्यक्रमअनुसार असार महिनाभित्रै माटोको उर्वराशक्ति नक्सा तयार गर्न साँझ बिहान पनि माटो जाँच्ने काम भइरहेको थियो । एकदिन राति प्रयोगशालामा काम गर्दागर्दै १० बजेको समयमा अचानक बत्ती गयो । उज्यालोको बैकल्पिक व्यवस्था नभएकाले प्रयोगशालामा काम गरिहेका भीष्म घिमिरे, रामस्वार्थ यादव, कमल भण्डारी, म र अभागी सर सलायको काँटीको उज्यालोमा तात्कालीन माटो परीक्षण सेवा शाखाको प्रयोगशालाबाट बाहिर निस्कदा तालिम केन्द्रको छात्रवासमा बस्ने साथीहरूले हरिहरभवनबाट राँके भूत निस्क्यो भनेर हल्ला फैलिएको अझै याद छ । यसरी सहकर्मीहरूलाई हौसला प्रदान गर्दै काम सम्पन्न गर्ने सरल व्यवहार र सादगी जिन्दगी उहाँका पहिचान हुन् । साच्चै भन्ने हो भने काम गर फलको आशा नगर भन्ने गीताको ज्ञान उहाँको व्यवहारमा झल्किन्छ । कृषि प्रविधिको प्रचारप्रसारबाट किसानहरूको उन्नतिमा लागेका अभागी, जीवनको उत्तरार्धमा साहित्य क्षेत्रमा पनि उत्तिकै लगनशील भएर लाग्नु भएको छ । शुरूमा कृषि साहित्यबाट थालनी भएको उहाँको साहित्यिक यात्रा जीवनको यथार्थ चित्रण र समाज रूपान्तरणमा पनि उपयोगी छन् । हाम्रा अग्रज र गुरु अभागीको सुस्वास्थ्य अनि प्रगतिको शुभकामना ।
हरि भण्डारी (पूर्वनिर्देशक, कृषि विभाग)
"आज्ञाकारी र सक्रिय माटो वैज्ञानिक"
श्री सदानन्द जैसी अभागी बाली विकास निर्देशनालयअन्तर्गत एक धेरै राम्रो विशेषज्ञ माटो विश्लेषक हुन् । उनी एक आज्ञाकारी र सक्रिय माटो वैज्ञानिक हुन् । व्यक्तित्वका हिसाबले उनी आफ्नो पेशामा धेरै सक्रिय थिए । अब सरकारी जागीरबाट अवकास पाएपछि उनी कविता, गजल र अन्य लेखन गतिविधिमा व्यस्त छन् । उनको जीवन पर्याप्त रमाइलो होस््
(Shree Sadnanda Jaishi (Abhagi) was a very nice and expert soil analyst under my crop Diroctarate ,DOA . He was very active on his profession. Now after retirement from Government job he is busy in poem gajals and other activities. May his life be pleasant enough .)
-Hari Bhandari Crop Director DOA_
सदानन्द बहुआयामिक कर्म गरेका व्यक्तित्वहुन् भन्ने कुरा उनी स्वय्मको जीवनवृत्त विवरणबाट जानकारी मिल्दछ । उनको प्रस्तुत विवरण पुष्टि गर्नका लागि विभिन्न जिल्लामा रहेका विभिन्न क्षेत्रमा कर्ममा संलग्न उनका तात्कालीन सहकर्मी, साहित्यकार, लेखक, समीक्षक,शुभेच्छुक, शुभचिन्तक, सहयात्री, परिवारजन, इष्टमित्र, आफन्त, अग्रज–अनुज आदिजस्ता आदरणीय व्यक्तित्वहरूलाई सम्पर्क गरी उनको जीवन, कर्म र व्यक्तित्वका विषयमा सन्दर्भअनुसारका विविधजिज्ञासा राखिएको थियो । जिज्ञासास्वरूपराखिएका केही प्रश्नहरू यस्ता थिएः–
(क)सदानन्द अभागी यहाँको चिनाइ–बुझाइमा कस्तो व्यक्तित्व हो ?
(ख)उहाँले कुनकुन क्षेत्रमा कर्म गर्नुभएको छ ?
(ग)तपाईँलाई उहाँको कर्म कस्तो लाग्छ ? काममा कुनै गुनासो छ कि ?
(घ)उहाँको सामाजिक कर्मशैली कस्तो छ ?
(ङ)उहाँको लोकप्रियता केकस्तो छ ?
(च)कला, मूल्यका हिसाबले उहाँको लेखरचना कस्ता पाइन्छन् ?
(छ)धवलागिरी र नवलपुर जिल्लामा उहाँको लेखकीय स्थान कहाँनेर छ ?
(ज)उहाँको जीवनकर्मले के सन्देश दिन्छ?लगायतका प्रश्नहरू
विविध व्यक्तित्वका दृष्टिमा उनको कर्म र स्वभावलाई पुष्टि गर्ने सिलसिलामा एकाध पुस्तकीय भुमिकाबाट र मेसेन्जरको प्रयोगबाट विचारधारणा लिए पनि अधिकांशजसो विचारहरू प्रत्यक्ष फोन संवादबाट टिपोट गरिएका छन् । उहाँहरू प्रायः सबै आफुभन्दा अग्रजहरू रहेका कारणले पनि उहाँहरूका विचारहरूलाई खास सम्पादन नगरी जस्ताको तस्तै राखिएको छ । एउटै व्यक्तिबाट विचार प्रस्तुति गर्दाखेरि एउटै आशय दोहोरिन गएका ठाँउमा भने सकेसम्म सम्पादन गरिएको छ । तर पूर्णरूपमा पुनर्लेखन गरी राखिएको भने छैन । सदानन्द एउटै व्यक्ति भएका कारण उनलाई जसले जसरी व्यक्त गरे पनि कर्म र प्रवृत्तिका पाटाहरू राखिएका जिज्ञासाका आशयहरू भने पटकँौपटक दोहोरिन पुगेका छन तर हरेकका प्रस्तुति शैली फरकफरक भएका कारण उपयुक्त नै ठानी अधिकतम व्यक्तित्वहरूलाई समावेश गरिएको छ । जुन धारणाहरू पठनीय उपयोगी र सार्थक नै हुनेछन् भन्ने कुरामा विश्वस्त हुन सकिन्छ । यस्ता प्रस्तुतिबाट आगामी शोधखोज कर्ताहरूलाई मार्गनिर्देशन र प्रेरणा मिल्न सक्नेछ ।
७.१ जागीरे जीवनका परिचित व्यक्तित्वका दृष्टिमा
गोविन्दप्रसाद पाण्डे (सचिव–नेपाल सरकार, निवृत्त राष्ट्रसेवक)
"स्वच्छ छवि भएको व्यक्ति"
एक व्यावहारिक निष्ठावान् राष्ट्रसेवक कृषकको सच्चा हितैषी मित्र तथा नेपाली माटोमा परिश्रम गरी उत्पादन बढाउने सिलसिलामा अनुसन्धान र कृषक प्रसार कार्यकर्ताको रूपमा कार्यरत रही प्रशंसनीय कार्य गर्नुभएको र हालसम्म पनि कृषि क्षेत्रका साथसाथै साहित्य क्षेत्रमा पनि त्यत्तिकै योगदान दिनुभएको छ ।
नेपाल सरकारको कार्यकाल अवधि साह्रै सफल रूपमा बिताउनु भएको छ । आफ्नो सहकर्मी साथी र सुपरीवेक्षकको सद्भाव सहयोगको भावनाले काम गरेको तथा कुनै पनि विषम् परिस्थितिमा आफ्नो कर्तव्य पुरा गर्ने अठोटले गर्दा आज हरेक प्रदेशमा कृषिअन्तर्गत माटोको विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोगशालाको स्थापना भएको ज्वलन्त उदाहरण छन् । हालसम्म उहाँको प्रकाशित कृतिमध्ये माटो र विरूवाले भोक लाग्यो भन्छन्
(कृषि काव्य) र एकीकृत खाद्य तत्त्व व्यवस्थापन कार्यपुस्तिका ज्यादै लोकप्रिय छन् ।मेरो कार्यकालभर उहाँजस्तो सरल मिलनसार तथा स्वच्छ छवि भएको व्यक्तिसँग काम गर्न पाएकोमा ज्यादै गर्व महसुस गर्दछु साथै उहाँको पारिवारिक जीवन र आउँदो दिनहरू सुखद् रहोस््, उत्तरोत्तर प्रगति होस्् ।
डा झमकप्रसाद शर्मा (पूर्व सहसचिव, जल तथा उर्जा मन्त्रालय)
"आफ्नो विषयमा कमाण्ड भएका मान्छे "
उहाँको मेरो पछिल्ला दिनमा सम्पर्क छैन । पहिले हामी सँगै जागीर खाएका हौँ ; कृषि मन्त्रालयमा । त्यतिबेला भेटमा उहाँले मलाई किताब पनि दिनुभएको थियो । त्यो किताब कविताको हो । शायद २०५५÷२०५६ सालतिरको कुरा हो जस्तो लाग्छ । उहाँ रमाइलो मान्छे हुनुहुन्थ्यो । हामी कृषि मन्त्रालयले भैरहवामा आयोजना गरेको कार्यक्रममा पनि सँगै गएका थियौँ । कुराकानीको सिलसिलामा मोर्निङ वाककै बेला एउटा रमाइलो कुरा भनेको म अहिले पनि सम्झन्छु । "बिहान बिहान मर्निङ वाक बेलुका बेलुका नर्सिङ ट्वाक" त्यो उखान मैले आफ्नो किताबमा समेत राखेको छु । यो उखान गफको सिलसिलामा उहाँले साथीभाइहरूसँग भन्नुहुँदा म पनि सँगै थिएँ । यो उखान किताबमा राखेको सुनाउँदा पनि रमाइलो मान्नुभएको थियो । उहाँ आफ्नो विषयमा कमाण्ड भएको मान्छे हो । साथीहरूसँग अत्यन्त मिलनसार मान्छे हो । त्यस्ता मान्छे जो त्यो भेटिन्नन् पनि । लेख्नलाई अति जाँगर गर्ने मान्छे हुनुहँुदो रहेछ । उहाँसँग म सरूवा भएपछि हालसम्म भेट्ने, बोल्ने मौका पाएको छैन ।
तेजबहादुर सुवेदी (पूर्व सहसचिव, कृषि मन्त्रालय )
"किसान र कृषिलाई पहिले प्राथिमिकतामा राखी अहोरात्र खट्ने"
सदानन्द जैसी नेपाली कृषिमा एक परिश्रमी र अथक योद्धाको रूपमा चिनिनुहुन्छ । आधुनिक कृषिको विस्तारबाट नेपाली किसानको मुहार फेर्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वासको साथ कृषि प्रविधिको विस्तारमा उहाँको ठूलो योगदान छ । २०४९ सालमा कृषि अनुसन्धान र प्रविधि प्रसारको काम छुट्टिएसँगै कृषि विभाग मातहत माटो प्रयोगशालाहरूको स्थापना र विस्तारमा उहाँको विशेष योगदान रहेको छ । उहाँकै नेतृत्वमा हामीले माटो परीक्षण कीट बक्सबाट मुख्य तथा सुक्ष्म खाद्यतत्त्व जाँच्ने र रसायनिक मलमा मिसावट भएनभएको पत्ता लगाउने कीट बक्सको पनि स्थापना गरेका थियौँ ।
किसान र कृषिलाई पहिले प्राथमिकतामा राखी अहोरात्र खट्ने र आफू मातहतका कर्मचारीलाई काममा लाग्न प्रोत्साहन गर्ने उहाँको बानीले उहाँसँग काम गर्ने सबैले उहाँलाई उत्तिकै सम्मान र अभिभावकको रूपमा आदर गर्छन् । २०५७ सालतिरको कुरा हो पर्वत जिल्लाको माटोको उर्वराशक्ति नक्सा बनाउने क्रममा प्रयोगशालामा माटोको नमूना जाँच्ने काम चलिरहेको थियो । वार्षिक स्वीकृत कार्यक्रमअनुसार असार महिनाभित्रै माटोको उर्वराशक्ति नक्सा तयार गर्न साँझ बिहान पनि माटो जाँच्ने काम भइरहेको थियो । एकदिन राति प्रयोगशालामा काम गर्दागर्दै १० बजेको समयमा अचानक बत्ती गयो । उज्यालोको बैकल्पिक व्यवस्था नभएकाले प्रयोगशालामा काम गरिहेका भीष्म घिमिरे, रामस्वार्थ यादव, कमल भण्डारी, म र अभागी सर सलायको काँटीको उज्यालोमा तात्कालीन माटो परीक्षण सेवा शाखाको प्रयोगशालाबाट बाहिर निस्कदा तालिम केन्द्रको छात्रवासमा बस्ने साथीहरूले हरिहरभवनबाट राँके भूत निस्क्यो भनेर हल्ला फैलिएको अझै याद छ । यसरी सहकर्मीहरूलाई हौसला प्रदान गर्दै काम सम्पन्न गर्ने सरल व्यवहार र सादगी जिन्दगी उहाँका पहिचान हुन् । साच्चै भन्ने हो भने काम गर फलको आशा नगर भन्ने गीताको ज्ञान उहाँको व्यवहारमा झल्किन्छ । कृषि प्रविधिको प्रचारप्रसारबाट किसानहरूको उन्नतिमा लागेका अभागी, जीवनको उत्तरार्धमा साहित्य क्षेत्रमा पनि उत्तिकै लगनशील भएर लाग्नु भएको छ । शुरूमा कृषि साहित्यबाट थालनी भएको उहाँको साहित्यिक यात्रा जीवनको यथार्थ चित्रण र समाज रूपान्तरणमा पनि उपयोगी छन् । हाम्रा अग्रज र गुरु अभागीको सुस्वास्थ्य अनि प्रगतिको शुभकामना ।
हरि भण्डारी (पूर्वनिर्देशक, कृषि विभाग)
"आज्ञाकारी र सक्रिय माटो वैज्ञानिक"
श्री सदानन्द जैसी अभागी बाली विकास निर्देशनालयअन्तर्गत एक धेरै राम्रो विशेषज्ञ माटो विश्लेषक हुन् । उनी एक आज्ञाकारी र सक्रिय माटो वैज्ञानिक हुन् । व्यक्तित्वका हिसाबले उनी आफ्नो पेशामा धेरै सक्रिय थिए । अब सरकारी जागीरबाट अवकास पाएपछि उनी कविता, गजल र अन्य लेखन गतिविधिमा व्यस्त छन् । उनको जीवन पर्याप्त रमाइलो होस््
(Shree Sadnanda Jaishi (Abhagi) was a very nice and expert soil analyst under my crop Diroctarate ,DOA . He was very active on his profession. Now after retirement from Government job he is busy in poem gajals and other activities. May his life be pleasant enough .)
-Hari Bhandari Crop Director DOA_
No comments:
Post a Comment