स्वर्गको यात्रा सर्ग दुई

(यस सर्गमा गरुड पुराण प्रथम अध्याय
सारभाव समीक्षात्मक प्रस्तुति)
उपकारी गुणीव्यक्ति धर्मका हुन् सार
भगवानले लिने गर्छन् विविध अवतार
उनकै संतुलनले चलेको छ यो संसार
यस्ता दीनदयालको गरौं जयजयकार
 
सबका अधिपतिलाई कल्पवृक्ष ठानौ
धर्मलाई यही वृक्षको मूल जरो मानौ
वेद काण्ड, पुराण शाखा, यज्ञ हुन पुष्प
पुष्पबाट प्राप्तफल नै मोक्ष भनी जानौ

नैमिषारण्य हो देवताको क्षेत्र
यै क्षेत्रमा बल्न जान्छ ज्ञानरूपी नेत्र
जनकल्याण कार्य गर्न ऋषि जम्मा हुन्छन्
 सूतजीको अमृतवाणी सबैले नै सुन्छन्

एकसमय
देव क्षेत्र नैमिषारण्यमा ऋषि जम्मा हुन्छन्
स्वर्गलोक प्राप्त गर्न यज्ञ गर्न थाल्छन्
सहस्रबर्ष लाग्ने यज्ञ थालनीको साथै
सूतजीको अमृतवाणी श्रवणमा लाग्छन्  
 
सूतजी कस्ता भने ज्ञानका हुन् खानी
वेदव्यासका प्रियपात्र ज्ञान सब जानी
शौनकादि ऋषिलाई शंका लाग्न थाले
सबै ऋृषि जाने गर्थे सत्य मिल्ने ठानी

कोही भन्छन्
जीवधारीले मरणपछि अर्को शरिर धर्छ
कोही भन्छन्
जीवधारी मरेपछि यमयातनमा पर्छ

शौनकादि ऋषिमा शंका त्यहाँ जाग्यो
सूतजीको साथमा जाने मन लाग्यो
यी दुई मतमा यथार्थता के हो
खुल्दुलीले हेर ऋषि मन दाग्यो

त्यसो हुँदा
एक दिनको विहानीमा हवनकार्य सकी
सूतजीमा प्रफुल्लता आसनमा बसी  
शौनकादि सोध्न थाल्छन् सत्यतथ्य कुरा  अमृत बाणी प्रवाह होस् सुन्छौ पुरा पुरा

सूतजीलाई खुसी लाग्छ
लोक कल्याणकारी कुरा सुन्दा
यथार्थ खोल्न मन जाग्छ
हरि–गरुण संवाद मनमा गुन्दा

शौनकादि भन्न थाल्छन् –
यममार्ग भयावह हुन्छ भन्छन् सब
महान ज्ञाता हजुरले मर्जी हवस् अब
देवमार्ग सहजमा हाम्ले सुनी सकेम्
यममार्ग सहज–सरल जान्न पाउँ तब

हजुरलाई सुखदुःखको सहजमै छ ज्ञान
यहलोक परलोकको गर्ने सबै समाधान
सत्यतथ्य भई बगोस् सबै भइ सुधारस
यही हाम्रो धारणा छ पवित्र होस् कान

ऋषि बचन प्रवाह भयो सूत चरणमा
सूतजी त  खुसी भए ऋषि धारणामा
विष्णुजीले गरुडमा सुनाएको सार  
सूतजीको आज्ञा भयो विष्णु भावनामा

सूतजी भन्नु हुन्छ
ब्रह्माण्डको यात्रा गर्ने गरुणको मन
पाताल, स्वर्ग, पृथ्वीमा पुग्यो उन्को  तन
नियालेर हेर्दा खेरी यी तीनै लोकमा
पाए उनले पृथ्वीमा अति दुखित जन

रजोगुण, तमोगुण पृथ्वीमा पूर्ण
वैकुण्ठ लोकमाा शुद्ध सत्वगुण

वैकुन्ठमा श्रीहरि आनन्दमा थिए
गरुडले नम्ररूपमा आग्रह गरिलिए
सुने मैले प्रभूबाट भक्ति मार्ग सबै
यममार्ग सुन्ने इच्छ्या प्रकट गरिदिए

भक्तिमार्ग सहजमा प्रदान गर्नु भयो
उक्तम गति प्राप्तगर्ने मार्ग दिनु भयो
यसै गरी यमयात्रा सहजको साथमा
श्रवणको तीव्र इच्छा ममा यो त रह्यो

भगवानले भन्नु हुन्छ–पक्षीन्द्रलाई
पापीजन जाने गर्छन् यहीमार्ग धाइ
जसले सुन्छ यो मार्ग अति डराउँछ
भन्छु मैले सुन तिम्ले दत्तचित्त लगाइ

नरकको मार्ग हेर पापी जनले धर्छ
स्वकर्मको परिणति ऊ त नरक पर्छ
जो व्यक्ति सदा हुन्छ पाप परायणमा
नारायणको जप त्यागि नरकतिर सर्छ

दया धर्म हीन हुन्छ  
दुष्ट सङ्गतिमा लाग्छ
शास्त्र सुसङ्गत त्याग्छ
दया धर्म हीन हुन्छ

स्वयं प्रतिष्ठित जस्ले ठान्छ
अहंकारी वेविचारी हुन्छ
धन र मानको लागि मर्छ
त्यस्तो व्यक्ति नरक पर्छ

आसुरी शक्तिले पूर्ण हुन्छ
दैवीसम्पत्ति रहित हुन्छ

अनेक् विषयमा लोलुपता
अनेक चित्तमा विभ्रान्तता
मोहजालमा छ समावृता
कामभोगमा छ प्रसक्तता

यस्ता व्यक्ति नरक भोग्छन्
वैतरणीमा खस्छन् खस्छन्

परम गति हुन्छ ज्ञानशीलको
नरक गति हुन्छ पापशीलको
 
इहलोक परलोक हुन्छ दुबै कष्टदाइ
पापी जन हिड्नु पर्छ यममार्ग समाइ

यम–मार्ग यात्रा गर्दा दुख कष्ट मिल्छ
केशवको नाम जप्दा स्वर्ग मार्ग लिन्छ
जानी जानी सर्ब कर्म पनि पाप गर्छ
यस्ता नराधमलाई धिक्कार्नु नै पर्छ

परमगति प्राप्त गर्ने समय
सुकृत दुष्कृत यथोपार्जित पूर्वजन्मकर्म
भोग्नु पर्छ नर–नारी सबै पाप अनि धर्म
लाग्न थाल्छ आधि व्याधि नरको गाथमा
जीवनमा बाँच्ने रहर भावनाको साथमा
जानकारी दिन्न उस्ले आइ बेर्न थाल्छ
यात्राकाल थाहा हुन्न दिन हो या रातमा

तर पनि मानवमा कालको ख्याल छैन
खानपिनमा फर।क पर्दा पनि बुझ्दैन
मृत्यु उसलाई डसीराछ, विरक्ति छैन
रूप रङ बद्लीराछ तर थाहा भैन  

अपमानित हुन जान्छ घरका जनजनमा
चाहना छ हिंडडूल गर्न शक्ति छैन तनमा
जसलाई भरण पोषण गरेको थियोे हिजो
उनैद्वारा पालिएको छ मानिमानि झिजो
श्रद्धारहित दिएको खाना खानुपर्छ
कुकुरसरि  खाएर दिनरात काट्छ  

विकृति रूप छ मरणाभिमुर्ख
कसैगरी उस्ले पाउँदैन सुख
कसैको दयामा ऊ  बाँच्नु पर्छ
तपतप आँसु झार्दै दिनरात टर्छ  

जठराग्नि मन्द हुन्छ
खानामात्रा कम हुन्छ
रोगबाट ग्रस्त भई
चेष्टा पनि कमै हुन्छ

वायुले लिन्छ उध्र्वगति
आँखा–नानी जान्छ माथि  
कफ–दमले दिन्छ शास्ति  
ध्वार ध्वार स्वर दिनराती

आफन्तहरू चिन्तित हुन्छन्
बन्धुबान्धव भेट्न आउँछन्
सबैले बरबर आँसु झार्छन्
भरण पोषण उसको गर्छन्

बाँधिन्छ ऊ कालपाशमा
बोली बन्द उस्को साथमा
कुटुम्बको ऊ आशक्तिमा
रुन थाल्छ ऊ वेदनामा

चेतना शून्य हुन जान्छ
लम्पसार भै खुट्टा तान्छ
परिवारको माझ बाटै
प्राण चलायमान हुन्छ

विष्णुजीले गरुडलाई त्यहाँ भन्नु हुन्छ
मरणको समयमा उस्ले देवदृष्टि धर्छ
देख्छ लोक परलोक एकत्रको साथमा
बोल्न भने चाहदैन चकित भने पर्छ

इन्द्रिय जति व्याकुल हुन्छन्
ज्ञान–चेतना जडीभूत हुन्छन्
यमदूत उसको अघि आउँछ
 डराएर उसको प्राण जान्छ

आतुरकालमा प्राणवायु जब ठाउँ छोड्छ
एकक्षण पनि कल्पबन्छ अनि प्राण तोड्छ
शतबिच्छीको एकैचोटी टोक्दो पीडा भोग्दै
मरणासन्न अवस्थामा फीँज पनि काड्छ  

रोगी मुख ¥यालै¥यालले भरिन पो जान्छ
प्राण जाने वेला भयो आतुरताले तान्छ
पापी जनको प्राण जान्छ हेर गुदाबाट
अन्तिममा प्राण जान अति कठिन हुन्छ

रिसपूर्ण भयानक हुन्छ प्रदर्शित रूप
यमदूत दुईले दाँत कटकटाछन् खुप
उध्र्वकेश काककृष्ण बक्रतुण्ड काया
अस्त्रशस्त्र पाश देख्छ रोगी बन्छ चुप
 
भयङ्कर तिन्को दर्शन बिमारीले गर्छ
मरणासन्न त्यो प्राणी अत्यान्त नै डर्छ
यो रूपको दर्शनले दिशा पिसाव झर्छ
रुँदै रुँदै त्यो व्यक्ति अङ्गुष्ठ रूपमा सर्छ

पञ्चभूत शरीर त्याग्दा रुन्छ ह्वाँह्वाँ गर्दै
यमदूतको पाशमा पर्छ  घरतिर हेर्दै
यमदूतको कष्टदाइ यातनालाई भोग्दै
यमदूतले समाउँछन् गलफन्दा लगाउँदै

राजपुरुषले दण्डनीय पुरुषलाई लगेसरि
पापीलाई यमदूतले लान्छन् उस्तै गरी
यमदूतले नरककष्ट बताउँदै लान्छन्
कुम्भीपाक नरक लान डोरीले नै तान्छन्

चाँडोचाँडो हिड्न भन्छन्
तिन्ले त्यहाँ डर दिन्छन्
नरक्र–डर बताउँछन्
छिटो हिड्न लगाउँछन्

यमदूतको रुखो बोली उस्ले त्यहाँ सुन्छ
भाइबन्धुको रोदन पनि त्यस्ले त्यहाँ सुन्छ
यस्तो मार्मिक यात्रामा ऊ आँफै रुन्छ
यमदूतको बाटोमा पिटाइ पनि हुन्छ

यमदूतले त्यहाँ डरलाई  देखाउँछन्
नरक–भय देखाएर पनि झर्नै डाट्छन्
 यमलोकमा जानुपर्छ छिटो हिड्न भन्छन्
कुम्भीपाक नर्कमा लाने कुरा गर्दछन्

यमदूतले प्रताडित अति धेरै गर्छ
प्रताडना धेरै हुँदा मुटु छिया पर्छ
तन काप्न थाल्छ कुकुरले टोक्छ
पापलाई सम्झँदै यमपथमा हिड्छ
भोक तीर्खा बाट पीडित नै हुन्छ
रवि किरणले तन त्यस्को धुन्छ  
दावाग्नि जल्छ वायु पनि बग्छ
कोर्राको पिटाइमा ऊ त साह्रै रुन्छ

वाध्यता छ, यममार्ग उस्लाई हिड्नु पर्छ
कष्टकर पीडा यात्रा सहन गर्नु पर्छ
तातो तातो बालुवा छ बस्नेठाउँ छैन
असमर्थ पदयात्रा सहज पार्नु पर्छ

थाक्न जान्छ मार्गमा ठाउँ ठाउँमा लड्छ
लड्दा लड्दै बाटोमा मुर्छा पनि पर्छ
अतिसय पापमय तमपूर्ण बाटोबाट हिड्दै
यमदूत साथ लाग्दै यमलोकमा पु¥याइन्छ
दुई तीन मुहूर्तमा यमलोकमा ल्याइन्छ
घोरनरक यातनालाई त्यहाँ देखाइन्छ
यमराज र यमयातना मुहूर्तमा नै देखाएर  
यमराजको आज्ञा पाइ इहलोक ल्याइन्छ

मानिस लोकमा आइ
अनादी वासनाले बाँधिएको
त्यो जीव
देहमा प्रवेश हुने
इच्छा राख्छ
तर यमदूतले बाँधेर
राखेकोले
प्रवेश हुन सक्दैन
ऊ भोकाउँछ
तिर्खाउँछ अनि
पीडित भएर रून्छ ।
विष्णु भगवान भन्नुहुन्छ–
त्यो पातकीले
आतुरकालमा दिएको दान र
छोराले दिएको पिण्ड त उपभोग गर्छ
त्यसबाट पनि
त्यो नास्तिक तृप्त हुन सक्दैन
छोराहरूले  दिएको दान, श्राद्ध,
जलाञ्जली
पापीलाई प्राप्त हुँदेनन्
अतः पिण्डदानलाई भोग गरे पनि
ऊ भोक प्यासले व्याकुल हुन्छ
व्याकुलताको साथमा
यम लोकको यात्रा गर्छ ।

पिण्ड दान नगर्दा
त्यो प्राणी  प्रेत बन्छ
प्रेतरूपमा कल्पपर्यन्तसम्म
घनघोर वनमा
अत्यान्त पीडित भएर
भ्रमण गरिरहन्छन् ।
कर्मको भोग गर्नै पर्छ
सैकडौं करोडौं कल्प बित्न सक्छ
कर्मफल नाश हुँदैन,
जबसम्म जीव यातना भोग्दैन
तबसम्म मानिसको शरीर पनि प्राप्त गर्दैन ।
पिण्डदान किन ?
कर्मको फल भोग्नै पर्छ
करोड बर्ष लाग्न सक्छ
कर्मको फल अविनाशी छ
जीवयातनालाई भोग्नै पर्छ

मानव जीवन तुच्छ हैन
प्राप्त गर्न सहज हुँदैन
सहजता प्राप्त गर्नलाई
आफ्ना पितृ तार्नलाई

 पुत्रले पिण्ड दिनै पर्छ
क्रिया कर्म गर्नै पर्छ

दशदिन तक पिण्ड दान
आवश्यक छ सबले जान
त्यो  पिण्ड बन्छ चार भाग
पिण्डबाटै बन्छ प्रेत तन

प्रत्येक दिनको  पिण्ड चार भाग लाग्छ
 पञ्चभूत बन्नलाई दुई भाग जान्छ
तेस्रो भाग पिण्डलाई यमदूतले पाउँछ
चौथो भाग पिण्डलाई प्रेतले खान्छ

तन बन्नलाई  नौ दिन रात लाग्छ
दशौं दिनमा तनले शक्ति पाउँछ
यसरी  दिइने पिण्डबाट
प्रेतको एक हातको तन बन्न जान्छ

यही तनले शुभ अशुभ जे जतिछन्
स्वकर्मफल भोग्नै पर्छ
यमलोकमा त्यो त सर्छ
पिण्डबाट
पहिलो दिनमा शिर
दोस्रो दिनमा घाँटी
तेस्रो दिनमा हृदय
चौथो दिनमा पिठ्यूँ
पाँचौं दिनमा नाइटो
षष्ठ दिनमा कम्मर
सातौ दिनमा गुह्य
आठौं दिनमा जाँघ
नवौं दिनमा घुँडा र पैर
यसरी नौ दिनसम्म दिएका पिण्डले
 प्रेतको शरीर बन्छ
दशौदिनको पिण्डले  
भोक र प्यास े जागरण गर्छ
पिण्डबाट निर्मित त्यो प्रेत तनले
एघारौ–ंबाह्रौं पिण्ड खान सक्छ
तेह्रौं दिनमा प्रेत एक्लै यममार्ग समाउँछ
पीडाहरू बोक्दै बोक्दै यातना सजाउँछ
यम मार्ग र यसको दूरी
विष्णु गरुड चल्न थाल्छ यममार्ग बार्ता
पारगर्ने दूरी कति कस्तो होला यात्रा
छयासीहजार योजनको छ यसको दूरी
वैतरणीलाई छोडीकन यात्रा पुरापुरी

प्रेतलाई हिड्नुपर्छ हेर दिन रात
दुईसय संैतालीस योजनको साथ
मार्गमा पर्न जान्छन् सोह्रवटा्र नगर
पारगर्दै पुगिन्छ है यम–प्रासाद पास

बाटोमा पर्ने नगरहरू
प्रथममा सौम्यपुर, सौरिपुर दोस्रो
नरेन्द्र भवन तेस्रोमा गन्धर्वपुर चौथो
पाँचौमा शैलागम ,क्रौञ्चपुर छैटौं
सातौमा त्रूmरपुर, विचित्रभवन आठौं
नवौंमा बह्वापदपुर, दुःखपुर पर्ने दसौं
एघारौंमा पदयात्रा नानाक्रन्दपुर
बाह्रौमा सुप्त भवन,तेह्रौ रौद्रपुर
चौधौ पुर भनेको हो पयोवर्षणपुर
शीताढ्यपुर पार गर्दै पुग्ने भित्रीपुर
यिनै पुर पार गर्दै,पुग्ने धर्मराज–भवन
बाँधिएको पापी जीव गर्छ अति क्रन्दन

गर्न पर्ने मानवले जिउँदो छँदै सुकर्म हो
सुमार्ग त्यागी काम गर्दा हुन जाने कुकर्म हो
केशवको कथन सबै गरुडले सुन्दै गए
डरलाग्दो यममार्ग पीडा मनमा गुन्दै गए
 
मानव जन्मे पछि मर्छ
चाहे यसै संसारमा होस्
या परलोकमा होस्
सुकर्म या कुकर्मको फल
उसले भोग्दै भोग्दै हिड्नु पर्छ
 ती मार्ग कष्टतालाई
श्रवणमा गरुड प्राप्ततालाई