उत्पादन तत्वमा ध्यान दिनु पर्ने किन र कसरी एक विवेचना ।

सदानन्द जैसी

नेपाल एउटा कृषि प्रधान देश हो । कृषि प्रधान देशका किसानले उत्पादन गरेर देशलाई आत्मनिर्भर गराउनको साटो बिभिन्न खाद्यान्न सामाग्रीहरू विदेशबाट आयत गर्नु परेको छ । यो एउटा चिन्ताको षिय हो । हामीसँग उत्पादन लिनको लागि जमिन छ जल छ र जङ्गल पनि छ । यसको साथै हामीले उत्पादनमा थप आवश्यक तत्वहरू भनेका बीउ, मल, प्रविधि र बाली संरक्षण हुन् । यी तत्वहरूको सुव्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्दा आशातित उत्पादन लिन सकिन्छ । यस सम्बन्धमा खेतीपाती गर्दा ज्यामीको पनि सख्त आवश्यक हुन्छ । एकातिर देशका युवा रोजगार नपाएर विदेश जान बाध्य छन् भने अर्कोतिर खेतीपातीको कामको लागि ज्यामी पाइँदैनन् । जग्गा बाँझिदै आएका छन् । तराई क्षेत्रमा केही हदसम्म मेशिन औजारको प्रयोग गरेर काम गर्न सहज भएको छ भने पहाडी क्षेत्रमा यो सुविधा सहज हुँदैन ।

उत्पादन लिन कठीन पर्ने अरु कुराहरु पनि छन् । ती चिजहरूमा उत्पादन लागत नेपालमा बढी छ । जति उत्पादन लागत बढ्छ त्यति साधारण खेती गराइमा किसानले उत्पादनबाट उत्पादन खर्च उठाउन सक्दैनन् । उत्पादन बढाउनलाई परमपरागत खेती प्रणाली बाट माथि उठेर आधुनिक कृषि प्रणालीतिर कृषक लम्कनु पर्छ । कृषिलाई व्यवसायिक रूपमा रुपान्तरण गर्नु पर्छ । हाल केही माछा पालन तथा पशुपालनमा फाटफुट रूपमा फर्महरू देखा पर्न थालेका छन् । अन्नबाली मात्रै लगाउनु पर्छ भन्ने छैन । जुनबाली लगाउँदा तथा जुन कृषि पेशा अपनाउँदा अत्यधिक उत्पादन तथा नाफा लिन सकिन्छ त्यही व्यवसायमा किसान लम्कनु पर्छ । तरकारी फलपूmल, पशुपालन( भैंसी, गाई, कुखुरा, बाख्रा, बंगुर,,हाँस) मौरी पालन आदि। यी व्यवसायमा फाटफु व्यवसायीकरण हुन लोगको छ ।किसानले यसमा ध्यान दिनु पर्छ र सरकारले यी उत्पादनलाई विक्रीवितरणमा सहजी करण गर्नुपर्छ । आज कृषि उत्पादनमा देखिदै आएको ह्रासलाई उत्पादन मुलक बनाउन अपनाउनु पर्ने केही कामहरूलाई मैले यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहान्छु –

माटाको अवस्थारू– खेती गर्न माटोको(जमिनको) आवश्यक्ता पर्छ । माटो हुँदैमा माटो उत्पादनशील हुँदैन । माटोको अवस्थाको पहिचान गर्नु पर्छ ।सर्ब प्रथम माटाको बुनोट तथा बनौट कस्तो छ भन्ने जानकारी लिनु पर्छ ।बलौटे माटो भनी जानकारी पाउँदा साथ जोत खनमा सजिलो, सिँचाइ बढ्ता चाहिने, प्राङगारिक मल बढ्ता प्रयोग गर्नु पर्ने, रासायनिक मल खण्ड खण्ड गरेर छर्नु पर्ने , जरायुक्त बाली ( आलु,पिडालु, सखरखण्ड, खर्बुजा तबुर्जा ) लगाउन राम्रो हुने आदि जानकारी हुन्छ ।

दोमट माटो (मझौला कण भएको माटो)भन्ने जानकारी पाउँदा खेरी , यो माटो राम्रो माटोमा हो भन्ने जानकारी हुन्छ । यस माटोमा सबै प्रकारका बाली लगाउन सकिने, जोतखन काम गर्न पनि बलौटे भन्दा अलिक गह्रुङो हुने आदि जानकारी हुन्छ । बालुवामा भन्दा यसमा पानी अड्ने क्षमता बढता हुनेहुँदा कम सिँचाइ भए हुने मल माटो रुखो या मलिलो कस्तो छ सोही अनुपातमा मल प्रयोग गर्नु पर्ने आदि जानकारी हुन्छ ।

चिम्टे कण (धेरै मसिना कण) भएको माटो । यस माटोलाई गह्रुङ्गो माटो पनि भन्ने गरिन्छ । यस माटोमा काम गर्न कठिन हुन्छ । पानी चुहिदैन( पानी कम चुहिन्छ) जस्ले गर्दा पानी हुँदा हिलो हुने र सुख्खा हुँदा निकै कडा हुने हुँदा काम गर्न जोतखन गर्न गाह्रो हुने हुँदा सबै प्रकारका बाली लगाउन राम्रो मानिदैन । यस्ता जग्गामा धानबाली लगाउन राम्रो मानिन्छ । यस्ता माटोमा प्राङ्गारिक मल(गोवर, कम्पोष्ट, हरियो मल आदि) प्रयोग गर्दा माटोका कणहरू खुकुलो हुने । यस प्रकारको माटोमा रासायनिक मलको प्रयोग घटाउन राम्रो हुन्छ ।

माटोको पिएच मान कति छ – यसलाई माटोको प्रतिक्रिया पनि भन्ने गरिन्छ । माटो अम्लिय क्षरिय तथा टतस्थ कस्तो छ भन्ने जानकारी पिएच मिटर बाट जाँचिन्छ र यसको इकाइ लाई पिएच भनिन्छ । पिएच ७ लाई तटस्थ, पिएच ७ भन्दा माथिलाई क्षरिय र उिएच ७ भन्दा तलको माटोलाई अम्लिय माटो भनिन्छ । सबै माटोको पिएच मान ७ हुँदैन । पिएच मान ६.५ देखि ७.५ सम्म हुनु राम्रो हो । अम्लिय माटोमा कृषि चुन र क्षारिय माटोमा जिपसमको प्रयोग गर्नु पर्छ । कुनै बाली धेरै अम्लिय माटो पनि मन पराउँ छन् जस्तै चिया बाली । बालीको आप्mनै आप्mनै पिएच मान हुन्छ । नेपालको माटो धेरै ठाउँको अम्लिय प्रकारको छ ।

माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थको अवस्था– प्राङ्गारिक पदार्थ माटोको मुटु हो । यसमा विरुवालाई चाहिने सबै तत्वहरू थोरै मात्रामा भए पनि पाइन्छन् । माटोमा यसको तह जति बढाउन सकिन्छ माटो त्यति मलिलो हुन्छ ।माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थ बढाउन प्राङ्गारिक मलहरू( गोवर, कम्पोष्ट, हरियो मल, पिना, भेडा बाख्राको जुतो, आदि)को प्रयोग गर्नुपर्छ । नेपालको माटोमा प्रङ्गारिक पदार्थको मात्रा पहाड् भन्दा तराईमा निकै कम छ ।माटो उत्पादनशील बनाई राख्न माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा २.५ प्रतिशत भन्दा माथि कायम गर्न'ुपर्छ ।

भू–क्षय– नेपालका किसानको लागि भू–क्षय ठूलो शत्रु हो । यसले सतहको माटो बगाएर र उडाएर लान्छ र अर्को ठाउँमा लगेर पुर्दछ । दुबै ठाउँको माटो खेती योग्य रहँदैन । सतहको माटो बगाउँदा बगाउँदै कुनै कमजोड ठाउँ फेला पारेमा स्यानो खोल्सा ठूलो खोल्सा पार्दै गल्ली आकार मै परिणत गर्न सक्छ । यसको लागि माटोलाई बालीले ढाकि राख्नु पर्छ, तथा छापो राख्न पनि सकिन्छ । नेपालका धेरै जसो पहाडी भेगमा धेरै भिरालो जमिनमा खेती गर्ने चलन छ। खोरिया फाँड्ने चलन छ । जस्ले गर्दा भूक्षय बढ्ने गर्दछ । पाल्पा, अर्घाखाँची ,गुल्मी आदि ठाउँमा ठूला ठ्रूला बारीका पाटा बनाएर खेती गर्दछन् । यसो गर्दा त्यहाँको माटो र मल बगाएर लान्छ । यी पाटालाई गह्रामा परिणत गर्न अति आवश्यक छ । ती पाटालाई बीच बीचमा बाक्लो गरी नेपियर घाँस, केरा,भूईकटहर हारमा लगाइ दिएमा माटो बगेको गई त्यसैमा थुप्रिन्छ अनि गह्रा बन्न थाल्दछन् । केही समय लाग्छ तर ठाडा पाटा गह्रामा परिण हुँदै जान्छन् । यो सबै किसानले बुझ्नै पर्ने हुन्छ कि १ इञ्च खेती योग्य माटो बन्न १०० देखि हज्जार वर्ष लाग्न सक्छ तर सोही माटो १ मिनटमै बगेर सकिन्छ । किसानले आप्mनो जग्गाको अवस्था हेरेर कुन विधि अपनाएर हुन्छ माटो जोगाउनु पर्छ ।

खाद्यतत्वको चुहावट रोक्ने – माटोमा प्रयोग गरेका खाद्यतत्वका स्रोत चाहे प्राङ्गारिक होस् या रासायनिक होस, त्यो माटोमा पुगे पछि ती बिरुवाले लिने रुपमा रुपान्तरण हुन्छन् । बिरुवाले लिन सक्ने या चाहिने जति लिन्छन् र बढता भएको अथवा विरुवाले लिन नसक्ने अवस्थाको खाद्यत्तवहरू चुहेर उडेर खेर जान्छन् । त्यसो हुँदा माटो जाँचको सिफारिस अनुसार मलको प्रयोग गर्दा चुहिने प्रकृयालाई घटाउन सकिन्छ ।धेरै तरिकाबाट चुहिने कामलाई रोक्न सकिन्छ तर किसानले सबै तरिकालाई प्रयोगमा ल्याउन कठिन हुन्छ । त्येसो हुँदा चुहिने काममा कमिल्याउन नइट्रोजन मललाई खण्ड खण्ड गरेर प्रयोग गर्ने, सन्तुलित मलखाद (नाइट्रोजन, फस्फरस,र पोटास) को प्रयोग गर्ने, सम्भव भए बाली चक्रमा गहिरा जरा जाने बाली लगाउने ताकि चुहिएको खाद्यतत्व त्यस्ले लिन सकोस् । माटोमा हरियो बालीले ढाकि राख्ने र त्यसलाई माटोमा जोतेर मिलाउने गर्दा खाद्यतत्वको चुहाइमा कमि ल्याउन सकिन्छ भने माटोमा प्राण््गारिक पदार्थ थप्न सकिन्छ ।

बाली व्यवस्थापन–माटोको पहिचान र व्यवस्थापन पछि अरू उत्पादन तत्वको प्रयोग तिर लाग्नु पर्छ । अब बालि व्यवस्थापनमा लागौं । बाली लगाउन पहिला हामीले जमिनको तयारी गर्नु पर्छ । आजको जमानामा तराई र समतल ठाउँमा ट्याक्टर बाट जोताई गरिन्छ तर पहाडी भेगमा गोरुबाट जोत्ने गरिन्छ । जोताइ गर्नु भनेको माटो खुकुलो पार्नु झार नास्नु, मललाई माटोमुनी पु¥याउनु हो । शून्य जोताइको तरिकाबाट पनि गहु बाली लगाएको पाइन्छ । बीउ उमार्न सकिन्छ र झार नियन्त्रण गर्न सिकन्छ भने साथै मल र सिँचाइ दिन सके जोत्नै पर्छ भन्ने छैन । जोताइ कति गर्ने भन्ने कुरा हलो या मेशिनरी औजारको को साथै माटोमा चिस्यानको अवस्था कस्तो छ, माटोको कणहरू चिम्टे भएमा ठूला ठूला डल्ला आउने भएकोले जोताइको संख्या बढ्न सक्छ ।

जमिनको राम्रो तयारीपछि कुन बीउ ( स्थानीय, उन्नत तथा हाइब्रिड) लगाउने हो ? बीउको निर्णय गर्नु आवश्यक हुन्छ भने कति उत्पादन लिने हो त्यसमा पनि बिचार गर्नु पर्ने हुन्छ । स्थानीय जातले थोरै मल खान्छ र उत्पादन पनि निकै कम दिन्छ । उन्नत बीउले स्थानीय जातको भन्दा बढ्ता उत्पादन दिन्छ र खाद्यतत्व पनि बढी चाहिन्छ । हाइब्रिडले उत्पादन बढी दिने भएकोले यस्मा पनि बढी खाद्यतत्व दिनु पर्नेहुन्छ । किसानलाई बाली उत्पादन कति लिने, त्यलाई मल कति चाहिन्छ भन्ने कुरा हिसाव निकाल्नु पर्ने भएकोले प्राविधिकको सहयोग लिनुपर्छ । बाली लिँदा माटोको उर्वरा शक्तिलाई पनि ख्याल गर्नु पर्ने भएकोले बाली चक्र अपनाउनु पर्नेहुन्छ र कोशेबालीलाई बालीचक्रमा ल्याउनु पर्ने आदि कुरालाई ध्यान दिनुपर्छ । कोशेबालीका जरामा गिर्खा हुन्छन् ती गिर्खामा व्याक्टेरिया हुन्छन् यिनले वायुमण्डलीय नाइटोजन खिचेर .माटोमा मिसाउँछन् ।

मल व्यवस्थापन –मल दुई प्रकारका हुन्छन् । प्राङ्गारिक मल र रासायनिक मल । प्राङ्गारिक मलमा बिरुवालाई चाहिने सबै खाद्यतत्व थोरैौ मात्राम भए पनि पाइन्छन् ।माटोको संरचना सपार्दछ । माटोमा पानी अड्ने क्षमता शुक्ष्म जैविक क्रियाकलाप आदि बढाउँछ । रासायनिक मलमा यस्ता गुण हूँदैनन् ।रासायनिक मल थोरैले धेरै जग्गामा छर्न सकिने मात्र हो । गोबर मलमा खाद्यतत्वको मात्रा बढाउन गुणस्तर सोत्तर (बकाइनो ,तीतेपाती, अशुरो, ,वनमारा जस्ता वनस्पतिका)े प्रयोग गर्नु पर्छ । गाइ भैसीलाई पनि कोशेबालीको घाँस,हरियो घाँस र पराल मिसाएर खुवाउनु पर्छ । नल र पराल खुवाएको मल गुणस्तर युक्त हुँदैन । गहुँत लाई संकलन गर्ने या गोवरसँगै मिसाउने गर्नु पर्छ । मललाई घाममा सुकाउनु हुँदैन । आलो गहुँतमा पानी मिसाएर सोझै बालीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । गहुँतमा अमिला पिरा तीता टर्रा वनस्पति मिसायर ड्रममा राखी विधटन गराएर बालीमा प्रयोग गर्दा रोग किराको नियन्त्रण्को साथै मलको पनि काम गर्दछ ।

उत्पादनको लागि पानीको व्यवस्था –बालीको उत्पादनको लागि आवश्यकत अनुसारप र उचित समयमा पानीको व्यवस्था मिलाउनु पर्छ । सर्ब प्रथम बीउ उम्रनको लागि चिस्यान नभै हुँदैन । माटोमा भएको खाद्यतत्व घोलेर बिरुवालाई उपलब्ध गराउन पनि पानी चाहिन्छ । बग्ने पानी बिरुवाले खाँदैन । माटोमा पनि धेरै चिसो भएमा बिरुवाले माटोबाट खाद्यतत्व लिन कठिन पर्दछ । सिँचाइ गर्दा पानी गुणस्तर हुनु पर्दछ । पानी जाँचेर सिँचाइ गर्दा राम्रो हुन्छ । पानी लगाउँदा भेल बग्ने गरी पानी लगाउन हुँदै । भिजी सकेपछि पानीको निकास गरिदिनु पर्छ । सिचाइका तरिका पनि थरिथरिका छन् । पानीको फसल लिने काम गर्नु पर्छ । सानो लेखमा धेरै कुार राख्न सक्ने अवस्था हुँदेन । बिरुवालाई पानी नभै नहुने अवस्था भनेको उम्रदा।, बृद्धि अवस्था, पूmल फुल्दा, दाना लाग्दा, गाना लाग्दा,गाँज राख्दा,बन्दा डल्लो पर्दा, कोशेबालीमा कोशाा लाग्दा हुन् । यी अवस्था बाहेक माटोमा चिस्यान हेरेर थप पानी दिन परे दिनु पर्छ ।

प्रविधिको प्रयोग – सबै बालकिो रोप्ने समय आप्mनै आप्mनै हुन्छ । समय अनुकुल रोप्नु पर्छ । धेरै बाक्लो रोप्दा सूर्यको प्रकाश र मलको मात्रा कम हुन जान्छ भने धेरै पातलो रोप्दा बोटको संख्या कमी हुन्छ र उत्पादन कम हुन्छ, रोप्दा द.ूरीको पनि ख्याल गर्नु पर्छ । बालीलाई रोग कीराबाट तथा मुसा आदिबाट जोगाउनु पर्छ , गोडमेलमा सकेसम्म हातले गोड्दा राम्रो हुन्छ तर काम गर्ने मानिसको अभावले गर्दा झार मार्ने विषादिको प्रयोग दिन प्रति दिन बढ्दै छ । विवषता हो झारले बाली खायो भने उत्पादन लिन सकिदैन झार मार्ने विषलाई छर्नै पर्ने हुन्छ ।

बालीलाई राम्ररी पकाउनु पर्छ । काँचो बाली भित्र्याइयो भने कीरा लाग्छ । सकेसम्म जति सक्दो पकाउने नभए काटेपछि सुकाउने र जति सकिन्छ दानामा पानीको मात्र घटाउनु पर्छ ।

यी माथिका विषयलाई छर्लङ्ग सँग लेख्दा लेख निकै लामो हुने भएकोले थप तपसीलका कुरासहित लेखको बिट मार्द छु ।

सकेसम्म बजारमुखी उत्पादन गर्नु पर्ने हुन्छ । व्यवसायीक कृषक अनि वेमौसमी बाली लगाउने किसानले साथै तरकारी बाली वालाले पनि कुन बाली लगाउँदा बजारमा आप्mनो उत्पादनले बजार पाउँछ र बढी मूल्यमा बेच्न सकिन्छ त्यसको ख्याल गर्नै पर्ने हुन्छ । समाजले नरुचाउने पालन तथा खेती गर्दा उत्पादन लिन र बेच्न कठिन पर्छ जस्तै ब्राहमणै ब्राह्मण समाजमा बंगुर पाल्दा सफलता हातपार्न कठिन पर्छ ।

धन्यवाद

२०७८ साल भाद्र कृष्ण अष्टमी