माटो र बाली व्यवस्थापन एक झलक

सदानन्द अभागी
नेपाल एउटा कृषिप्रधान देश हो । यहाँको आर्थिक स्रोतको मेरुदण्ड पनि कृषि नै हो । यहाँ सबै किसिमका बालीहरू लगाइन्छ जस्तै धान(हिउँदे र वर्षे) मकै, गहँु, कोदो, जौ, फापर मसुरो, चना, रहर,मास, भटमास, गहत, खेसरी, तोरी, सर्यू, रायो, बदाम, सूर्यमुखी, झुसेतिल, तिल, उखू, जुट ,कपास, फलफूल सादबहार (आँप लिची,केरा, सुन्तला, कागती, निबुना आदि) फलफूल पतझड ( स्याउ, नास्पति, आरु आरुबखडा ओखर) तरकारी (आलु काउदी मूला, सलगम, रायो साग, प्याज, गोलभेंडा, बन्दा, तनेबोडी, घिउसिमी, भेडे खुर्सानी, खुर्सानी, भण्टा ,काँक्रो, स्क्वायस फर्सी ,स्वीसचार्ड, तीतेकरेला, रामतोरियाँ, पालुङ्गो, ब्रोकाउली, तरबुजा, फर्सी, लौका, पाटे घिरौंला, धनिया, चिचिण्डो, कुरिलो, पार्सले, ग्याँठकोपी, जिरीको साग, चुकन्दर, चाइनिजबन्दा, चमसुर, लट्टे, सिमी, घाँसेबाली( विभिन्न जातका जस्तै जै,बर्सिम सेतो क्लोभर, राई, टियोसेन्टी, कमनभेच, स्टाइलो, कक्सफुट नेपियर), अलैची, अदुवा, बेसार, खुर्सँर्नी तथा लसुनबाली, चिया, कफी, माछा, रेशम, रबर, कपास, मह, च्याउ आदि लगाउने गरिन्छ । जैविक विविधताले सजिएको देशको साथै, तराई, पहाड, उच्चपहाड, हिमाल जस्तो उच्चाइको कारणाले हावापानी सुहाउँदो भएकोले गर्दा यहाँ सबै किसिमका बाली उत्पादन गर्न सहज देखिन्छ । बास्तवमा भन्ने हो भने हावापानीको हिसावले यहाँ  कदम कदममा हामीले सबै किसिमका बाली उत्पादनमात्र न भै आर्थिक उत्पादनको हिसावले सुन उत्पादन गर्न सकिन्छ । हाम्रो कृषि व्यवसाय आधुनिक कृषिपद्धति भन्दा  परमपरागत खेतीबालीमा नै आधारित रहेकोले हाम्रो बालीको उत्पादकत्व विकसित देशको तुलनामा निकै कम छ । उत्पादकत्व बढाउन हामीले माटो, मल, बीउ,, सिञ्चाइ, बालीसंरक्षण, उन्नत प्रविधिमा ध्यानन दिनु पर्दछ । हेरौ यी बाली उत्पादनतत्वको भूमिकालाई –
माटो – माटो बिरुवाको खाद्यतत्वको भण्डार हो । बिरुवाले खाना माटोबाट लिन्छ ।  माटोमा प्राङ्गारिक मल थप्दै जानु पर्छ नथपेमा माटो उत्पादनशील रहँदैन ।खेती योग्य माटो सानाकणहरू मिलेर बनेको हुन्छ । यी कणको आधारमा पनि धेरै कुरा पत्ता लगाउन सकिन्छ । खासगरी ठूलाकण भएको बलौटे माटो रुखो हुन्छ, पानी खाद्यतत्व अडाएर राख्न सक्दैन, जोतखनलाई सजिलो भए पनि यो माटोमा खेती गर्दा माटो व्यवस्थापनमा (मल, सिचाई, बाली आदिमा) ध्यान दिनु पर्दछ । माटाको कणको आधारमा यस प्रकारको माटोलाई बलौटे माटो भनिन्छ । यस्तो माटोमा जरा फैलिने बाली जस्तै खरबुजा, तरबुजा, गाजर, मूला ,आलु ,लेटुस, सिमी, टमाटर, काँक्रो, कुरिलो आदि लगाउँदा उत्पादन बढाउन सकिन्छ । दोमट माटोः भन्दा बालुवा, पाँगो र चिम्टेकणको सन्तुलित(बराबर) भागहरू मिलेर बनेको हुन्छ । प्राय सबै बालीहरू, फलपूmल बोटहरू, तरकारीहरू, पूmलहरूलाई लगाउन सकिन्छ । चिम्टे माटो भनेको अति मसिना कण भएको माटो हो ।  यो माटोमा काम गर्न कठिन हुन्छ । पानीको मात्र यसले समातेर राख्छ । सुक्दा चिरिन्छ अनि पानीमा हिलो भएर लर्किन्छ । यस्तो माटोमा पानी अड्ने अर्थात जम्ने भएकोले धान बाली राम्रो हुन्छ । चिम्टे माटोमा फल्ने फलहरूमा ब्ल्याकबेरी, रास्पबेरी र स्याउ आदि लगाउन सकिन्छ । यसको व्यवस्थापनमा ध्यान दिनु पर्दछ ।प्राङ्गारिक मलको प्रयोग बढाउनु पर्छ । रसायनिक मलको मात्रा घटाउनु पर्छ । हरियोमलको प्रयोग गर्दा माटो खुकुलो हुन्छ र खनजोत गर्न सजिलो हुन्छ ।
सिँचाइ –नेपालको करिब ४० प्रतिशत कृषि जमिन सिँचिात हुन्छ । करिब १९ प्रतिशत जमिनले वर्षभरी सिँचाइ पाउँछ । अरु जमिन आकाशको (वर्षको) भरमा खेती गरिन्छ । विरुवा बढ्नको लागि माटोमा पानीको आवश्यक्ता पर्छ । । प्रकाश संश्लेषणको लागि पानी चाहिन्छ । बिरुवाले चाहिने पानी माटोबाट लिन्छ । माटोमा चिस्यान लगभग १५ बारको तनावमा रहेको अवस्थासम्म माटोबाट बिरुवाले पानी लिन्छ । यस भन्दा माथि बिरुवाले पानी लिन सक्दैन । यस सीमामा, माटोमा अतिरिक्त पानी आपूर्ति गरिएन भने, धेरैजसो बिरुवाहरू मर्छन् । बिरुवाले ओइलायर माटोमा पानी नभएको संकेत गर्छ । सिचाई गर्नु पर्दछ नत्र बिरुवा ओइलाएर मर्छ । माटोमा भएका खनिज पदार्थ घोलेर बिरुवाले लिन सक्ने अवस्थामा लान (खनिजीकरण गर्न) माटोमा चिस्यान चाहिन्छ । बिरुवाले खाना लिन सक्ने भएपछि मात्र खाद्यतत्व बिरुवाले लिन्छ । माटोमा रासायनिक र जैविक गतिविधिहरू हुन माटोमा चिस्यान चाहिन्छ । माटोकोे चिस्यानले माटोकोे तापक्रमलाई संंतुलनमा ल्याउने काम गर्छ । पानी माटोको कणमा हुन्छ । एउटा माटोको कणमा खनिज पदार्थ लगभग ४० देखि ४५ प्रतिशत हुन्छ । प्राङ्गारिक पदार्थ करिव ५ प्रतिशत, पानी २५ प्रतिशत र माटोको मात्राको लगभग २५ प्रतिशत हुन्छ ।
 बिरुवाको बृद्धिको लागि हावा अति आवश्यक हुन्छ । माटोमा प्राणवायुको अभावमा बिऊ उम्रन सक्दैन र उमे्रपछि पनि बिरुवाको बृद्धिमा असर पर्दछ । माटोमा  सूक्ष्म जीवाणुहरू हुन्छन् । यिनको श्वासप्रश्वासको लागि पनि हावाको आवश्यक्ता पर्दछ । माटोमा हावाले बिरुवाहरूको समग्र स्वास्थ्यको लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, । पर्याप्त हावा बिना, बिरुवाको जराले पानी र पोषक तत्वहरू प्रभावकारी रूपमा स्वसेर लिन सक्दैन ।
 यसरी नै माटोमा तापक्रम पनि हुछ । किनकी भौतिक र रसायनिक प्रतिकृयाको लागि, जराको विकासको लागि, बीउको अंकुरणको लागि गाज। पूmलकोभी, ब्रोकाउलीको लागि ७ डि. देखि ३० डि. से.तामक्रम चाहिन्छ  मकैको लागि १५ डि.से.देखि ३५डि.सें.मा उमार्न सकिन्छ । र घुलनशील पदार्थ (पोषक तत्व) को माटोमा) घोल्नको लागि, आधारभूत जैविक प्रक्रियाहरू (माइक्रोबियल गतिविधि बढाउन) र पोषक तत्वको उपलब्धतामा उपयुक्त तापक्रम  बिना, बिरुवाको जराले पानी र पोषक तत्वहरू प्रभावकारी रूपमा लिन कठिन पर्दछ । चिसो माटोमा बिरुवा द्रुत गतिले उम्रन र बढ्न सक्दैन । त्यसो हुँदा विरुवा बढ्नको लागि करिव (३२ डि.से.) ताप चाहिन्छ । धेरै तापमा (६०डि.से.) जमिनमा रहेका ब्याक्टेरियाहरू गर्मीमा बाँच्न सक्दैनन्।  
माटोको खनिज पदार्थ–  माटोको खनिज पदार्थ हामीले माटो बन्ने पैतृक पदार्थबाट प्राप्त गर्दछौं । यी अकार्बनिक कणहरू हुन्छन्। यसमा सामान्यतया बालुवा, पाँगो र चिम्टे कण हुन्छन् । यी कणले माटोको बनावट, पानीको निकास, पोषक तत्वको उपलब्धता, बिरुवा विकासमा टेवा र वातावरण संतुलन राख्नको लागि महत्त्वपूर्ण खेल खेल्छन् । बिरुवाको लागि १६ ओटा तत्वहरु आवस्यक पर्दछन् । यी बिरुवाको पोषक तत्वका स्रोत हुन् जस्तै बिरुवाले; कार्वन, अक्सि र हाइड्रोजन प्राकृतिक स्रोतबाट लिन्छ । यी बाहेक माटोबाट लिने मुख्यतत्वहरु जो बिरुवालाई ठूलो मात्रा चाहिन्छन (मुख्य तत्व) ती नाइट्रोजन, फस्फरस, पोटास, हुन् । मध्यम मात्रामा चाहिने तत्वलाई सहायक तत्व भनिन्छ ती क्याल्सियम म्याग्नेसियम, गन्धक ( क्गािगच० हुन् र यी बाहेक थोरै मात्रामा चाहिने तर नभै नहुने तत्वहरू जसलाई सूक्ष्म तत्व पनि भनिन्छ ती फलाम, म्याङ्नेज, जिंक(जस्ता),तावाँ, सुहाग मोलिबडेम्, क्लोरिन हुन् । यी विना बिरुवाले जीवनचक्र पुरा गर्न सक्दैन । त्यसैले यिनीहरूलाई बिरुवाको आवश्यक खाद्यतत्व भनिएको हो । केही तत्वहरू जस्तै सोडियम, कोवाल्ट, भेनेडियम र सिलिकनको प्रयोगले बिरुवाको विकास राम्रो हुने धारणाहरू आएका छन् ।
प्राङ्गारिक पदार्थ –प्राङ्गारिक पदार्थ माटोको मुटु हो । यसले बिरुवालाई चाहिने सबै खाद्यतत्व उपलब्ध गराउँछ । यसको स्रोत भनेको प्राङ्गारिकमलहरू( गोवर, कम्पोष्ट, बाख्राको जुतो, पिना, हरियोमल, कुखुराको सुली, मानिसको दिसा पिसाव, एजोला, शहरको फोहोर मैला, सूक्ष्म जैविक मल (एजेटोव्याक्टर, राईजोवियम) आदि) हुन् । यसले माटोको संरचना सपार्छ, पानीको धारण गर्ने शक्ति बढाउँछ,, सूक्ष्मजीवहरूको लागि खाना दिन्छ, तापक्रमको नियन्त्रण तथा संतुलन मिलाउँछ । एकपटक राख्दा अर्कोबालीलाई पनि विरुवाले पाउन सम्छ । बालिमा मिठास( चिनी)को मात्रा थप्दछ , ।
 सूक्ष्म जैविक क्रियाकलाप –बिरुवाको विकासको लागि माटोमा भएका सूमजीवाणुको पनि गहन भूमिका हुन्छ । माटोमा यिनको संख्या प्रस्सत पाइन्छ । माटो भित्र  बसेर पोषक तत्वहरूको चक्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन् । माटोबाट प्रदूषकहरू हटाउँछन् । यी लाभ दायक र हानिकारक दुबै हुन्छन् । माटोमा ब्याक्टेरिया, फंगी, एकटिनो माइसेट, प्रोटोजोआ भाइरस, नीलो–हरियो अल्गाई, नेमाटोड पाइन्छन्।
 व्याक्टेरीयाका केही जातले जस्तै राइजोवियमले कोशेबालीका जरामा बसी वायुमण्डलीय नाइट्रजनलाई माटोमा स्थिरीकरण गरेर बिरुवालाई नाइट्रोजन उपलब्ध गराउँछन् । यिनलाई कोशे(दलहन) बालीको बिउको उपचार गरेर या सोझै माटोमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यिनको प्रयोग कोशेबालीको जात अनुरुप हुने भएकोले अलग अलग कोशेबालीको लागि अलग अलग सूक्ष्मजीव  प्रयोग गर्नु पर्दछ जस्तै

च्। भिनगmष्लयकबचगm, च्। वबउयलष्अगm, च्। उजबअभयष् िआदि । बअतष्लयmथअभतभक ले कम्पोस्ट निर्माण र नाइट्रोजन स्थिरीकरण, स्थिरह्युमसको गठन, कडा बोट अवशेषहरू जस्तै सेल्युलोज र जनावरहरूको अवशेषहरू टुक्¥याउन र माटोको जैविक सन्तुलन कायम राख्ने काममा आउँछ । यसलाई कोशेबाली भन्दा अरू बालिमा प्रयोग गरिन्छ ।  प्रोटोजोआ को संक्रमणबाट बिरुवाहरू, जनावरहरू र केही समुद्री जीवनहरू सहित विभिन्न प्रकारका जीवहरूलाई असर गर्छ। माटोमा पाइने रोगजनक ब्याक्टेरियाले बिरुवामा विभिन्न प्रकारका रोगहरू निम्त्याउन सक्छ।
माटोको प्रतिक्रिया (उज्) – माटोको प्रतिक्रिया भनेको माटोका अम्लिय र क्षारिय पनाको बारेमा जानकारी लिनु हो । यसलाई पिएच मिटरबाट जाँच गरिन्छ । पिएच मिटरले देखाएको मानलाई  पिएच मान भनिन्छ । पिएच ७  तटस्थ माटो भनिन्छ । पिएच ७ भन्दा माथि गयो भने क्षारिय माटो र सात भन्दा तल झरे अम्लिय माटो भनिन्छ । बिरुवाको विकासको लागि पिएच मान ६ र ७ का बीचमा हुनु पर्दछ ।यो तहमा फस्फरस बिरुवाले पाउन सक्छ ।  धेरै अम्लिय माटोमा विरूवाले म्याग्नेसियम क्याल्सियम, पोटासियम। मोलिबडेनम लिन सक्दैन । पिएच मान ५.५ भन्दा तल झरे फलाम, म्यागनेज, जस्ता, तावाँ, कोवाल्ट, अलमुनियम आदि धेरै घुलनशील भएर विषालु बन्दछन् । नवलपरासीको माटोको प्रतिक्रिया कस्तो छ ? भन्ने प्रस्नमा दाउन्नेको डाँडादेखि पूर्वको माटो प्रतिकृया अम्लिय प्रकारको छ । समथर एरियाको भन्दा पहाडी क्षेत्रको माटो अझै अम्लिय छ ।  माटो अम्लिय कसरी बन्छ भन्दा माटो बन्ने सामान (पैतृक पदाथ)अम्लिय भएको कारणले माटो अम्लिय बन्छ । जस्तै आग्नेय चट्टान, सिलिका, क्वार्ट्ज, फेल्डस्पार पैतृक पदार्थबाट बनेको माटो अम्लििय हुन्छ । अमोनियम–आधारित एसिड–बनाउने मलहरूको बारम्बार प्रयोग गर्दा, धेरै वर्षको कारणले छारयुक्त पदार्थ चुहेर गएमा, बिरुवाहरूले क्याटआयनहरू लिने र एनयनहरू छोड्ने क्रममा माटोको अम्लीय पना बढेर जान्छ । अम्लिय माटो कृषि चुनको प्रयोग गरेर सुधार गर्न सकिन्छ यसरी नै  क्षारिय माटो जिपसम प्रयोग गरेर सुधार गर्न सकिन्छ । कृषि चुन र जिपसम प्रयोग गर्दा माटो जाँच गरेरमात्र प्रयोग गर्नुपर्छ ।चुन प्रयोग गर्दा खडाबालीमा प्रयोग गर्न हुँदैन । चुन प्रयोग गरेपछि जोतेर माटोमा मिलाउनु पर्छ र १०–१५ दिन बाली लगाउन हुँदैन । अम्लिय माटोमा हुने बालीहरू जस्तै  धान, जई, मकै, आलु ,सखरखण्ड, चिया, कपास कफी, रबर, सूर्ती, बोडी आदि लगाउनु पर्छ । ६ देखि माथि पिएच मानमा प्राय सबै तरकारी बालीहरू,भटमास, आदि बाली लगाउन सकिन्छ ।
 बाली संरक्षण – बालीमा रोग लाग्छन्, कीरा लाग्छन्, पशुपंक्षीले खान्छन् । मुसा लाग्न सक्छ र झारपातले पनि नोक्सान पु¥याउँछन् । बालीलाई यिनबाट जोगाउनु पर्छ । बाली संरक्षण हामीले जोताई खनाई, बाली बालीचक्र, जैविक र सिंथेटिक कीटनाशक प्रयोग, खेत अनुगमन, आदि बाट गर्न सकिन्छ । रसायनिक विषादिको प्रयोग सकेसम्म नगर्ने र जैविक विषादिको प्रयोग गर्ने । सकिन्छ भने प्राङ्गारिक मलको प्रयोग गर्ने । प्राङ्गारिक खेती गर्न सके माटो दीर्घ कालिन रूपमा स्वस्थ बन्दै जाने । स्वस्थ माटोमा रोग किरा कम लाग्छ ।  उत्पादन स्वस्थ हुन्छ । स्वस्थ उत्पादनको प्रयोगले मानिस, पशुपंक्षी, बोट बिरुवा सबै स्वस्थ हुन्छन् । हामीलाई थाहा छ कि माटो, वनस्पति, मानिस र पशुपंक्षी एक अर्कामा आश्रित हुन्छन् । यिनमा कुनै एक प्रदुषित हुन हुँदैन ।एउटा प्रदुषित भयो भने सबै प्रदुषित हुन्छन् ।  
 उन्नत प्रबृद्धि – बाली लगाउँदा धेरै कुरामा ध्यान दिनु पर्ने हुन्छ । आजको जलबायु परिवर्तनको समयमा सधैं गर्दै आएको प्रविधिमा निर्भर रह्यो भने उत्पादन लिन सकिदैन । बीउ प्रसोधन, जोताइ, बिरुवा लगाउँदा चाहिने उपयुक्त समय, बोटदेखि बोटसम्मको दूरी (हरेक बालीको फरक हुन्छ), सिँचाई( बालीको कुन अवस्थामा दिने ) तालिका, माटोको अवस्था (बलौटे, दोमट, चिम्टे) पहिचान गरेर माटो अनुकुलको बाली लगाउने,वैज्ञानिक खेतीप्रविधिको अवलम्बन, बाली संरक्षण (सकेसम्म जैविक विगादिको प्रयोग, रसायनिक विषादिको प्रयोगमा छोटो समयमा बाली प्रयोग गर्न सकिने विष को प्रयोग, मलको प्रयोग (स्थानीयजातलाई कम मल, उन्नत तथा हाइब्रिड जातलाई बढीमल)बाली भित्र्याउने समयको पहिचान( काँचै काटेको अनाजमा छिटै किरा लाग्ने, राम्रोपाकेको बाली भित्र्याउने), उत्पादन लिएको बालीलाई भण्डारण कसरी गर्ने आदिमा ध्यान दिनु पर्दछ ।
बजारको पहुँच –बाली उत्पादनमा तीब्रता ल्याउने बजारको पहुँचले पनि हो । उत्पादन सामाग्री किन्न र उत्पादित बस्तु सहजै विक्री गर्न पाइने सुविधा भएमा उत्पादनले पनि तीब्रता ल्याउँछ । मौसमी र वेमौसमी बाली, कुन लगाउँदा बजारमा बिक्री गर्न सहज हुन्छ, बढी मूल्यमा बिक्री गर्न सकिन्छ ध्यानदिने ।
अन्त्यमा माटो व्यवस्थापन र बाली उत्पादन गर्नको लागि धेरै नै जानकारी हुनु पर्ने  हुन्छ । एउटा सानो लेखमा सबै समेट्न सहज छैन । आवश्यक जानकारी लिन कृषि सेवा केन्द्र कृषि ज्ञान केन्द्र, अनुसन्धान केन्द्र, कृषि फर्म, वागवानी फर्म जुन नजिक पर्छ त्यहाँ गएर ज्ञान हाँसिल गर्न सकिन्छ ।