सर्ग –तीन  े
(स्वर्गको यात्रा महाकाव्यको दोस्रो अध्यायको भावसार)
पापीहरूको गतिपति ,विष्णुबाट सुने पछि
गरुड बोल्छन् त्यहा,ँ सबै कुरा गुने पछि
कसोगरी यममार्ग भयावह बन्दै जान्छ
सिधै स्वर्ग प्राप्त गर्ने कुन मार्गले लान्छ
कसोगरी बन्न जान्छ यममार्ग सहजता
यही चिन्ता बोकी बस्छु चिन्ताग्रस्त भएँ मता

विष्णु बोल्छन् –
यममार्ग बनेको छ पापीलाई भयावह
पापीजन दुःख भोग्छ पापासरि तहतह
पापा रहित भयो भने बन्छ समतल
पाप बढ्दै हुन गए काप्छ धरातल
 
पाटी पौवा अनि त्यहाँ छैन चौतरी
वरपिपल–छाँया छैन घाम लाग्ने भारी
भोक लाग्छ हिड्दा हिड्दै देहअन्न धारी अन्नपानी खोज्दै खोज्दै हेर्छ वारीपारी

बाह्रसूर्य प्रज्वलित छन् प्रलयकालसरी
कठीनमार्ग पारगर्दै हिड्नु पर्छ मरीमरी
कहिले मार्ग रापिलो त कहिले बर्फीलो
यस्र्तै मार्ग हिड्न पर्दा कष्ट थरी थरी

रापिलो र वर्फिलो हावा बग्छ घरी घरी
अघिबढ्दा काँडाधारी वन मिल्छन् थरी थरी
 
त्यही मार्गमा मिल्छन् सर्प–विच्छी आदि
डस्न भन्दै आउँछन् बोकी विषभारी
कहीं बाघ कहीं सिंह कहीं  हुन्छन्  कुकुरहरू
आक्रमण गर्छन् तिन्ले प्रेत हिडछ लुरुलुरु
यातना माथि यातना पाउँदै जान्छ पथ भरी
अग्निको डहन पनि पाउँदै जाान्छ घरी घरी

अति कष्ट भोग्दै भोग्दै
प्रेत यात्रा बढाउँछ
गन्तव्यमा जाँदा जाँदा
असिपत्र वन आउँछ  (नरक)

असिपत्रवन कत्रो
दुई हजार योजन जत्रो
(लम्बाई र चौडाई
दुईहजार योजनमा फैलिएको)
तरबारको धारजस्तो
वनका ती द्रुमपात
छिन्नभिन्न पार्छन् घात

तरवार–धार हिडाई
प्रेतलाई हुन्छ पीडा भोगाई
असिपत्र  वन महा
कौवा पनि मिल्छन् त्यहाँ

उल्लू बट गीद्ध पनि
विचरण गर्छन् अनि
सर डाँस वनभरी
देख्न मिल्छन् घरीघरी

भयावह कष्टदानी
चारैतिर दावाग्नि
कतै
अन्धकूपमा जाकिन्छ
विकट पर्वतमा ठोकिन्छ
कतै छुराको धारमा
कतै कीलाको टुप्पोमा
्पापी यात्रा गर्दछ
कष्टदायी पथमा
परिन्छ घोर तममा
डुब्छ उग्रजलमा

वनमा हुन्छन् जुका–भा
म त री
रक्त चुस्छन् घरी घरी
पथ पूर्ण ठूलो भासी
पथ पूर्ण जल्दो राशि (जल्दो भासीमा)
खसिन्छ मार्गमा हेर
अवर्णित छन् कष्ट धेर

उष्ण बालुवाको ढेरहुँदै  
सउष्ण तामाको धूलो छुँदै                                                                                  
अङ्गारको बर्षा कतै
कुइरीमण्डल धुवाँ रुङ्दै

बज्रसहित विजुली चड्कन
असिना–पिटदा बढ्छ धडकन
तातो पानीको बर्षा  कतै कतै
रक्त, क्षार हिलो बृष्टि उस्तै उस्तै

कहीं पर्छ गहिरो खाडल
देखिन थाल्छ घना बादल
कहीं शैल्य चढ्नु पर्छ
कन्दरा भित्र पस्नु पर्छ

 कतै घोर अंधकार
 तर जानु पर्ने शिलापार
विष्ठाले पूर्ण पोखरीहरू
पार गर्नु पर्ने खुरु खुरु

 स्वर्ग नर्क झट्ट हेर्दा  
यही धरामा भोग्दै गर्दा

कसरी कष्ट तार्नै पर्ने
आनन्द भोग सबले गर्ने
मार्ग निर्माण गर्नै पर्छ
यही लोकमा स्वर्ग झर्छ
त्यसो हुँदा जीवन छँदै
सुकर्ममा मन नै धर्दै
सब कष्ट यहीं टारौ
मुक्तिमार्ग यहीं धरौं

वैतरणी नदीको वर्णन
 
वैतरणी नदी बीचमा पर्ने
अति उग्र विकराल रूपमा
बर्णन सुन्दा भयपूर्ण लाग्ने
देख्दा खेरि शरीर नै काप्ने
 
सुन्दा बोल्दा अति भय गामिनी
साच्चि नै लाग्ने ती अति भामिनी

आकार छ सय योजन
रैछ रगत पीपले पूर्ण
 
हड्डीबाट तनको निर्माण
अति गहिरो,अति दूर्गम

मासु र हिलोले भरिएको  
केश–ल्याउले जेलिएको

छन् विशाल कायका गोही
घोर पंक्षीबाट आबृत सोही

पापीलाई देख्दा खेरी
उम्लन्छन् पाक्दो घिऊ सरी

सियाजस्ता तीखा सूँड भएका
कीराहरूले भरिएका
बज्र समानका
चुचा भएका
गीध,कौवाहरूले घेरिएका
सोंस,जुका, माछा, कछुवा
मासु लुछ्न,पशु–पंक्षीले भरिएका
जहाँको  भयावह दृश्य लाग्ने  
देख्दै सारा तन त्यसै दाग्ने
त्यसैमा गई खस्नु पर्दा
कस्तो होला धैर्य मर्दा
 
सहजै त्यहाँ पापी रुन्छ
छोरा–बन्धुबान्घव सम्झन्छ,
बारंबार विलाप गर्छ,
भोक लाग्छ, तीर्खा लाग्छ
पानी नपाइ रगत पिउँछ

दृश्यलाग्छ भयानक
चेत–शून्य त्यो विवेक,

कष्टलाई भोगाउन
पाप मुक्त गराउन
तिनकै लागि नदी बन्यो
गरुड पुराणले यही भन्यो
े
यो नदी  छ दुःखदाइ
कष्ट हुन्छ गर्न विदाइ

नदी तट अति विशाल
वारपारको दृश्यसवाल
देखिदैन त्यो आदि अन्त्य
गनै हुन्न पाप अनन्त

पासोबाट तानीलिने
अंकुशले खैंची दिने

सङगिन  रोपी तान्ने
नाके पासोबाट तान्ने
काने पासोबाट तान्ने
कालपासोबाट  तान्ने

काक पासोबाट तान्ने
मर्म पारी खुबै हान्ने
यति  मात्र कहाँ हो र
कष्ट दिंदै लान्छन् धेर

उसको गर्दन हातखुट्टा
जोडी उसको शरीर–मुन्टा
जञ्जिरले शरीर बान्धछन्
फलामको भारी बोकाउँछन्

अनि सडकमा हिंडाइन्छ
निर्दयी दूतद्वारा पिटाइन्छ
पिट्दा पिट्दा रगत छाद्ने
छादित रक्त पिलाइन्छ

सोचनिय बन्न जान्छ
कुकर्म सम्झन्छ थाल्छ
दुखित पनि  हुन जान्छ
ग्लानिले स्थान लिन्छ

सारा कष्ट भोग्दा भोग्दै
सम्झन्छ आफ्ना छोरानाति
गरेका कुकर्म भाँति भाँति
कृत शुभ अशुभ कर्मफल
भोग्नु पर्छ सवले पलपल

पश्चताप अग्नि हेर
जलाउँछ अति धेर
राप र ताप उसमा
बढी हुन्छ बारंबार  

मानव जीवन अमूल्य छ
यो अमूल्य जीवन प्राप्त गर्न
ठूलो पुण्य गर्नु पर्छ
त्यो पुण्यबाट विमुख भए
मानव जीवन प्राप्त हुन्न
मानव जीवन प्राप्त गरेपछि
मानवले धर्ममा आचरण गर्नु पर्छ
धर्म–आचरणहीनताले
मानवले नर्क भोग्नु पर्छ

प्रेतले सोच्छ
अनि
आँफैले आफूलाई भन्छ–
नभो दान नभो अग्नि होमन
निरर्थक रह्यो मेरो जीवन
नभो तपस्या नभो ईशपूजा
विधि विधान भयो धुजा धुजा

त्यसैले जीवले दण्ड पायो
स्वर्ग छाडी नर्क–पथ समायो
नभो पूजा कुनै ब्र्रह्माणको
नगरै स्नान ती पूण्यगंगाको

सत्पुरुषको सेवा पनि कतै गरिएन
सत्मार्गको कर्म गर्न अघि सरिएन
त्यसो हुँदा उपकार कतै गरिएन
नर्कमार्ग समाउन पछि परिएन

गर्नु पथ्र्यो  तीर्खालुलाई पानीको व्यवस्था
नगर्दा भोग्नु प¥यो, आज यो अवस्था
गाई –ब्राह्मण सबैमा गर्नु पर्ने सेवा
त्यसैले आज भोग्दै छु कुकर्मको  मेवा
 
प्रेतले सोच्छ–
नित्य दान दिनै पथ्र्यो
गौको भोक मेट्नै पथ्र्यौ
वेदबाणी मान्नै पथ्र्यो
पुराण वाक्य सुन्नै पथ्र्यो

विद्वानको कदर हुन्छ हेर जहाँ त्यहाँ
त्यस्ता कर्म गरिएन पत्ता लाग्यो यहाँ
कर्तव्यको पालना त गर्नु पर्छ सबले
कर्मच्युत भयो भने सुख मिल्छ कहाँ

त्यसो हुँदा यो देहले दुःख पाउनै पर्छ
कर्मरूपी फललाई सबले  भोग्नै पर्छ

नारीबाट गरिने पश्चताप–

गरिन र्मैले  पतिको सुआज्ञा पालन
पतित्वब्रत ठूलो ठानी राखिन धारण
पति–शव साथ जान गरिन लौ गमन
कर्महीन भयो देह गरेन कुनै साधन

वैधव्यमा गर्नु पर्ने त्यागमय कर्म
 गर्नु थियो गरियन राखियन धर्म

महिना भरी गरिने सारा कर्महरू
उपवासी कर्मका सारा धर्महरू
चान्द्रायण लगायत सबै ब्रतहरू
बुझ्नु पथ्र्यो ब्रतका सबै मर्महरू

उनको  सोचन  हुन्छ–
अमूल्य हो यो नारी जन्म त्यसै कहाँ मिल्छ पूर्वब्रती कुकर्म–फल सबले भोग्नु पर्छ
सुकर्म र कुकर्म फल भोग गरे पछि
नारी जीवन प्राप्त गरी दुःख पनि टर्छ

गरिएका कर्म सोच्दै बहुविलाप गर्दै
मानव जीवन कता गयो यही प्रश्न धर्र्दै
आह भाव भर्दै भर्दै अनेक विलाप गर्दै
नर÷नारी चल्नु पर्छ अलाप विलाप भर्दै
स्वर्ग यात्रा भावनामा
कर्म कर्तु साधनमा
पृथ्वीलाई स्वर्ग बनाम्
सहज हुन्छ मुक्ति धाम
सौम्यपुरको वर्णन
मर्जी हुन्छ गरुडलाई सौम्यपुरे सुन्दरता  
अठार दिनमा पुग्नै पर्ने प्रेतकको विवसता
वायुवेगमा हिड्न पर्ने प्रेतको आवश्यक्ता  
पथ  बीच भोग्नु पर्छ  यमदूतको क्रुरता

पुष्पभद्रा नदी त्यहाँ कलकल गरी बग्ने
अति सुन्दर वटवृक्ष विश्राम–मन लाग्ने
केही क्षण प्रेतले विश्राम गर्न पाउँने  
पिण्डदान दिए भने पेटमा चारो आउने

विश्रामको समयमा सुन्दरताको चयनमा
क्ष्ािणक शान्ति मिल्दा, प्रेत बग्छ भावनामा
संसारिक जीवनयात्रा कति थियो आनन्दता
मनमा बग्ने भावनाका कति राम्रो सुन्दरता
 
यतिवेला पुत्रसुखको स्मरणमा आउँछ
स्त्रीको मायाजालले उसको मन छाउँछ
धनदौलत छोरानाति आउँछ सबै याद
त्यतिवेला यमदूतको धेरै प्रश्न पाउँछ

भन्न थाल्छन् यमदूत धन तिम्रो खोइ
कहाँ छन् पत्नी पुत्र किन बस्छौ रोइ
कता गए बन्धुबान्धव अनि मित्रहरू
भोग्नु पर्छ कर्मफल जे जे ग¥यौ सोही
कर्मोपार्जित फलको भोग गर्दै अघिसर
परलोकको यात्रा हो यो छैन कुनै भर
राहीलाई ज्ञान हुन्छ राह–पथ–सार
त्यो ज्ञानलाई त्यागि सक्यौ हिड सरासर

नरकमार्ग त्याग्ने कर्म तिमीबाट भैन
यो मार्गमा चल्नै पर्छ लेनदेन यहाँ छैन
बाल–बृद्ध सबै जान्छन् नरकमार्गज्ञान
जान्दाजान्दै छोड्यौ कर्म बाँकी केही रैन

पुराणले यही भन्छ वेदशास्त्र पनि
पापकर्म गर्न हुन्न सुन्यौ जानाजानी
यस्ता कर्म धेरै ग¥यौ आफ्नै मनोमानी
त्यसो हुँदा सम्झ तिम्ले आफ्नै कहानी

आज्ञा छ धर्र्मराजको दण्ड दिनै पर्छ
विना दण्ड पापचारी कहाँ नर्क तर्छ
पापिष्टको संज्ञा दिंदै त्यहाँ पिट्न थाल्छन्
यमदूतले पासो हानी तानी तानीलान्छन्

त्यसलाई गदाबाट पिटाइ ठूलो हुन्छ
मुर्छा पर्छ पिटाइबाट अनि उठी रुन्छ
पुत्रद्वारा प्रदान पिण्ड त्यसले त्यहाँ खान्छ
यमदूतले जता तान्छन् त्यतै त्यतै जान्छ

सौम्यपुर सहर अति रमणीय
प्रेतगण हुनाले अति शोभनीय  
प्रकृतिक सुन्दरता एक वटवृक्ष
यमदूत देखिने केही क्षण शिष्ट



सौरीपुरको यात्रा
यसपछि प्रेत हेर सौरीपुरमा जान्छ  
ढीलो भए प्रेतको पिटाइ पनि खान्छ ।
यमदूत निर्दयी छन् गदालिइ पिट्छन्
पिटाइमा असह्य भै लामो स्वास तान्छ

सोच मग्न हुन्छ यात्री सोच्छ पूर्व जन्म
दिनपथ्र्यो जीवजन्तुलाई संतुष्टि सम्म
तीर्खा मेट्न कुवा इनार खन्नु पथ्र्यो
गौचरनमा दान दिंदा पाप पनि टथ्र्यो

सुकर्महरू तनमनले सबै  गर्नु पथ्र्र्यो
सवलरूपमा कर्मगर्दा स्वर्गमार्ग धथ्र्र्यो
जस्तो हुन्छ करणी त्यस्तै हुन्छ भरणी
स्वर्ग नर्क कर्म फल कहाँ किन टथ्र्र्यो

सौरीपुरका राजा थिए कामरूपधारी
इच्छ्यानुसार स्थिति र गतिशील भारी
दर्शन उन्को पाएमात्र शरीर काप्न थाल्ने
अनिष्ट भावभर्दै खोज्छ कल्याणकारी
 
केही क्षण विश्राम त खोज्छ त्यहाँ प्रेत
धैर्य गरि अघि बढ्छ हुन्छ भयभित
भोक लाग्छ प्रेतलाई खाना त्यहाँ खोज्छ
त्रैपाक्षिक पिण्ड नै खाना त्यस्को भोजछ

यमदूतले प्रेतलाई दाग्छन् खड्ग हानी
पश्चतापको आगो जल्छ अति पीडादानी
भन्न थाल्छ प्रेतले आफ्नै शरीर छामी
कुकर्मको फल भोग्छस् आज जानाजानी  

न त जल दान गरिस् नत गाइलाई घाँस
न त वेदलाई दान गरिस् न त तीर्थबास
जस्तो कर्म हुँदै जान्छ त्यस्कै फल भोग्छ
कृत कर्म जे जस्तो छ हुँदैन त्यो नाश

नरेन्द्रपुर–नरेन्द्रभवनको यात्रा
सुकर्म र कुकर्मको फलहरूको भोग
प्रायश्चित गर्नै  पर्छ पालिएको रोग
सौरीपुर पार गर्दै नरेन्द्रभवन यात्रा
दूतदण्ड घना वन थपिदिन्छ शोक

घनाजङ्गगल देख्दादेख्दै भयभीत हुन्छ  
यमदूतको कृपाण खाइ उता साह्रै रुन्छ
पुत्रबाट प्रदान पिण्ड त्यसले त्यहाँ खान्छ
अग्नि बल्छ पश्चतापको, मनमनै गुन्छ  

धेरै धर्म कर्म गरी मानव जीवन पाएँ
मूर्खताले राज्य ग¥यो मूर्खतामा लाएँ
अमूल्य यो मानव चोला व्यर्थ हुन गयो
सुकर्मको अभावले आज नरक आएँ
गन्धर्वपुरको यात्रा
यमदूतको कष्टदायी यातनालाई भोग्दै
तीन महिना कष्टदायी यात्रालाई रोज्दै
तीन महिना लगातार हिड्दै गरेपछि त्रैमासिक पिण्डलाई  खानु पर्छ खोज्दै  

त्रैमासिक पिण्ड खाई जव अघि बढ्छ
दूत–कृपाण–अग्रभाग उस माथि चढछ
मस्तिकमा घुम्न थाल्छन् अतितका कर्म
आहुति दान तप आदि आदि गर्नु पर्ने धर्म
 
गङ्गाजीको पवित्र जल सेवन गर्ने काम
नगरेर भोग्न प¥यो आज नरक धाम
शैलागमपुरको यात्रा
गन्धर्वपुरको यात्राा सकी प्रेत अघि बढ्छ
चौथो मैना लागे पछि शैलागमपुर चढ्छ
चौथो मासिक पिण्डखाइ खुसी पनि हुन्छ ढुङ्गामुढा बर्षिन्दा पो चोटखाइ  लड्छ

यति वेला उस्ले विलाप गर्दै सोच्छ–
ज्ञान, योग, कर्म, भक्ति कुनै मार्ग भैन
ज्ञान प्राप्त गर्न भनी सन्त सँग गैन
मनपरी कर्म तैंले जे जे गर्नु गरिस्
कर्ममार्ग भोग्नै पर्छ अर्को बाटो छैन

क्रौंचपुरको यात्रा
हिड्दै पीडा भोग्दै जान्छ
पाँचौ मास पनि लाग्छ
पाँचौ मास पिण्ड खान्छ
क्षणिक विश्राम पनि लिन्छ

क्रुरपुरको यात्रा
क्रौंचपुरको अन्त्य गरी क्रुरपुरको यात्रा
साढेपाँच मास सम्म भोग्दै पीडा मात्रा
प्रेत हिड्छ पट्टिशको पिटाइलाई खाँदै  
उनषाण्मासिक पिण्ड खाँदै घटदान पात्र

पट्टिशको पिटाइले खुबै दर्द मिल्छ
पट्टिशको पिटाइले सारा शरीर छिल्छ
अति कष्ट भोग्दा आफन्तलाई खोज्छ  
मातापिता पत्नीपुत्र सबको दिल खिल्छ
प्रेत भन्छ यहाँ हेर बन्धुबान्धवलाई
कुनै ज्ञान प्रदान भैन यममार्ग मलाई
उपदेशको खाँचो थियो पाप मेट्नलाई
ज्ञान लिने काम भैन दोष दिने कसलाई

यतिवेला यमराजले डस्न पनि थाल्छन्
एक्लाएक्लै हिड् भन्दै कस्न पनि  थाल्छन्
यो  मार्गका राहीलाई आश्रयदाता छैनन्
स्वआर्जित कर्मफलमा सबै फस्न थाल्छन्

पाप पुण्य कर्मफल मार्ग नर्क स्वर्ग
यही मार्ग अवलम्वन गर्छन् सबै बर्ग
न त कर्म विक्री हुन्छ न त क्रय हुन्छ  
पूरापूर लागु हुन्छन् उसका सबै सर्त

विचित्रनगरको यात्रा
क्रुरपुर पार गर्दै विचित्रनगर पुग्छ
यमदूत–शूलेपिटाइ अति साह्रै दुख्छ
पिटाइको दुखाइमा उसले विलाप गर्छ
पूर्वक्रम संझी संझी उसको आँसु झर्छ

कहाँ जान पर्ने हो यति कष्ट सही
अति कष्ट भोग्नुप¥यो जीवित रही
तब पनि मृतकको पुन मृत्यु हुन्न
 कष्टलाई भोग्दै छु पीडक नै भइ

चित्रभवनपुर लाग्छ हेर्दा विचित्रको
विचित्र राजाले राज्य गर्ने त्यसको

काया भने विशाल छ हेर्दा सबै  डर्छन्   नाताले यमराजका साख्खै भाइ पर्छनर््
प्रेत पनि डराउँदै अगि अगि भाग्छ
षण्डमासिक पिण्ड खाँदै उस्ले पेट भर्छ

पिण्ड खान्छ अघि बढ्छ
ऊ माथि त भाला चढ्छ
आह भर्छ  आँसु झर्छ
कृत कर्म कहाँ सड्छ

माता पिता भाइ पुत्र
कोही छैनौ उद्धार कर्ता
लगाउन केही सूत्र
मता परें पीडा भर्ता

विलाप गर्दै अघि बढ्दा
वैतरणीनदी किनार पुग्दा
त्यहाँ देख्छ हजारौं माझी  
सत्कर्म गर्नेलाई लाने ताजााताजी

वैतरणी तर्र्ने कर्म भए
वोटमा बस्न दिन्छौ गए
वैतरणी दान हीनताको
यात्रा बन्छ लौ कष्टमय

तत्त्वदर्शी मुनिहरू दान गर्न भन्छन्
दान लिने व्यक्ति पनि तत्त्वदर्शी ठान्छन्
तत्त्वदर्शी नभएकलाई दान दिन हुन्न
तत्त्व दर्शी नभएमा सुफल त दिन्न  

गाई दान गरेकालाई नाऊ लिन आउँछ
वैतरणी कर्म गरेकाले सहज तर्न पाउँछ

वैतरणी तर्ने कर्म उसले ग¥या छैन

रुन बाहेक प्रेतलाई अरु काम रैन

वैतरणीनदी हेर्दा सय योजन फैलिएको
पीप अनि रगतले सारा नदी भरिएको
नानाथरि माछाको हो यो क्रीडास्थल
नानाभाँती पंक्षीगण हिड्छन् मनोबल

यो नदीको विशालता
जलचरको प्रवलता
देख्दै प्रेत डर्न थाल्यो
भयतस्त्र तन कालो

प्रेत देख्छ नदी जल भकभकी उम्लिएको
नाऊ अघि जाँदा खेरी नाऊ टाढै टाढिएको
नदीजल देख्दा देख्दै मन त्रासले भरिएको
याद आउँछ जीवनमा कुकर्म त गरिएको

माझी आउँछन् समाउँछन् घिसारेर लान्छन्
नदीभित्र प्रेतलाई समाइ समाइ  तान्छन्
काग बकुल्ला उल्लूले त्यहाँ ढुङ्न थाल्छन्  
यात्रामार्ग असहजता यमदूतले ताड्छन्  

प्रेतलाई यमदूतले लानै पर्ने थियो
मुखमा काँटा लगाएर उस्ले तानी लियो
आकाशमा यमदूतले बल्छी लगाइ तान्दा
कति दुःख भयो होला? दूत आज्ञा मान्दा

अन्तिम दान वैतरणी सबले गर्नु पर्छ
सहजमा वैतरणी त्यसले त्यहाँ तर्छ  
यतिमात्र नभएर विष्णुलोकको बास
मृत जीवन सफल भै हट्न जान्छ त्रास

यति गरी यमदूतले नदी तारी दिए
षण्मासिक पिण्डलाई खान पनि दिए
अब हिड्ने गति अति तीब्र बन्छ
दुईसये सत्चालिस गतिसित बड्छ
बह्खापद पुरको यात्रा

बहापदपुर पुग्नलाई सातौ महिना लाग्छ
सप्तमासिक पिण्ड, त्यसले त्यहाँ खान्छ
यहाँ पनि यमदूतले रोप्छन् परिघले
आँसु बग्छन् प्रेतका गर्दै विलापले

प्रेत ठान्छ यहाँ पनि आफ्नै शरीर दोषी
तीर्थ ब्रत दानादि दिन नहुँदामा होसी

दुखदपुरको यात्रा
बख्हापदपुरको कष्ट भोग्दै दुःखदपुर पुग्छ
दुःख कष्ट भोक प्यास सारातन दुख्छ
यो पुरको यात्रा गर्दा लाग्छ आठ मास   अष्ठमासिक पिण्ड  हुनजान्छ गास  

नानाक्रन्दनपुरको यात्रा
नानाक्रन्दनपुर पुग्न नवौ महिना लाग्छ
क्रन्दन गणले क्रन्दन गर्दै प्रेतलाई दाग्छ
दयामायाहीत दूतले मुसलघातले सेक्छन्
मुसलघातको पीडा खेप्दै भावनामा बग्छ

सम्झन्छ पत्नीसँग गरिएका प्रेमलाप
चञ्चलित नयन सँग विताएका रात
मधुरो बोली बचन मिठो हुन्थ्यो बात
नानाथरी पकवान खान्थेम् भोजन साथ

सुतप्तभवनको यात्रा
नानाथरी अलापविलाप गर्छ घरी घरी
सुतप्त भवन पुग्नलाई हिड्छ मरी मरी
दशौंमहिना यात्रा गरी पुग्छ सुतप्तभवन
यमदूतको यातना त भोग्छ थरी थरी
  (हलोबाट पिटाइ)
 पुत्र–प्रदान पिण्डपानी प्रेतले पाउँछ  
घरकाको सेवा पनि सम्झनामा आउँछ

पुत्रका कमल हातले पदकमल दवाई
बितेका ती दिनरात आनन्दमा रमाइ
आज भने यमदूतका बज्रसरि गोदाइ
भोग्न पर्ने कर्म रैछ जीवनभरको कमाइ

रौद्रपुरको यात्रा
रौद्रपुर पुग्न लाग्छ एघारौं है महिना
प्रेतको जीवनमा भैनन् ईश्वर दाहिना
एकादश मासिक पिण्ड हुन जान्छ भोजन
यातनाले पूर्ण जीवन पूर्णता छ रोदन

यहाँ भने यम दूतको पीठमा पिटाइ हुन्छ
जीवित छँदा भोग्यसुख सम्झी सम्झी रुन्छ
रुईबाट बनेको  त्यो आनन्ददाइ गद्दा
आनन्दपो हुन जान्थ्यो करवट फेरी सुत्दा

आज यहाँ भोगेको छु दाउराको पिटाई
सारा पीठ दुःखेको छ  कस्ले भन्ने हाई

पयोवर्षण पुरको यात्रा
साढे एघार मासमा पुग्छ पयोवर्षणपुर
कोदालीले पिट्छन् दूतले पीडा हुन्न दूर

जलसहित प्रदान पिण्ड प्रेत यहाँ खान्छ
कोदालीको शिरपिटाई दुखदाइ ठान्छ
यहाँ प्रेतले
भृत्यको कोमल हातले
सुवासले पूर्ण तेलले
शिरमा गरेको मालिश
प्रेतले  त्यहाँ सम्झन्छ
अनि यममार्गको  
कष्टदाई यातनाको
तुलना गर्छ
यमदूतको कोदालीको पिटाइ  
मेघले बर्षाएको घनघोर वर्षा
 पुत्रद्वारा दिइएका पिण्डको  खाना
यहाँ पनि उस्ले खान्छ
छोराले दिएको ऊनाब्दिक पिण्डलाई
विवस छ ऊ  
कष्टकर यात्रामा अघि बढ्न ।

शीताढ्यपुरको यात्रा
कष्ट भोग्दै प्रेत
एक वर्ष पुग्दा
शीताढ्यपुर पुग्छ
यो अति चिसो ठाउँ
हिउँ भन्दा पनि
सय गुणा चिसो
यमदूतको छुरीले
जिब्रो कटाइ
कटाइको दुखाइ
प्रेतलाई असह्य हुन्छ
अनि विलाप गर्दै सम्झन्छ –
यो जिभ्रोले आपसमा
कति रसिलो रसमाधुर्यले
भरिएको
बार्तालाप गरिन्थ्यो  
आज काटिदै छ
भन्दै विलाप गर्दै
वार्षिक पिण्डको र ,
अरुखाद्यबस्तु खाँदै
अघि बढ्छ ।

बहुभीतिपुरको यात्रा
वर्षको अन्त्यमा यमपुरीे नजिक पुग्छ
बहुभीतिपुर पुगी हाते शरीर त्याग्छ
हातभरको लामो शरीर त्यागी
बन्न जान्छ कर्मयोगको भागी
अंगुष्ठ जत्रो वायुस्वरूप
यातना देह परिणतरूप लिँदै
यमदूत सँग गमन गर्छ
ऊ यमपुरी निकै नजिक पुग्छ

यमपुरीको वर्णन
यमलोक फैलिएको
चौवालीस योजनमा
श्रावण नामक राखिएका
तेह्र प्रतिहारमा
श्रवणकर्म सून्न पाउँदा
द्वारपाल खुसी हुन्छन्
अन्यथा हुन हुन्न
उनी अति क्रोधित बन्छन्

यसलोकमा पुगे पछि
 यमराज देख्न मिल्छ
कृष्णतन लालनेत्र,
पहाडसरि ठूलो तन
 हेर्र्दै डरलाग्दो
भ्रू–भङ्गिमा तन्किएको
अत्यान्त्यै विकृतिले भरिएकोे
सयौं व्याधीले चारैतिर घेरिएको
एक हातमा दण्ड,
अर्को हातमा भैरव पासोले
सुसज्जित यमराजको
दृश्य अवलोकन हुन्छ ।
यमलोकमा पुगेको जीवले
यमले बताएको शुभाशुभ
जानकारी पाउँछ
जस्ले छाता जुता,
घर दान दिएको छ,
पुण्यकर्म गरेको छ
त्यसले सौम्यस्वरूप
कानमा कुण्डलले सुशेभित,
शिरमा मुकुटले सजिएका
यमराजको दर्शन पाउँछ, ।

त्यहाँ भोक प्यासले
तड्पिँदो जीवलाई
तृप्ति गर्नको लागि
एकादशाह, द्वादशाह,
षण्मासमा श्राद्ध
गर्नु पर्छ
धेरै ब्राह्मणलाई भोजन गराउनु पर्छ

विष्णु भन्छन् गरुडसँग –
औध्र्वदैहिक दान जो गदैन
मुक्ति प्राप्त गर्नेमा पर्दैन
स्वार्थमा इहलोकमा भुल्छ भने
स्वर्गतिर त्यो कदापि सर्दैन ।

यमदूतले बाध्य पार्छन्
दृढ बन्धन लगाइ तान्छन्
लान्छन् त्यसलाई
अति कष्ट भोगाइ

धर्मराजपुरमा हुन्छन् चार द्वार
दक्षिण मार्गको बर्णनको मुख्य सार
मैले तिम्लाई यहाँ बताइ सकें सार
भयंकर मार्ग, कष्ट छन् प्रकार
यातना कति भोग्ने,
ुशुभासुभ कर्म सोध्ने
श्रवण भन्छन् धर्मराजलाई
सबै कृत्य कर्महरू
अनि
धर्मराजले दण्ड तोक्ने
यिनै भावसार बोक्दै
यो काव्य अघि बढ्ने

स्वर्गको यात्रा सर्ग दुई

(यस सर्गमा गरुड पुराण प्रथम अध्याय
सारभाव समीक्षात्मक प्रस्तुति)
उपकारी गुणीव्यक्ति धर्मका हुन् सार
भगवानले लिने गर्छन् विविध अवतार
उनकै संतुलनले चलेको छ यो संसार
यस्ता दीनदयालको गरौं जयजयकार
 
सबका अधिपतिलाई कल्पवृक्ष ठानौ
धर्मलाई यही वृक्षको मूल जरो मानौ
वेद काण्ड, पुराण शाखा, यज्ञ हुन पुष्प
पुष्पबाट प्राप्तफल नै मोक्ष भनी जानौ

नैमिषारण्य हो देवताको क्षेत्र
यै क्षेत्रमा बल्न जान्छ ज्ञानरूपी नेत्र
जनकल्याण कार्य गर्न ऋषि जम्मा हुन्छन्
 सूतजीको अमृतवाणी सबैले नै सुन्छन्

एकसमय
देव क्षेत्र नैमिषारण्यमा ऋषि जम्मा हुन्छन्
स्वर्गलोक प्राप्त गर्न यज्ञ गर्न थाल्छन्
सहस्रबर्ष लाग्ने यज्ञ थालनीको साथै
सूतजीको अमृतवाणी श्रवणमा लाग्छन्  
 
सूतजी कस्ता भने ज्ञानका हुन् खानी
वेदव्यासका प्रियपात्र ज्ञान सब जानी
शौनकादि ऋषिलाई शंका लाग्न थाले
सबै ऋृषि जाने गर्थे सत्य मिल्ने ठानी

कोही भन्छन्
जीवधारीले मरणपछि अर्को शरिर धर्छ
कोही भन्छन्
जीवधारी मरेपछि यमयातनमा पर्छ

शौनकादि ऋषिमा शंका त्यहाँ जाग्यो
सूतजीको साथमा जाने मन लाग्यो
यी दुई मतमा यथार्थता के हो
खुल्दुलीले हेर ऋषि मन दाग्यो

त्यसो हुँदा
एक दिनको विहानीमा हवनकार्य सकी
सूतजीमा प्रफुल्लता आसनमा बसी  
शौनकादि सोध्न थाल्छन् सत्यतथ्य कुरा  अमृत बाणी प्रवाह होस् सुन्छौ पुरा पुरा

सूतजीलाई खुसी लाग्छ
लोक कल्याणकारी कुरा सुन्दा
यथार्थ खोल्न मन जाग्छ
हरि–गरुण संवाद मनमा गुन्दा

शौनकादि भन्न थाल्छन् –
यममार्ग भयावह हुन्छ भन्छन् सब
महान ज्ञाता हजुरले मर्जी हवस् अब
देवमार्ग सहजमा हाम्ले सुनी सकेम्
यममार्ग सहज–सरल जान्न पाउँ तब

हजुरलाई सुखदुःखको सहजमै छ ज्ञान
यहलोक परलोकको गर्ने सबै समाधान
सत्यतथ्य भई बगोस् सबै भइ सुधारस
यही हाम्रो धारणा छ पवित्र होस् कान

ऋषि बचन प्रवाह भयो सूत चरणमा
सूतजी त  खुसी भए ऋषि धारणामा
विष्णुजीले गरुडमा सुनाएको सार  
सूतजीको आज्ञा भयो विष्णु भावनामा

सूतजी भन्नु हुन्छ
ब्रह्माण्डको यात्रा गर्ने गरुणको मन
पाताल, स्वर्ग, पृथ्वीमा पुग्यो उन्को  तन
नियालेर हेर्दा खेरी यी तीनै लोकमा
पाए उनले पृथ्वीमा अति दुखित जन

रजोगुण, तमोगुण पृथ्वीमा पूर्ण
वैकुण्ठ लोकमाा शुद्ध सत्वगुण

वैकुन्ठमा श्रीहरि आनन्दमा थिए
गरुडले नम्ररूपमा आग्रह गरिलिए
सुने मैले प्रभूबाट भक्ति मार्ग सबै
यममार्ग सुन्ने इच्छ्या प्रकट गरिदिए

भक्तिमार्ग सहजमा प्रदान गर्नु भयो
उक्तम गति प्राप्तगर्ने मार्ग दिनु भयो
यसै गरी यमयात्रा सहजको साथमा
श्रवणको तीव्र इच्छा ममा यो त रह्यो

भगवानले भन्नु हुन्छ–पक्षीन्द्रलाई
पापीजन जाने गर्छन् यहीमार्ग धाइ
जसले सुन्छ यो मार्ग अति डराउँछ
भन्छु मैले सुन तिम्ले दत्तचित्त लगाइ

नरकको मार्ग हेर पापी जनले धर्छ
स्वकर्मको परिणति ऊ त नरक पर्छ
जो व्यक्ति सदा हुन्छ पाप परायणमा
नारायणको जप त्यागि नरकतिर सर्छ

दया धर्म हीन हुन्छ  
दुष्ट सङ्गतिमा लाग्छ
शास्त्र सुसङ्गत त्याग्छ
दया धर्म हीन हुन्छ

स्वयं प्रतिष्ठित जस्ले ठान्छ
अहंकारी वेविचारी हुन्छ
धन र मानको लागि मर्छ
त्यस्तो व्यक्ति नरक पर्छ

आसुरी शक्तिले पूर्ण हुन्छ
दैवीसम्पत्ति रहित हुन्छ

अनेक् विषयमा लोलुपता
अनेक चित्तमा विभ्रान्तता
मोहजालमा छ समावृता
कामभोगमा छ प्रसक्तता

यस्ता व्यक्ति नरक भोग्छन्
वैतरणीमा खस्छन् खस्छन्

परम गति हुन्छ ज्ञानशीलको
नरक गति हुन्छ पापशीलको
 
इहलोक परलोक हुन्छ दुबै कष्टदाइ
पापी जन हिड्नु पर्छ यममार्ग समाइ

यम–मार्ग यात्रा गर्दा दुख कष्ट मिल्छ
केशवको नाम जप्दा स्वर्ग मार्ग लिन्छ
जानी जानी सर्ब कर्म पनि पाप गर्छ
यस्ता नराधमलाई धिक्कार्नु नै पर्छ

परमगति प्राप्त गर्ने समय
सुकृत दुष्कृत यथोपार्जित पूर्वजन्मकर्म
भोग्नु पर्छ नर–नारी सबै पाप अनि धर्म
लाग्न थाल्छ आधि व्याधि नरको गाथमा
जीवनमा बाँच्ने रहर भावनाको साथमा
जानकारी दिन्न उस्ले आइ बेर्न थाल्छ
यात्राकाल थाहा हुन्न दिन हो या रातमा

तर पनि मानवमा कालको ख्याल छैन
खानपिनमा फर।क पर्दा पनि बुझ्दैन
मृत्यु उसलाई डसीराछ, विरक्ति छैन
रूप रङ बद्लीराछ तर थाहा भैन  

अपमानित हुन जान्छ घरका जनजनमा
चाहना छ हिंडडूल गर्न शक्ति छैन तनमा
जसलाई भरण पोषण गरेको थियोे हिजो
उनैद्वारा पालिएको छ मानिमानि झिजो
श्रद्धारहित दिएको खाना खानुपर्छ
कुकुरसरि  खाएर दिनरात काट्छ  

विकृति रूप छ मरणाभिमुर्ख
कसैगरी उस्ले पाउँदैन सुख
कसैको दयामा ऊ  बाँच्नु पर्छ
तपतप आँसु झार्दै दिनरात टर्छ  

जठराग्नि मन्द हुन्छ
खानामात्रा कम हुन्छ
रोगबाट ग्रस्त भई
चेष्टा पनि कमै हुन्छ

वायुले लिन्छ उध्र्वगति
आँखा–नानी जान्छ माथि  
कफ–दमले दिन्छ शास्ति  
ध्वार ध्वार स्वर दिनराती

आफन्तहरू चिन्तित हुन्छन्
बन्धुबान्धव भेट्न आउँछन्
सबैले बरबर आँसु झार्छन्
भरण पोषण उसको गर्छन्

बाँधिन्छ ऊ कालपाशमा
बोली बन्द उस्को साथमा
कुटुम्बको ऊ आशक्तिमा
रुन थाल्छ ऊ वेदनामा

चेतना शून्य हुन जान्छ
लम्पसार भै खुट्टा तान्छ
परिवारको माझ बाटै
प्राण चलायमान हुन्छ

विष्णुजीले गरुडलाई त्यहाँ भन्नु हुन्छ
मरणको समयमा उस्ले देवदृष्टि धर्छ
देख्छ लोक परलोक एकत्रको साथमा
बोल्न भने चाहदैन चकित भने पर्छ

इन्द्रिय जति व्याकुल हुन्छन्
ज्ञान–चेतना जडीभूत हुन्छन्
यमदूत उसको अघि आउँछ
 डराएर उसको प्राण जान्छ

आतुरकालमा प्राणवायु जब ठाउँ छोड्छ
एकक्षण पनि कल्पबन्छ अनि प्राण तोड्छ
शतबिच्छीको एकैचोटी टोक्दो पीडा भोग्दै
मरणासन्न अवस्थामा फीँज पनि काड्छ  

रोगी मुख ¥यालै¥यालले भरिन पो जान्छ
प्राण जाने वेला भयो आतुरताले तान्छ
पापी जनको प्राण जान्छ हेर गुदाबाट
अन्तिममा प्राण जान अति कठिन हुन्छ

रिसपूर्ण भयानक हुन्छ प्रदर्शित रूप
यमदूत दुईले दाँत कटकटाछन् खुप
उध्र्वकेश काककृष्ण बक्रतुण्ड काया
अस्त्रशस्त्र पाश देख्छ रोगी बन्छ चुप
 
भयङ्कर तिन्को दर्शन बिमारीले गर्छ
मरणासन्न त्यो प्राणी अत्यान्त नै डर्छ
यो रूपको दर्शनले दिशा पिसाव झर्छ
रुँदै रुँदै त्यो व्यक्ति अङ्गुष्ठ रूपमा सर्छ

पञ्चभूत शरीर त्याग्दा रुन्छ ह्वाँह्वाँ गर्दै
यमदूतको पाशमा पर्छ  घरतिर हेर्दै
यमदूतको कष्टदाइ यातनालाई भोग्दै
यमदूतले समाउँछन् गलफन्दा लगाउँदै

राजपुरुषले दण्डनीय पुरुषलाई लगेसरि
पापीलाई यमदूतले लान्छन् उस्तै गरी
यमदूतले नरककष्ट बताउँदै लान्छन्
कुम्भीपाक नरक लान डोरीले नै तान्छन्

चाँडोचाँडो हिड्न भन्छन्
तिन्ले त्यहाँ डर दिन्छन्
नरक्र–डर बताउँछन्
छिटो हिड्न लगाउँछन्

यमदूतको रुखो बोली उस्ले त्यहाँ सुन्छ
भाइबन्धुको रोदन पनि त्यस्ले त्यहाँ सुन्छ
यस्तो मार्मिक यात्रामा ऊ आँफै रुन्छ
यमदूतको बाटोमा पिटाइ पनि हुन्छ

यमदूतले त्यहाँ डरलाई  देखाउँछन्
नरक–भय देखाएर पनि झर्नै डाट्छन्
 यमलोकमा जानुपर्छ छिटो हिड्न भन्छन्
कुम्भीपाक नर्कमा लाने कुरा गर्दछन्

यमदूतले प्रताडित अति धेरै गर्छ
प्रताडना धेरै हुँदा मुटु छिया पर्छ
तन काप्न थाल्छ कुकुरले टोक्छ
पापलाई सम्झँदै यमपथमा हिड्छ
भोक तीर्खा बाट पीडित नै हुन्छ
रवि किरणले तन त्यस्को धुन्छ  
दावाग्नि जल्छ वायु पनि बग्छ
कोर्राको पिटाइमा ऊ त साह्रै रुन्छ

वाध्यता छ, यममार्ग उस्लाई हिड्नु पर्छ
कष्टकर पीडा यात्रा सहन गर्नु पर्छ
तातो तातो बालुवा छ बस्नेठाउँ छैन
असमर्थ पदयात्रा सहज पार्नु पर्छ

थाक्न जान्छ मार्गमा ठाउँ ठाउँमा लड्छ
लड्दा लड्दै बाटोमा मुर्छा पनि पर्छ
अतिसय पापमय तमपूर्ण बाटोबाट हिड्दै
यमदूत साथ लाग्दै यमलोकमा पु¥याइन्छ
दुई तीन मुहूर्तमा यमलोकमा ल्याइन्छ
घोरनरक यातनालाई त्यहाँ देखाइन्छ
यमराज र यमयातना मुहूर्तमा नै देखाएर  
यमराजको आज्ञा पाइ इहलोक ल्याइन्छ

मानिस लोकमा आइ
अनादी वासनाले बाँधिएको
त्यो जीव
देहमा प्रवेश हुने
इच्छा राख्छ
तर यमदूतले बाँधेर
राखेकोले
प्रवेश हुन सक्दैन
ऊ भोकाउँछ
तिर्खाउँछ अनि
पीडित भएर रून्छ ।
विष्णु भगवान भन्नुहुन्छ–
त्यो पातकीले
आतुरकालमा दिएको दान र
छोराले दिएको पिण्ड त उपभोग गर्छ
त्यसबाट पनि
त्यो नास्तिक तृप्त हुन सक्दैन
छोराहरूले  दिएको दान, श्राद्ध,
जलाञ्जली
पापीलाई प्राप्त हुँदेनन्
अतः पिण्डदानलाई भोग गरे पनि
ऊ भोक प्यासले व्याकुल हुन्छ
व्याकुलताको साथमा
यम लोकको यात्रा गर्छ ।

पिण्ड दान नगर्दा
त्यो प्राणी  प्रेत बन्छ
प्रेतरूपमा कल्पपर्यन्तसम्म
घनघोर वनमा
अत्यान्त पीडित भएर
भ्रमण गरिरहन्छन् ।
कर्मको भोग गर्नै पर्छ
सैकडौं करोडौं कल्प बित्न सक्छ
कर्मफल नाश हुँदैन,
जबसम्म जीव यातना भोग्दैन
तबसम्म मानिसको शरीर पनि प्राप्त गर्दैन ।
पिण्डदान किन ?
कर्मको फल भोग्नै पर्छ
करोड बर्ष लाग्न सक्छ
कर्मको फल अविनाशी छ
जीवयातनालाई भोग्नै पर्छ

मानव जीवन तुच्छ हैन
प्राप्त गर्न सहज हुँदैन
सहजता प्राप्त गर्नलाई
आफ्ना पितृ तार्नलाई

 पुत्रले पिण्ड दिनै पर्छ
क्रिया कर्म गर्नै पर्छ

दशदिन तक पिण्ड दान
आवश्यक छ सबले जान
त्यो  पिण्ड बन्छ चार भाग
पिण्डबाटै बन्छ प्रेत तन

प्रत्येक दिनको  पिण्ड चार भाग लाग्छ
 पञ्चभूत बन्नलाई दुई भाग जान्छ
तेस्रो भाग पिण्डलाई यमदूतले पाउँछ
चौथो भाग पिण्डलाई प्रेतले खान्छ

तन बन्नलाई  नौ दिन रात लाग्छ
दशौं दिनमा तनले शक्ति पाउँछ
यसरी  दिइने पिण्डबाट
प्रेतको एक हातको तन बन्न जान्छ

यही तनले शुभ अशुभ जे जतिछन्
स्वकर्मफल भोग्नै पर्छ
यमलोकमा त्यो त सर्छ
पिण्डबाट
पहिलो दिनमा शिर
दोस्रो दिनमा घाँटी
तेस्रो दिनमा हृदय
चौथो दिनमा पिठ्यूँ
पाँचौं दिनमा नाइटो
षष्ठ दिनमा कम्मर
सातौ दिनमा गुह्य
आठौं दिनमा जाँघ
नवौं दिनमा घुँडा र पैर
यसरी नौ दिनसम्म दिएका पिण्डले
 प्रेतको शरीर बन्छ
दशौदिनको पिण्डले  
भोक र प्यास े जागरण गर्छ
पिण्डबाट निर्मित त्यो प्रेत तनले
एघारौ–ंबाह्रौं पिण्ड खान सक्छ
तेह्रौं दिनमा प्रेत एक्लै यममार्ग समाउँछ
पीडाहरू बोक्दै बोक्दै यातना सजाउँछ
यम मार्ग र यसको दूरी
विष्णु गरुड चल्न थाल्छ यममार्ग बार्ता
पारगर्ने दूरी कति कस्तो होला यात्रा
छयासीहजार योजनको छ यसको दूरी
वैतरणीलाई छोडीकन यात्रा पुरापुरी

प्रेतलाई हिड्नुपर्छ हेर दिन रात
दुईसय संैतालीस योजनको साथ
मार्गमा पर्न जान्छन् सोह्रवटा्र नगर
पारगर्दै पुगिन्छ है यम–प्रासाद पास

बाटोमा पर्ने नगरहरू
प्रथममा सौम्यपुर, सौरिपुर दोस्रो
नरेन्द्र भवन तेस्रोमा गन्धर्वपुर चौथो
पाँचौमा शैलागम ,क्रौञ्चपुर छैटौं
सातौमा त्रूmरपुर, विचित्रभवन आठौं
नवौंमा बह्वापदपुर, दुःखपुर पर्ने दसौं
एघारौंमा पदयात्रा नानाक्रन्दपुर
बाह्रौमा सुप्त भवन,तेह्रौ रौद्रपुर
चौधौ पुर भनेको हो पयोवर्षणपुर
शीताढ्यपुर पार गर्दै पुग्ने भित्रीपुर
यिनै पुर पार गर्दै,पुग्ने धर्मराज–भवन
बाँधिएको पापी जीव गर्छ अति क्रन्दन

गर्न पर्ने मानवले जिउँदो छँदै सुकर्म हो
सुमार्ग त्यागी काम गर्दा हुन जाने कुकर्म हो
केशवको कथन सबै गरुडले सुन्दै गए
डरलाग्दो यममार्ग पीडा मनमा गुन्दै गए
 
मानव जन्मे पछि मर्छ
चाहे यसै संसारमा होस्
या परलोकमा होस्
सुकर्म या कुकर्मको फल
उसले भोग्दै भोग्दै हिड्नु पर्छ
 ती मार्ग कष्टतालाई
श्रवणमा गरुड प्राप्ततालाई

सर्ग एक (स्वर्गको यात्रा) (समीक्षात्मक पौराणिक महाकाव्य)

मङ्गलाचरण

ए हरि ए हरि जगत जमायौ

दुई दिनमा मर्न पर्ने जीव बनायौ

जन्मे पछि मर्छ जीव यो त धुवसत्य्र

सत्यलाई आधारमानी कोरेको छु कथ्य

यै सत्यको कर्मफल चाख्नलाई आज

तिम्रै आराधना गर्न लागेको छु नित्य

ऋषि मुनि भन्ने गर्छन् पुनर्जन्म हुन्छ

सिद्ध पनि गरेका र्छौ जन्मे पछि मर्छ

तिम्रो कर्म अटल छ कस्ले टार्न सक्छ

अजर र अमर आत्मा अन्त कतै सर्छ

नत माता नत पिता नत बन्धुवान्धव

रोक्न कोही सक्दैन तिम्रै चल्छ ताण्डव

डाक्टरले रोगी जाच्छ तर आफै मर्छ

जान्दछन् सब कर्म आजका यी मानव

तनभित्र अति सूक्ष्म आत्मा सजाएर

तनलाई पाली राख्छौ माया लगाएर

कुकर्म देख्यौ भने दण्ड पनि दिन्छौ

भित्रीसूक्ष्म आत्मालाई लान्छौ भगाएर

तनरूपी घरबाट आत्मालाई तान्छौ

अतीन्द्रिय रूप दिन आवश्यक ठान्छौ

पाप धर्म सबै कर्म तन–गर्ने ठानी

अङ्गुष्ठरूपी तनबनाइ दण्ड दिन लान्छौ

शरीरले जे जे कर्म पृथ्वीमा गर्छ

स्वर्ग नर्क जाने कर्म त्यसमा भर पर्छ

शुभकर्म जस्ले गर्छ स्वर्गतिर लाग्छ

पापकर्म गर्नेवाला नर्क मार्ग धर्छ

जन्तुजगत् निर्माणमा मानिसको रूप

सचेतन–अतीन्द्रिय प्रदान गरेऊ खुप

कर्मफलको परीक्षा आते जाते सबै

छाडा छोडी नरलाई आपूm बसी चुप

मानिसले जीवित छँदा जे जे कर्म गर्छ

अतीन्द्रिय रूप त्यसले मरे पछि धर्छ

अतीन्द्रिय रूप त्यही स्वर्ग नर्क भोग्ने

पापकर्मी मनुवा त वैतरणीमा झर्छ

अतीन्द्रिय शरीर त मानिसमात्र धर्छ

स्वर्ग नर्क मुक्ति भोग्न मानिसले पर्छ

अरू जन्तु यस पथमा प्रवेश पाउँदैनन्

मुत्युपछि यस्ता जन्तु योनी जन्म सर्छ

जलशैया शयनमा योगनिन्द्राको साज

नाभीबाट कमल पूmल, ब्रह्माजीको राज

लोकहरू निर्माण भए तिम्रै इच्छाबाट

स्वर्ग नर्क पातललाई तिमी दिन्छौ काज

दर्शन मैले पाउँ हजुर सत्यमय रूपको

शब्द बगुन् सुधाबनी स्वाद मीठो सुपको

सत्यमय रूपबाटै सिर्जना भो लोकको

अमरत्व बनोस् काव्य भाव बनोस खुपको

प्रथम अवतार सनतकुमार सृष्टि सिर्जनामा

बराहरूप धारण ग¥यौ दोस्रो अवतारमा

रसातलकी पृथ्वीलाई निकालेर ल्यायौ

जलचर थलचर संसार निर्माणमा

यै धर्तीमा जन्म दिन्छौ यै धर्तीमा मरण

लगाउँछौ कर्म गर्न सबको गर्छौ भरण

सात्वत तन्त्र मिल्यो नारद अवतारमा

काव्य अजर अमर बनोस् तिमै्र पर्छु शरण

चौथो अवतार हुन गयो नरनारायण

ऋषि बनी तप गरेऊ भक्त परायण

तिम्रै तप मैले गर्छु प्रणमन फिजाई

काव्यशब्द बन्न सकुन् प्रणय प्रणयन

हरेक तिम्रो अवतारमा नयाँ तथ्य हुन्छन्

ईश्वरीय तत्त्वलाई भावनाले गुन्छन्

भाव झल्कोस् भक्तिमय शब्द बनुन् अमृत

अपवित्र तत्त्व भए यै अमृतले धुन्छन्

पाँचौं तिम्रो हुन गयो कपिलको अवतार

सुरासुरलाई उपदेश दियौ बारंबार

अमृतरूपी उपदेश मैले पनि पाऊँ

कर्मफल–प्रस्तुत–इच्छा प्रवलको सार

पाँचौ अवतार जब भयो कपिल नाम रह्यो

साँख्यशास्त्र–शिक्षा पनि तिमीबाटै भयो

दत्तात्रय नामा रह्यो छैटौं अवतारमा

यथा स्थान तथा क्रम हुने अवतार छ यो

भक्तवत्सल तिम्रो कृपा तीनैलोकमा हुन्छ

भक्तजनका तनमा पसी आत्मालाई धुन्छ

अलक र प्रह्लादमा दियौ ब्रह्मज्ञान संदेश

यस्तै संदेश मैले पाउँ नत्र यो मन रुन्छ

सातौं अवतार हुन गयो रूप यज्ञ देव

आठौ अवतार लिन गयौ ऋषभ देव

गृहस्थाश्रम निर्देशन यहाँ हुन गयो

तिम्रो नवौं अवतार हुन गयो पृथु देव

गौरूपा पृथ्वीलाई दुहन गरिलियौ

यसैबाट संसारलाई महाऔषधी दियौ

दशौ तिम्रो हुन गयो मत्स्य अवतार

वैवस्वत मनुलाई सुरक्षा नै दियौ

अवतार एघारौंमा कूर्मरूप लियौ

मन्दराचल पर्वतलाई समाई दियौ

धन्वन्तरि नाम बन्यो बाह्रौ अवतार

माोहनी रूप धारण तेह्रौ अवतार

देवतालाई अमृत बाँड्यौ दैत्य लोभ्याएर

नृसिंह रूप बन्न गयो चौधौं अवतार े

हिरण्यकशिप्युलाई तिमीले ग¥यौ वध

प्रह्लादलाई उद्धार ग¥यौ तिम्ले सरासर

पन्ध्रौ अवतार तिम्रो वामन रूप धारणा

बलिको तीन पद जमिन लिनको कारण

सोह्रौ अवतार भयो परशुराम रूप

ब्राह्मण द्रोही क्षेत्रीको नाश भयो खुप

सत्रौ अवतार तिम्रो व्यास हुन गयो

वेदका अनेकौ शाखा बनाइ दियौ

अठारौं अवतारमा राम भइ आयौं

पृथ्वीको भार हर्न चारैतिर छायौ

वीसौं अवतारमा कृष्ण वलराम

पृथ्वीको भार हर्दै कीर्तिमा रमायौ

एक्काइसों अवतार भयो बुद्ध रूपमा

यसपछि हुन आउने कल्कि अवतारमा

सत् गुणका अधिष्ठान लाखौ अवतार

नम नम गर्छु प्रभु मैले बारं बार

तिमी नै हौ कल्पवृक्ष गुरु संसारका

स्वर्गीय भोग प्रदान गर्ने भव सागरका

तिमीबाटै प्राप्त हुन्छ वैकुण्ठको बास

स्वर्ग नर्क मार्ग यात्रा तिमी तारकका

असंख्य छन् तिम्रा कर्म असंख्य नै लीला

मायवीय यै लीलामा दिन्छौ भाग बिला

जन्म–मृत्यु चक्रले सबलाई डसेको छ

सारतत्त्व खोज्दै हिड्छु तिम्रै रूपशीला

भन्ने गर्थे यो लोकलाई मैले कर्म–भूमि

स्वर्गभन्दा प्यारो लाग्छ भन्थे जन्म–भूमि

शान्ति भवन पहिल्याउन घुमे सारा तीर्थ

शान्ति मय विश्राम–स्थल पाइन तप–भूमि

जता हेर्छु चारैतिर विकृति नै देख्छु

भन्ने गर्छु मनमनै शान्तिगाथा लेख्छु

स्वर्गमार्ग प्राप्त गर्न ठूलो इच्छा जाग्यो

प्राप्त हवोस् मार्गचित्र ला'को तीर्खा मेट्छु

यमदूत भाग्न जाउन् देवदूत आउन्

प्रदूषित संसारमा शुद्धता नै छाउन्

सुधामय काव्य होस् सबै जनजनमा

शब्द शब्द काव्यसार देवगीत गाउन्

स्वर्गको यात्रा

आज संसारमा

देखिएको सर्बत्र जात्रा

मानिसले भोग्न परेका कष्ट

गरुडपुराणले दिएको मार्गदर्शन

सहज र सरल तरिकामा

उतार्न सकुँ

यही नै मेरो श्री हरिमा

हार्दिक प्रार्थना

यो ध्रुबसत्य हो

मानिस जन्मे पछि मर्छ

विविध कर्म गर्छ

भनिन्छ स्वकृत कर्मको फलबाट

स्वर्ग र नर्क भोग्छ

अतिशय गर्नु हुन्न भन्थे अग्रजहरू

अति लोभ गरे पछि खस्न जान्छ बरू

विद्वान र सज्जनको सङ्गत गर्न भन्थे

स्वर्गयात्रा गर्नलाई यही बन्छ धरू

धर्म कर्म जीवनका सहयात्री मित्र

माया प्रेम धनसम्पत्ति हुन्छ घर भित्र

धर्म कर्म गर्दै गए मिल्न जान्छ धन

धर्मभित्रै मिल्न जान्छ ईश्वरीय चित्र

संसारमा बन्धनको कहीं कमी छैन

प्रेमरूपी बन्धनमा कसी लगाइदैन

प्रेमरूपी बन्धन त अति दृढ हुन्छ

तृष्णाबन्धन् तुच्छहुन्छ स्वर्ग पाइँदैन

भावनामा हरिसँग मिलनको विन्दु

नदीबग्दै पुग्नेस्थान हुन जान्छ सिन्धु

यही मार्ग समाएर काव्य लेख्न लागें

स्वर्ग जाने मार्ग खोज्दै भावनामा जागें

केशवले गरुडलाई जति सन्देश दिए

तिनै सन्देश केलाएर मैले ज्ञान पिएँ

यिनै शब्द केलाएर रसपान गर्दै

काव्य अघि बढ्दै जावस् भन्दै विदा लिएँ

देव क्षेत्र नैमिषारण्य

विचार विमर्षमा रम्य

ज्ञान–कुञ्ज ज्ञान सिन्धु

सूतजीसँग मिलन विन्दु

उत्पादन तत्वमा ध्यान दिनु पर्ने किन र कसरी एक विवेचना ।

सदानन्द जैसी

नेपाल एउटा कृषि प्रधान देश हो । कृषि प्रधान देशका किसानले उत्पादन गरेर देशलाई आत्मनिर्भर गराउनको साटो बिभिन्न खाद्यान्न सामाग्रीहरू विदेशबाट आयत गर्नु परेको छ । यो एउटा चिन्ताको षिय हो । हामीसँग उत्पादन लिनको लागि जमिन छ जल छ र जङ्गल पनि छ । यसको साथै हामीले उत्पादनमा थप आवश्यक तत्वहरू भनेका बीउ, मल, प्रविधि र बाली संरक्षण हुन् । यी तत्वहरूको सुव्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्दा आशातित उत्पादन लिन सकिन्छ । यस सम्बन्धमा खेतीपाती गर्दा ज्यामीको पनि सख्त आवश्यक हुन्छ । एकातिर देशका युवा रोजगार नपाएर विदेश जान बाध्य छन् भने अर्कोतिर खेतीपातीको कामको लागि ज्यामी पाइँदैनन् । जग्गा बाँझिदै आएका छन् । तराई क्षेत्रमा केही हदसम्म मेशिन औजारको प्रयोग गरेर काम गर्न सहज भएको छ भने पहाडी क्षेत्रमा यो सुविधा सहज हुँदैन ।

उत्पादन लिन कठीन पर्ने अरु कुराहरु पनि छन् । ती चिजहरूमा उत्पादन लागत नेपालमा बढी छ । जति उत्पादन लागत बढ्छ त्यति साधारण खेती गराइमा किसानले उत्पादनबाट उत्पादन खर्च उठाउन सक्दैनन् । उत्पादन बढाउनलाई परमपरागत खेती प्रणाली बाट माथि उठेर आधुनिक कृषि प्रणालीतिर कृषक लम्कनु पर्छ । कृषिलाई व्यवसायिक रूपमा रुपान्तरण गर्नु पर्छ । हाल केही माछा पालन तथा पशुपालनमा फाटफुट रूपमा फर्महरू देखा पर्न थालेका छन् । अन्नबाली मात्रै लगाउनु पर्छ भन्ने छैन । जुनबाली लगाउँदा तथा जुन कृषि पेशा अपनाउँदा अत्यधिक उत्पादन तथा नाफा लिन सकिन्छ त्यही व्यवसायमा किसान लम्कनु पर्छ । तरकारी फलपूmल, पशुपालन( भैंसी, गाई, कुखुरा, बाख्रा, बंगुर,,हाँस) मौरी पालन आदि। यी व्यवसायमा फाटफु व्यवसायीकरण हुन लोगको छ ।किसानले यसमा ध्यान दिनु पर्छ र सरकारले यी उत्पादनलाई विक्रीवितरणमा सहजी करण गर्नुपर्छ । आज कृषि उत्पादनमा देखिदै आएको ह्रासलाई उत्पादन मुलक बनाउन अपनाउनु पर्ने केही कामहरूलाई मैले यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहान्छु –

माटाको अवस्थारू– खेती गर्न माटोको(जमिनको) आवश्यक्ता पर्छ । माटो हुँदैमा माटो उत्पादनशील हुँदैन । माटोको अवस्थाको पहिचान गर्नु पर्छ ।सर्ब प्रथम माटाको बुनोट तथा बनौट कस्तो छ भन्ने जानकारी लिनु पर्छ ।बलौटे माटो भनी जानकारी पाउँदा साथ जोत खनमा सजिलो, सिँचाइ बढ्ता चाहिने, प्राङगारिक मल बढ्ता प्रयोग गर्नु पर्ने, रासायनिक मल खण्ड खण्ड गरेर छर्नु पर्ने , जरायुक्त बाली ( आलु,पिडालु, सखरखण्ड, खर्बुजा तबुर्जा ) लगाउन राम्रो हुने आदि जानकारी हुन्छ ।

दोमट माटो (मझौला कण भएको माटो)भन्ने जानकारी पाउँदा खेरी , यो माटो राम्रो माटोमा हो भन्ने जानकारी हुन्छ । यस माटोमा सबै प्रकारका बाली लगाउन सकिने, जोतखन काम गर्न पनि बलौटे भन्दा अलिक गह्रुङो हुने आदि जानकारी हुन्छ । बालुवामा भन्दा यसमा पानी अड्ने क्षमता बढता हुनेहुँदा कम सिँचाइ भए हुने मल माटो रुखो या मलिलो कस्तो छ सोही अनुपातमा मल प्रयोग गर्नु पर्ने आदि जानकारी हुन्छ ।

चिम्टे कण (धेरै मसिना कण) भएको माटो । यस माटोलाई गह्रुङ्गो माटो पनि भन्ने गरिन्छ । यस माटोमा काम गर्न कठिन हुन्छ । पानी चुहिदैन( पानी कम चुहिन्छ) जस्ले गर्दा पानी हुँदा हिलो हुने र सुख्खा हुँदा निकै कडा हुने हुँदा काम गर्न जोतखन गर्न गाह्रो हुने हुँदा सबै प्रकारका बाली लगाउन राम्रो मानिदैन । यस्ता जग्गामा धानबाली लगाउन राम्रो मानिन्छ । यस्ता माटोमा प्राङ्गारिक मल(गोवर, कम्पोष्ट, हरियो मल आदि) प्रयोग गर्दा माटोका कणहरू खुकुलो हुने । यस प्रकारको माटोमा रासायनिक मलको प्रयोग घटाउन राम्रो हुन्छ ।

माटोको पिएच मान कति छ – यसलाई माटोको प्रतिक्रिया पनि भन्ने गरिन्छ । माटो अम्लिय क्षरिय तथा टतस्थ कस्तो छ भन्ने जानकारी पिएच मिटर बाट जाँचिन्छ र यसको इकाइ लाई पिएच भनिन्छ । पिएच ७ लाई तटस्थ, पिएच ७ भन्दा माथिलाई क्षरिय र उिएच ७ भन्दा तलको माटोलाई अम्लिय माटो भनिन्छ । सबै माटोको पिएच मान ७ हुँदैन । पिएच मान ६.५ देखि ७.५ सम्म हुनु राम्रो हो । अम्लिय माटोमा कृषि चुन र क्षारिय माटोमा जिपसमको प्रयोग गर्नु पर्छ । कुनै बाली धेरै अम्लिय माटो पनि मन पराउँ छन् जस्तै चिया बाली । बालीको आप्mनै आप्mनै पिएच मान हुन्छ । नेपालको माटो धेरै ठाउँको अम्लिय प्रकारको छ ।

माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थको अवस्था– प्राङ्गारिक पदार्थ माटोको मुटु हो । यसमा विरुवालाई चाहिने सबै तत्वहरू थोरै मात्रामा भए पनि पाइन्छन् । माटोमा यसको तह जति बढाउन सकिन्छ माटो त्यति मलिलो हुन्छ ।माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थ बढाउन प्राङ्गारिक मलहरू( गोवर, कम्पोष्ट, हरियो मल, पिना, भेडा बाख्राको जुतो, आदि)को प्रयोग गर्नुपर्छ । नेपालको माटोमा प्रङ्गारिक पदार्थको मात्रा पहाड् भन्दा तराईमा निकै कम छ ।माटो उत्पादनशील बनाई राख्न माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा २.५ प्रतिशत भन्दा माथि कायम गर्न'ुपर्छ ।

भू–क्षय– नेपालका किसानको लागि भू–क्षय ठूलो शत्रु हो । यसले सतहको माटो बगाएर र उडाएर लान्छ र अर्को ठाउँमा लगेर पुर्दछ । दुबै ठाउँको माटो खेती योग्य रहँदैन । सतहको माटो बगाउँदा बगाउँदै कुनै कमजोड ठाउँ फेला पारेमा स्यानो खोल्सा ठूलो खोल्सा पार्दै गल्ली आकार मै परिणत गर्न सक्छ । यसको लागि माटोलाई बालीले ढाकि राख्नु पर्छ, तथा छापो राख्न पनि सकिन्छ । नेपालका धेरै जसो पहाडी भेगमा धेरै भिरालो जमिनमा खेती गर्ने चलन छ। खोरिया फाँड्ने चलन छ । जस्ले गर्दा भूक्षय बढ्ने गर्दछ । पाल्पा, अर्घाखाँची ,गुल्मी आदि ठाउँमा ठूला ठ्रूला बारीका पाटा बनाएर खेती गर्दछन् । यसो गर्दा त्यहाँको माटो र मल बगाएर लान्छ । यी पाटालाई गह्रामा परिणत गर्न अति आवश्यक छ । ती पाटालाई बीच बीचमा बाक्लो गरी नेपियर घाँस, केरा,भूईकटहर हारमा लगाइ दिएमा माटो बगेको गई त्यसैमा थुप्रिन्छ अनि गह्रा बन्न थाल्दछन् । केही समय लाग्छ तर ठाडा पाटा गह्रामा परिण हुँदै जान्छन् । यो सबै किसानले बुझ्नै पर्ने हुन्छ कि १ इञ्च खेती योग्य माटो बन्न १०० देखि हज्जार वर्ष लाग्न सक्छ तर सोही माटो १ मिनटमै बगेर सकिन्छ । किसानले आप्mनो जग्गाको अवस्था हेरेर कुन विधि अपनाएर हुन्छ माटो जोगाउनु पर्छ ।

खाद्यतत्वको चुहावट रोक्ने – माटोमा प्रयोग गरेका खाद्यतत्वका स्रोत चाहे प्राङ्गारिक होस् या रासायनिक होस, त्यो माटोमा पुगे पछि ती बिरुवाले लिने रुपमा रुपान्तरण हुन्छन् । बिरुवाले लिन सक्ने या चाहिने जति लिन्छन् र बढता भएको अथवा विरुवाले लिन नसक्ने अवस्थाको खाद्यत्तवहरू चुहेर उडेर खेर जान्छन् । त्यसो हुँदा माटो जाँचको सिफारिस अनुसार मलको प्रयोग गर्दा चुहिने प्रकृयालाई घटाउन सकिन्छ ।धेरै तरिकाबाट चुहिने कामलाई रोक्न सकिन्छ तर किसानले सबै तरिकालाई प्रयोगमा ल्याउन कठिन हुन्छ । त्येसो हुँदा चुहिने काममा कमिल्याउन नइट्रोजन मललाई खण्ड खण्ड गरेर प्रयोग गर्ने, सन्तुलित मलखाद (नाइट्रोजन, फस्फरस,र पोटास) को प्रयोग गर्ने, सम्भव भए बाली चक्रमा गहिरा जरा जाने बाली लगाउने ताकि चुहिएको खाद्यतत्व त्यस्ले लिन सकोस् । माटोमा हरियो बालीले ढाकि राख्ने र त्यसलाई माटोमा जोतेर मिलाउने गर्दा खाद्यतत्वको चुहाइमा कमि ल्याउन सकिन्छ भने माटोमा प्राण््गारिक पदार्थ थप्न सकिन्छ ।

बाली व्यवस्थापन–माटोको पहिचान र व्यवस्थापन पछि अरू उत्पादन तत्वको प्रयोग तिर लाग्नु पर्छ । अब बालि व्यवस्थापनमा लागौं । बाली लगाउन पहिला हामीले जमिनको तयारी गर्नु पर्छ । आजको जमानामा तराई र समतल ठाउँमा ट्याक्टर बाट जोताई गरिन्छ तर पहाडी भेगमा गोरुबाट जोत्ने गरिन्छ । जोताइ गर्नु भनेको माटो खुकुलो पार्नु झार नास्नु, मललाई माटोमुनी पु¥याउनु हो । शून्य जोताइको तरिकाबाट पनि गहु बाली लगाएको पाइन्छ । बीउ उमार्न सकिन्छ र झार नियन्त्रण गर्न सिकन्छ भने साथै मल र सिँचाइ दिन सके जोत्नै पर्छ भन्ने छैन । जोताइ कति गर्ने भन्ने कुरा हलो या मेशिनरी औजारको को साथै माटोमा चिस्यानको अवस्था कस्तो छ, माटोको कणहरू चिम्टे भएमा ठूला ठूला डल्ला आउने भएकोले जोताइको संख्या बढ्न सक्छ ।

जमिनको राम्रो तयारीपछि कुन बीउ ( स्थानीय, उन्नत तथा हाइब्रिड) लगाउने हो ? बीउको निर्णय गर्नु आवश्यक हुन्छ भने कति उत्पादन लिने हो त्यसमा पनि बिचार गर्नु पर्ने हुन्छ । स्थानीय जातले थोरै मल खान्छ र उत्पादन पनि निकै कम दिन्छ । उन्नत बीउले स्थानीय जातको भन्दा बढ्ता उत्पादन दिन्छ र खाद्यतत्व पनि बढी चाहिन्छ । हाइब्रिडले उत्पादन बढी दिने भएकोले यस्मा पनि बढी खाद्यतत्व दिनु पर्नेहुन्छ । किसानलाई बाली उत्पादन कति लिने, त्यलाई मल कति चाहिन्छ भन्ने कुरा हिसाव निकाल्नु पर्ने भएकोले प्राविधिकको सहयोग लिनुपर्छ । बाली लिँदा माटोको उर्वरा शक्तिलाई पनि ख्याल गर्नु पर्ने भएकोले बाली चक्र अपनाउनु पर्नेहुन्छ र कोशेबालीलाई बालीचक्रमा ल्याउनु पर्ने आदि कुरालाई ध्यान दिनुपर्छ । कोशेबालीका जरामा गिर्खा हुन्छन् ती गिर्खामा व्याक्टेरिया हुन्छन् यिनले वायुमण्डलीय नाइटोजन खिचेर .माटोमा मिसाउँछन् ।

मल व्यवस्थापन –मल दुई प्रकारका हुन्छन् । प्राङ्गारिक मल र रासायनिक मल । प्राङ्गारिक मलमा बिरुवालाई चाहिने सबै खाद्यतत्व थोरैौ मात्राम भए पनि पाइन्छन् ।माटोको संरचना सपार्दछ । माटोमा पानी अड्ने क्षमता शुक्ष्म जैविक क्रियाकलाप आदि बढाउँछ । रासायनिक मलमा यस्ता गुण हूँदैनन् ।रासायनिक मल थोरैले धेरै जग्गामा छर्न सकिने मात्र हो । गोबर मलमा खाद्यतत्वको मात्रा बढाउन गुणस्तर सोत्तर (बकाइनो ,तीतेपाती, अशुरो, ,वनमारा जस्ता वनस्पतिका)े प्रयोग गर्नु पर्छ । गाइ भैसीलाई पनि कोशेबालीको घाँस,हरियो घाँस र पराल मिसाएर खुवाउनु पर्छ । नल र पराल खुवाएको मल गुणस्तर युक्त हुँदैन । गहुँत लाई संकलन गर्ने या गोवरसँगै मिसाउने गर्नु पर्छ । मललाई घाममा सुकाउनु हुँदैन । आलो गहुँतमा पानी मिसाएर सोझै बालीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । गहुँतमा अमिला पिरा तीता टर्रा वनस्पति मिसायर ड्रममा राखी विधटन गराएर बालीमा प्रयोग गर्दा रोग किराको नियन्त्रण्को साथै मलको पनि काम गर्दछ ।

उत्पादनको लागि पानीको व्यवस्था –बालीको उत्पादनको लागि आवश्यकत अनुसारप र उचित समयमा पानीको व्यवस्था मिलाउनु पर्छ । सर्ब प्रथम बीउ उम्रनको लागि चिस्यान नभै हुँदैन । माटोमा भएको खाद्यतत्व घोलेर बिरुवालाई उपलब्ध गराउन पनि पानी चाहिन्छ । बग्ने पानी बिरुवाले खाँदैन । माटोमा पनि धेरै चिसो भएमा बिरुवाले माटोबाट खाद्यतत्व लिन कठिन पर्दछ । सिँचाइ गर्दा पानी गुणस्तर हुनु पर्दछ । पानी जाँचेर सिँचाइ गर्दा राम्रो हुन्छ । पानी लगाउँदा भेल बग्ने गरी पानी लगाउन हुँदै । भिजी सकेपछि पानीको निकास गरिदिनु पर्छ । सिचाइका तरिका पनि थरिथरिका छन् । पानीको फसल लिने काम गर्नु पर्छ । सानो लेखमा धेरै कुार राख्न सक्ने अवस्था हुँदेन । बिरुवालाई पानी नभै नहुने अवस्था भनेको उम्रदा।, बृद्धि अवस्था, पूmल फुल्दा, दाना लाग्दा, गाना लाग्दा,गाँज राख्दा,बन्दा डल्लो पर्दा, कोशेबालीमा कोशाा लाग्दा हुन् । यी अवस्था बाहेक माटोमा चिस्यान हेरेर थप पानी दिन परे दिनु पर्छ ।

प्रविधिको प्रयोग – सबै बालकिो रोप्ने समय आप्mनै आप्mनै हुन्छ । समय अनुकुल रोप्नु पर्छ । धेरै बाक्लो रोप्दा सूर्यको प्रकाश र मलको मात्रा कम हुन जान्छ भने धेरै पातलो रोप्दा बोटको संख्या कमी हुन्छ र उत्पादन कम हुन्छ, रोप्दा द.ूरीको पनि ख्याल गर्नु पर्छ । बालीलाई रोग कीराबाट तथा मुसा आदिबाट जोगाउनु पर्छ , गोडमेलमा सकेसम्म हातले गोड्दा राम्रो हुन्छ तर काम गर्ने मानिसको अभावले गर्दा झार मार्ने विषादिको प्रयोग दिन प्रति दिन बढ्दै छ । विवषता हो झारले बाली खायो भने उत्पादन लिन सकिदैन झार मार्ने विषलाई छर्नै पर्ने हुन्छ ।

बालीलाई राम्ररी पकाउनु पर्छ । काँचो बाली भित्र्याइयो भने कीरा लाग्छ । सकेसम्म जति सक्दो पकाउने नभए काटेपछि सुकाउने र जति सकिन्छ दानामा पानीको मात्र घटाउनु पर्छ ।

यी माथिका विषयलाई छर्लङ्ग सँग लेख्दा लेख निकै लामो हुने भएकोले थप तपसीलका कुरासहित लेखको बिट मार्द छु ।

सकेसम्म बजारमुखी उत्पादन गर्नु पर्ने हुन्छ । व्यवसायीक कृषक अनि वेमौसमी बाली लगाउने किसानले साथै तरकारी बाली वालाले पनि कुन बाली लगाउँदा बजारमा आप्mनो उत्पादनले बजार पाउँछ र बढी मूल्यमा बेच्न सकिन्छ त्यसको ख्याल गर्नै पर्ने हुन्छ । समाजले नरुचाउने पालन तथा खेती गर्दा उत्पादन लिन र बेच्न कठिन पर्छ जस्तै ब्राहमणै ब्राह्मण समाजमा बंगुर पाल्दा सफलता हातपार्न कठिन पर्छ ।

धन्यवाद

२०७८ साल भाद्र कृष्ण अष्टमी

अपाला महाकाव्यमा दृष्टि

परिचय–

लक्ष्मीकान्त शर्मा पौडेलको साहित्यमा सुप्रसिद्धनाम हो लकास पौडेल । उहाँ बाग्लुङ  न.पा. १४नारायणस्थान बलेवामा २००४÷१०÷६मा माता पञ्चकला शर्मा(आचार्य) र पिता पं नीलकण्ठ शर्मा उपाध्यायका पुत्ररत्नको रुपमा जन्म लिनु भयो ।हाल उहाँ भरतपुर नगर पालिका १० दीपेन्द्रचोकमा बसोबास गर्दै आउनु भएको छ । लकासजी देशभक्त कविताबाट आप्mनो साहित्यिक यात्रा थालनी गर्नु भएको र पद्याञ्जलि(कवितासङ्ग्रह २०७०) भावाञ्जलि (कवितासङ्ग्रह २०७०),गतिाञ्जलि (सूक्तिकाव्य २०७०), शौर्यगाथा (महाकाव्य–२०७१), बहरका लहरहरू (गजलसङ्ग्रह–२०७१) फेसबुक सन्देश (मुक्तकसङ्ग्रह), हिमालयदेखि कन्याकुमारीसम्म (यात्रासंस्मरण– २०७२), विनियोग ृ(कवितासङ्ग्रह–२०७४),बाजीकरण (कथासङ्ग्रह–२०७४), सुरालय (रुवाईसंग्रह–२०७५), अपाला (महाकाव्य –२०७७) गरी ११ वटा कृतिहरू नेपाली साहित्यको भण्डारमा थप्नु भएको छ । साहित्य र शिक्षामा सेवापु¥याए वापत लकासजी विभिन्न संस्थाबाट विभूषित हुनु भएकोछ र साथै उहाँको योगदान साहित्यिक मात्र नभएर सामाजिक मानव अधिकार संरक्षण मञ्च,विश्व हिन्दु महासंघ, टोल समिति, देवघाट क्षेत्र विकास समिति लगायतका संस्थाहरूमा संस्थापक,सदस्य लगायत गरिमामय पदमा समेत आसीन हुनुहुन्छ । 

विषय प्रवेश –

अपाला लकासजीको दोस्रो महाकाव्य हो । यो दश सर्गमा संरचित छ ।नारीलाई मुख्य नायक बनाइ लेखिएको यो वैदिक कालिन कथामा आधारित रहेर लेखिएको महाकाव्य हो । यस महाकाव्यको सर्गगत छोटो परिचय तिर लाग्ने अनुमति चाहान्छ ।

प्रथम सर्ग –

यस सर्गमा आरम्भ, विषय प्रवेश, अत्रि र आत्रेयवंश शीर्षकमा महाकाव्यको थालनी गरिएको छ । काव्य लेखनमा मङ्गलाचरणबाट थालनी गरिने परम्परा रहेको र यहाँ पनि महाकविले जगत स्रष्टा वा आत्मतत्व तेजपुञ्जलाई प्रार्थना गर्दै, कविले काव्य मिठो, रसिलो ,शिष्टताले भरिएको, लेख्दा कुनै विघ्न वाधा सन्निपात नपरी काव्यले अग्रता लियोस् र सदा लक्षभेदी भएर काव्यको सिर्जना गर्न सकियोस् भन्ने अठोट प्रकट गर्नु भएको छ । 

विषय प्रवेशमा सप्त महर्षिमा श्रेष्ठ अत्रिका सयौं पुत्र–पौत्र सहित अपला र विश्ववारा नामका दुई पुत्री जन्मेका, बताइएको छ । अत्रि आश्रम पयोष्णि नदीको तटमा, प्राकृतिक र्सौन्दर्यले सुसज्जित, अनेकौं कुटी पर्णशाला, कतै वेदशाला, कतै अश्वशाला र कतै योगशालाको साथसाथै मनै चोर्ने ग्रामबालाहरू भएको आदि सुन्दर वार्णनको साथमा , अवस्थित भएको वर्णन गरिएको छ । 

अपलाको सौन्दर्यको वर्णन,, अत्रि र आत्रय वंशको वर्णन,, सरस्वतकिा कुराहरू, व्रह्माको वीर्य पतन, ब्रह्मा पिताका मनकल्पबाट गुफाबाट सात ऋविको निस्कनु तिनको संरक्षण गरिनु , अत्रि र अत्रिजाबाट वेदका सतासी सूक्तहरु थपिनु ,खोज अनुसन्धान गर्नु,, छोरी अपला पनि मन्त्रद्रष्टा, अािदको सुन्दर वर्णन सहित अपालाको बारेमा यसरी वर्णन गरिएको छ –

सर्वसुन्दरी ज्ञानमञ्जरी

शास्त्रकी धनी वाद वैखरी

आज तुष्ट छन् अत्रिकी सुता

हषले हिंडिन् मार्ग हो कता ?

यी बालिकाले ऋषिको जनमन राख्ने योग्यपुत्री प्रसिद्धि जस्ता धारणा सहित  ७१ श्लोकमा सर्गको समाप्ति हुन्छ । 

द्वितीय सर्ग 

अपलाको ज्ञान र विद्रोह शीर्षक दिएर काव्य लेखन अगाडी बढेको छ । अपाला नभएको बखतमा विद्याश्रम शून्य लाग्ने भन्दै यो सर्गको थालनी भएको छ । यस सर्ग अपालाको वर्णनको वरिपरि नै देखिन्छ ।आमाको सही निर्देशनबाटै छोराछोरीको मार्ग सफल हुने, छोरी कुलकी बत्ती हुन र आमाले  त्यसमा इन्धन थपेर निरन्तरता प्रज्वलित हुन सिकाउँछिन् जस्ता गहन भावना यहाँ आएका छन् । पिताको नामको साथमा सन्तान उठ्ने आमाको  कुलको नाम संस्कार सित जोडिने, भाग्यवादीले लेखेको मात्र पाइने रे कर्म वादीले कर्म गर्दा के पाइदैन भन्ने कुराहरू, धर्म संस्कार, न्याय पतिका पक्षमा हुने ,नारीले पति आज्ञापालन गर्नुपर्ने, नारी विभेदमा देखिएका बन्धन तोडेर अगाडी बढ्ने धारणा अपालामा पलाउँछ र बाबुसँग विभेद अन्तगरी छोरासरह वेद पढ्न पाउने कुराहरू, भेद गरिएमा विद्रामेह गर्ने, आदिधारणामा उभिएकी अपालाको पक्षमा आमा अनसूयाको साथ पाउनु पिता अत्रिको पनि साथ हुनुले अपालाको वेदमा स्थान प्राप्त भएको र मन्त्रद्रष्टा भएर वेदको शोध कार्य थालनी गरिएको, मनुस्मृति राज्य सञ्चालनको लागि कानुनसरह मानिने ग्रन्थमा नारीमा विभेद भएकोले यस्मा अत्रिले विरोध जनाए राजा समक्ष समकक्षको प्रस्ताव राखे, राज्यको कानुन वर्गभेद, वर्णभेद, हुनहुँदैन भनेर अत्रिसंहिता लिएर र्फकनु, यो ब्रह्मर्षि, देवर्षि, महर्षि, परमर्षिक, कण्डर्षि, राजर्षि, श्रुतर्षि सबैले यसलाई मान्यता दिए । अपालाको विदुषीमा ज्ञानरश्मी विकास भयो र उनले ऋगवेदको आठौं मण्डल सूक्तमा सोध कार्य गरेर सात सूक्त थपेर वेदज्ञ विदुषी पद प्राप्त गरिन ,ऋषिहरू पनि ज्ञान सुन्नमा आए भन्दै तपशीलको श्लोक सहित यस सर्गको बिट मारिन्छ–

 मधुर रस पिपासा स्वादमा मान्छ लीला

मधु अलिकति चाख्दा झुम्म हुन्छन् कमिला 

ऋषिगण पनि त्यस्तै ज्ञानत भोका मुमुक्षु

परिजनसित आए सुन्न धेरै सुभेच्छु

तृतीय सर्ग –

यस सर्गमा सृष्टि र चेतना शीर्षकमा धारणाहरू विभिन्न छन्दमा आएका छन् । यस शीर्षकमा परमात्मा आत्मा अनि ब्रह्म कहाँ छ ?परमब्रह्म,को  शक्ति बाट यो सृष्टि भएको, लिन पनि ब्रह्ममा नै हुने कुरा,सूक्ष्म तेजपुञ्ज मिलेर पिण्ड बन्नु , यिनै विभिन्न आकार पिणहरू नै ग्रहको रूप लिनु ,सौर विश्व निर्माणहुनु,प्वाललाई कालो मा गनिने,,यसमा चुम्बकीय शक्ति हुने, यस सर्गमा  धेरै कुराहरू समेटिएको छ ।ब्रह्माण्ड भित्रै परमाणु रहेको, सौर्यपुञ्ज रहेका यिनको आप्mनो कक्ष रहेको, मनेरा, अमीवाको विकसित हुँदै चेपा, मत्स्य र मानिस विकसित भएका मानव देह पञ्चतत्वबाट निर्माण भएको, जीवमा आत्मा हुन्छ र यो आत्मा परमब्रह्मको अंश भएको शरिर नाशवान भए पनि आत्म कहिल्येै मर्दैन,भन्दै मानवप्रति कविको धारणा यसरी आएको छ – 

सबै जन्तु भन्दा पृथक यो मनुष्य,

वितर्की र ज्ञानी छ चैतन्ययुक्त 

कतै द्वैष रागादिले बन्छ नीच 

गुरुज्ञानले बन्छ यो योग्य शिष्य ।

(श्लोक २०, पृष्ठ २३) 

  मानव जीवनका लोभ मोहका कुरा,मानव नासवान भएका कुरा, जीवनजगतका कुरा आदिमा यहाँ बिचार बिमर्श गरिएको छ ।गुणी सबै स्थानमा मान्यहुने, मानिसले लक्ष हाँसिल गर्न, सुदृष्टि हुनु पर्दछ, मानिस विवेकी र सचेत ह्ुनुपर्छ , सचेत हुन सकेन र विवेक हरायो भने मानिस दानव बन्न जान्छ, । जमेको जलमा जीवअंशी मनेरा हुँदै यो अमीवा प्रवंशी हुँदै चेपा, मत्स्यादि आदिको रूप फेर्दै मनुष्य रूमा आइपुग्नु र यो नै सबै जीवमा श्रेष्ठ र सचेतमा लिइन्छ जस्ता धारणा यहाँ आएका छन् । यो देह पञ्चतत्वबाट बनेको हुन्छ । यस सर्गमा आत्मा अमर हुने कुरा, शरिर नाशवान हुने कुरसत्य बोल्दा शान्ति पाउने कुरा कुनै पनि कुरा नत आप्mनु हो न त मरेपछि साथमा लिएर नै जान सकिन्छ जस्ता गहन भावना दार्शनिक धारणा, सिर्जना र चेतनाका कुरा आदिले गर्दा महाकाव्यमा मिठास भरिएको छ र अपालालाई  ज्ञानगङा हुन् भन्दै या सर्ग समाप्त भएको छ । 

चतुर्थ सर्ग –

यस सर्गमा अपालाको बाल्य,किशोर र यौवन अवस्थाको  वर्णन गरिएको छ । अनसूयाले  छोरी सोह्रै कलाले युक्त भएको पाउँछिन् । उनलाई अपालाको जन्म र नामाकरणको पूर्व स्मृति स्मरणमा आएँछ । त्यसवेला अपालाको जन्मबाट अत्रि निकै खुसी भएका हुन्छन् । अपालाई वसन्त पञ्चमीमा अक्षर आरम्भ गराइन्छ । वर्णध्वनी वाग्देवकिो प्रार्थना र गणेशका मन्त्रको साथ मा उनको अक्षर आरम्भ हुन्छ । उनी समग्र ध्वनी  र श्रुतीशास्त्रको अध्ययन  गरेको वर्णन को साथै उनको रुपको गुणको वर्णन यहाँ गरिएको छ । 

एक दिन तलाउमा नुहाउन जाँदा उनका शरिरमा सेता फोकाहरू अपलाले देख्छिन् । अपालाले यी फोकाहरूको बारेमा आमालाई जानकारी गराउँछिन् र आमाले बाबुलाई जानकारी गराउँछिन् । बाबुले स्ववैद्यसँग भनेपछि वैद्यले प्रलेप बनाएर लगाउन दिएपछि यी फोकाहरू निको हुन्छन् । यसरी उनको शरीरको फोकाहरू निको भए पछि अध्ययनको काम अगाडी बढ्छ । उनले षडशास्त्र योगशास्त्र आदि पढ्दै जानु  आचार्य नन्दीबाट लेखिएको कामशास्त्र गृहस्थलाई पढाइन्थ्यो तर कुमारहरूलाई पढ्न र कक्षामा जान पनि मिल्दैनथ्यो तर अपलाले बाहिरै बाट शिव कामसूत्र सुनेर उत्सुक्ता बढेर स्वअध्यन गरिन् ।यसरी अध्ययन गर्दा मदन रागले श्ीरर क्लान्त भएको महसुस हुनु र त्यसबाट मन कसरी उत्तेजित हुन्छ सो को भावसहित यो सर्ग समाप्त हुन्छ।  

पञ्चम सर्ग  –

यस सर्गमा रतिभाव र यौन उत्सुकतालाई वर्णन गरिएको छ । कामशास्त्रलाई  अध्ययनले उनमा कल्पना बढ्छ । यौवनको स्वाद चाख्न नपाइने तर यसको जालमा नसा बस्न जादाँ उनमा उत्तेजना बढ्छ ।  तकियालाई काखमा राखेर युवाको कल्पना गर्दै छातिमा कस्दै गर्दा उनमा आनन्द आउनु र कस्दै जाँदा आनन्द झर्नु ,उषा र अनिरुद्र बीचको सम्बन्ध कल्पनामा पुग्नु, सपनीमा युवा आउनु रातभर उसैसँग रमाउनु, स्वर्गीय आनन्दको अनुभूति गर्नु,आदि काम भावलाई कविले दिल खोलेर वर्णन गरेका छन् र कविले भन्छन् –

भोकमा नमिले खाना वैंसमा नसिमले पति

प्यासमा नमिले पानी पछुतो भैदिने पछि

श्लोक ३५पृष्ठ ४०)

यो सर्ग यौनमा कल्पित हुँदाको छणमा युवायुवतीले महसूस गर्ने कामुकता,कल्पना, आदिलाई निकै रसिलो तरिकाले प्रस्तुत गरिएको छ । नारी पुतली सरह रहेको धारणाको साथै अपलाका आमा बाबुले चेलीको मर्मलाई बुझ्न थालेको  धारणा सहित यो सर्ग समाप्त हुन्छ ।

षष्ठ सर्ग – 

यस सर्गमा विवाह प्रसङ्ग शीर्षक दिएर अगाडी बढाइएको छ । जननी अनुसूयाले तनया मनलाई बुझेर अत्रिसँग छोरी विवाहको उठाउनु, र योग्यवर खोज्नको लागि आग्रह गर्नु । उनको शरिरमा देखिएको दागको उपचार गरेर सातवर्ष बितेको यसवेला कुनै दोष न देखिएको तर पुन स्वेतदाग देखिएमा तिरस्कारमा छोरी पर्ने हुन् कि भन्ने आशंका मनमा उब्जन्छ । वर खोज्नु भन्दा वरले कन्या खोज्ला रम्रो हुने आदि तर्क उठ्नु ऋषिपुत्र कृशाश्व आउनु ,दुबै बीच वार्तालाप हुनु कृशाश्वले नाट्यवेदको ज्ञाता भन्नु, अत्रिले आउनुको कारण सोध्नु र कन्या खोज्दै आएको धारणा कृृशाश्वले राख्नु, विवाहको निर्णय गर्नु ।यसरी विवाहको निर्णय भएपछि अपालाको मनोरोग हट्छ । कविले लेख्छन् –

गजब प्रेमको  जाल  देखिएको 

नछुट्ने कतै चाल भेटिएको

मनमनै अझ प्यास बढ्दछ 

जति पियो नसा उति चढ्दछ।

तिर्सनाले गर्दा विचलित भएकी अपालालाई वर जुट्न निकै कठिन भएका र संयोगले गर्दा पति निराला भेटिएको भन्दै यो सर्ग समाप्त हुन्छ ।   

सप्तम् सर्ग 

यस सर्गलाई अवाला–कृशाश्व उद्वाह शीर्षक दिइएको छ । जब विवाहको निर्णय पछि कन्याहरूमा जाग्ने मानसिक जिज्ञाषाहरू अपालामा पनि जाग्दछन् । तृष्णाहरू जाग्नु मगज सनकीझै बन्नु, विचलित बन्नु, दुबै बीच मनमुटु नमिल्दा के हुनीहोला शंका आशा निराशाका भावना बग्नु, जस्ता धारणा आएका छन् । विवाहको तयारी हुन्छ, नाता कुटुम्ब आदि आउँछन्, सखीहरू आपसमा जिस्किन्छन् । सखीहरूको रतिभावलाई मीठो रुपमा प्रदर्शन गरेका कार्यहरू पनि मिठोरूपमा कविले प्रस्तुत गरेका छन् । जन्तीको वर्णन गरिएको छ । आपाला र कृशााश्वको रूपको वर्णन पनि गरिएको छ – 

अग्ली गोरी सवल तनकी सुन्दी यी अपाला

शोभा आभा चमक सुनझैं दिव्यवर्णी सुबाला

जती हे¥यो उतिउति नयाँ माधुरी झै मिठास 

व्यौली बन्दा अझै प्रखर भो रुप लवर्णै सुवास ।

(श्लोक ३४, पृष्ठ ११३), 

अपाला रातो सारीमा सजिएर नवकलशका धाराका साथ आउनु वर–वधू यज्ञशाला अगाडी भेट हुनु, अग्लो कदका, तनका पूmर्तिला,सेतो धोती, छड्के उपर्ना, स्वर्ण रङ्गी चित्रपर्ण, श्वेत अश्वमा सवार भएर आउँदा झट्ट हेर्दा मदनजस्ता देखिने वर, यज्ञशालामा बाजा धन्किनु, वर–वधूले माला पहिरिनु कन्यादान कर्म गरिनु, पूर्ण संस्कारको साथमा जन्तीलाई विदा गर्नु आदि विवरणहरू प्रस्तुत गरिएको छ र छोरीलाई विदा गर्दा आमबाबाका नयन रसाउनु, 

अत्रिले छोरीलाई विदा गर्नु, घरमा पनि संस्कारको साथमा दुलही घरमा भित्र्याउनु । दुबै रतिक्रिडामा रमाउनु । यो रमाई तीनवर्ष सम्म चल्नु विवाहको तीन वर्षमा अपालालाई पुन सेता फोकाहरूदेखिनु , उनी निकै तिरस्कृत हुनु र माइत जानु ।  अत्रिले बैद्य बोलाए देआउनु र इन्द्रको तप गरभन्ने सुझाव अपालालाई दिन्छन् । अपालाले घरमै बसेर इन्द्र पूजा गर्न थाल्छिन् । ्

मानिसको जन्म दुख भोग्न भएको होृ,भन्ने उक्तिको साथमा पति घर पनि बिरानो भै सक्यो अपाला नयाँ उपचारबाट निराला बन्छिन् भन्दै यो सर्ग समाप्त हुन्छ । 

 नवम सर्ग –

व्याधी , चिकित्सक र पुनर्मिलन शीर्षकमा यो सर्ग अगाडी बढ्छ । अपालाले इन्द्रको पूजा गर्न थालिन् । इन्द्रलाई सोमलताको रसचढाउँदै पूजा गर्दै गर्दा  इन्द्र प्रशन्न हुनु र दर्शन दिएर वर माग भन्नु, अपालाले पनि यो कुरूप देह (श्वेतकुष्ठ रोग) राम्रो होस् भन्दै वर माग्दछिन् । इन्द्रले पनि तिम्रो चर्र्म रोग तीनपत्र भिकेर दिव्यौषधि गरेमात्र ठीक हुन्छ भनेपछि ं अपालाले रथको छिद्रभित्र पसेर मालती बललेतान्दा पहिलो चर्मको तह शल्यकै सरी निस्कियो, यसैबाट बृक्ष बन्यो, जस्को नाम मैदली राखियो, दोस्रो तहको छाला गोधको रूपमा झ¥यो र धनुर्धारीहरूको नाडीमा प्रयोगमा आयो र तेस्रो तहको छाला, कृकलाससरी झ¥यो र छेपारोरूपमा प्राणी पिप्ली बिरुवा भयो ।  वैद्यहरूको लेप लगाए पछि अपालाको कुष्टरोग समाप्त भयो । कविले सबै रोगको औषधी हुन्छ र त्यो औषधीलाई खोज्न सक्नु पर्छ । 

अपाला कुष्टरोगबाट मुक्त भएपछि कृशाश्वले अपालालाई त्यागेर अपराध गरेको महसूस गर्दछन् र अपराधी सरह अत्रिको आश्रममा पुग्दछन् । अत्रिले पनि उनलाई माफी दिन्छन् । पत्नीले पनि कृशाश्वलाई ढोग दिइन्् । माता पिताले अश्रुधारा बगाउँदै छोरीलाई  विदाई गर्दछन् 

जीवन चक्र चल्नलाई आत्मा मिल्नुपर्छ । आत्मा मिल्न नसके जीवनचक्रमा गडबढी आउँछ । मान विमुख हुनहुँदैन सबै मिलेर हाँस्ने प्रवन्त्र गर्नुपर्छ भन्दै यो सर्गको बिट मारिन्छ । 

 दशम सर्ग – 

यस सर्गलाई उपसंहार शीर्षक दिइएको छ । कविले आधा आकाश ओगटेका महिलाको पक्ष खोज्दै छु भन्दै योसर्गलाई अगाडी बणएका छन् अपालाको विद्रोह भन्दा पहिला महिलाको ज्ञान सम्मान शून्य थियो । अपालाले वेदमा शोध गरेर हााक दिनु र जित्नु, ऋषिहरू नारी विरोधमा हुँदा पनि अपालाले मनुस्मृतिको विरोधमा उत्रिनु,छोरा छोरीको विभेदको अन्त्यको चाहना राख्दै अपाला यी ऋषिहरूको विरोधमा उत्रिएर विदुषी पद नै लिइन् ।ऋगवेदमा सोध गरेर सात मन्त्र थपेर मन्त्राद्रष्टा यिनी बनिन् भन्दै कविले आत्रेय वंशको पौडेल थरको हूँ भन्दै आप्mनो परिचय दिएका छन् ।

कविले आप्mनो भावनालाई अपालाको यथार्थ घटनाक्रमलाई समाएर एक विदुषी नारीको नाममा महाकाव्यको सिर्जना गरी पाठक सामु राखेका छन्  ।  यो महाकाव्यले मनुस्मृतिमा पुरुषको वकालत गरेको र नारीमा देखाएको विभेदको अन्त्य गर्दै अपालाको संघर्षमय जीवनले नारी समाजमा प्रदान गरेका नारी मूल्य र मान्यता पुरुष समानका अधिकार नारी जगतको लागि एउटा अमूल्य रत्न हो । यो अधिकारलाई थाम्न आज पनि सयौं नारीहरूले संघर्षको बाटो अवलम्वन गर्नु परेको यथार्थता सबैको अगाडी प्रष्टिएको छ ।

  यस महाकाव्यको कथा वैदिककालको भए पनि लकासजीले नविन ढंगबाट आजको समाजमा ल्याएर जोड्ने जुन प्रयास गर्नु भएको छ सह्रानीय छ । समाज परिवर्तनशील छ । समय परिस्थिति, वातावरण आदिले पनि समाजको गतिशीलता एवम् विकासको लहरसँगै हरेक क्षेत्रमा परिवर्तन आउनु स्वभाविक हो । मनुस्मृतिले अँगालेको पुरुषवर्गको एकाधिकारलाई अत्रिस्मृतिले विभेद रहति महिला र पुरुषमा समाधिकारको प्रयोग, महिलाले पनि धर्म कर्म आदि क्षेत्रमा महत्वपूर्ण काम गर्न सक्ने र हरेक क्षेत्रमा महिलाको योगदान महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने यथार्थताको प्रमाण अपाला हुन् । उनले तत् समयमा गरेको संघर्षले आज पनि मार्गदर्शनको काम गर्न सकेको छ । 

मनुस्मृतिको छाप आजको समयमा पनि राम्रै जरो गाडेको देखिन्छ । आज पनि छोरा छोरी तथा महिला पुरुषमा विभेद देखिएकै छ । यदि अपालाले समान हक अधिकारको रूपमा विद्रोह नगरेका भए आजको संसारमा महिलाको अवस्था अझै डरलाग्दो हुने थियो भन्न हिचकिचाउनु पर्ने देखीदैन ।

महाकाव्यमा प्रयोग भाषा ल्किष्ट छ । यो काव्य पढ्न संस्कृतको ज्ञाता हुनु आवश्य देखिन्छ । मेरो विचारमा लेखनमा जति सरल भाषाको प्रयोग हुन्छ त्यति नै पाठकको लागि सहज हुन्छ । हुनत विद्वानहरूको लागि यसमा आएका शब्द निश्चय नै मिठासपूर्ण लाग्ने छन् । त्यसमा कुनै संका छैन । भाषगत विषयमा प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनाल यसरी प्रस्तुत हुुनु भएको छ –"अतः भाषिक समृद्धिको अपेक्षा गर्नु जरूरी छैन किन्तु अलङ्कारहरू ठाउँ ठाउँमा तँछाडमछाड गर्दै आएका छन् भने रसराज श्रृङ्गारलाई यसले अङ्गीरस माानेको छ र सोही रस नै यस महाकाव्यको सर्वस्व पनि हो ।" श्रृङ्गार  प्रमुख स्थान लिए पनि अन्य रसले पनि ठाउँ ठाउँमा स्थान लिएको देखिन्छ ।कविको प्रस्तुति आकर्षक छ ।

काव्यकारले लिएको उद्देश्यलाई पूर्णता दिएका छन् । मलाइ समीक्षामा यो यो ठाउँमा यस्तो यस्तो कमी कमजोडी छ भनि औंल्याउँदैन भन्ने आरोपहेरु सहँदै आएको छु । जहाँ पनि सकरात्मक र नकरात्मक पक्षहरू सँगसँगै आएका हुन्छन् । हामीले यो कुरा भुल्न हुँदैन कि सबैको लेखनशैली, काल्पनिक अभिव्यक्ति, दार्शनिकता,,घटनाक्रम, समाजिक परिवेश, लेखनवातावरण आदि एकै किसिमको हुँदैन । कोही पनि पूर्ण हुँदैन । त्यसो हुँदा मैले भन्ने गर्दछु निरन्तरताले नै सबै चिजलाई परिस्कृत तथा परिमार्जनतिर लान्छ । 

  अतः कविले काव्यमा आप्mनो नविन सोचलाई प्रयोगमा ल्याएर वैदिक कालिन घटनाक्रमलाई आजको समाजमा जोड्ने जुन प्रयास गरेका छन् । त्यसको परिणाम कविमा नविन सोचबाट आजको समाजलाई अग्रगामी पथमा डो¥याउने र नयाँ सशक्त समाजको निमार्णमा गर्ने भावनालाई आत्मसात गर्नुपर्छ भन्ने मेरो आप्mनो धारणा हो । यसमा आएका वैदिककालिन समयका यथार्थतालाई केलाउनलाई गहन अहध्ययनको आश्यक्ता पर्छ भन्दै कविको भावनालाई कदर गर्दै, कविको दीर्घायु,सुस्वास्थको कामना सहित विदा चाहान्छु 

धन्यवाद 

साउन २६ गते २०७८ साल

बालुवाको घरमा’ सदानन्द अभागी – ऋषि आजाद o

n: श्रावण १३ , २०७८ बुधबार- ०७:५६

कथा कथ् +आ (टाप)प्रकृति प्रत्ययबाट बन्छ । कथेर बनाउने हुँदा यसलाई कथा भनिएको हो । यो पनि कवि कल्पनामा आधारित विधा हो । यो विधा गद्यमा लेखिन्छ । अङग्रेजीमा सट स्टोरी भनिने कथा छोटा आख्यानात्मक रचना हुन् ।

कथा र उपन्यास मिल्दोजुल्दो हुन्छ । यो महाकाव्य र खण्डकाव्य जस्तै हो । यसमा उद्देश्य र प्रभावमा एकात्मकता हुन्छ । उपन्यासमा जस्तै कथावस्तु, पात्र, संवाद, वातावरण, उद्देश्य, दृष्टिबिन्दु यसविधामा पनि हुन्छ । कथा एकात्मक अर्थात सिङगल हुन्छ । कथामा उपन्यासमा जस्ता उपकथाहरु हुँदैनन् । कथाले जीवनको एउटा पक्षलाई लिन्छ भने उपन्यासले जीवनको वृहद पक्षलाई लिन्छ । कथामा पात्रहरु थोरै हुन्छन् । संवाद थोरै र छोटा छोटा हुन्छन् । परिवेश सानो हुन्छ । उद्देश्य पनि एकात्मक हुन्छ । दृष्टिविन्दु प्रथम तृतीय दुबै हुन सक्छ । योे पनि आफैमा पूर्ण रचना हो । यसमा आरम्भ,यत्न, विकास, उत्कर्ष, प्रतिफलको गतिक्रम हुन्छ । विषयका दृष्टिले सामाजिक, धार्मिक, ऐतिहासिक, पौराणिक मनोवैज्ञानिक आदि हुन्छ । प्रवृत्तिका दृष्टिले विसंगतवादी, सामाजिक यथार्थवादी,मनोवैज्ञानिकवादी, आदर्शवादी आदि हुन्छन् ।

सदानन्द अभागी साहित्यिक क्षेत्रमा प्रशिद्ध नाम हो । उनको खास नाम सदानन्द जैसी हो । उनी राष्ट्रिय पहिचान बनाएका कवि हुन् । दुईवटा महाकाव्य भएको हुनाले उनलाई महाकवि पनि भनिन्छ । उनको जन्म १५ मार्च १९४७ मा पर्वत जिल्लाको शंकर पोखरीमा भएको हो । उनको आमाको नाम नन्दकली रिजालर पिताको नाम कलाधर रिजाल हो । उनले बिएस्सी एजीसम्म अध्ययन गरेका छन् । उनले गोरखा दक्षिणबाहु चौथालगायत अन्य धेरै पुरस्कारहरु पाएका छन् । हाल उनी लक्ष्मी स्मृति साहित्य समाजका अध्यक्ष छन् । सरकारी सेवाको सिलसिलामा उनी इजिप्ट, फिलिपिन्स, थाइल्याण्ड, जापान र भारतमा भ्रमण गरेका छन् ।

नेपालीय साहित्यमा उनको पहिलो कृति आफ्नै व्यथाहरु (२०५७) हो । त्यसपछि उनका निरन्तर कृतिहरु प्रकाशन भएका छन् । उनको दोस्रो कृति बूढो जवानी(२०५८) हो । त्यसपछिका कृतिहरुमा पश्चात्तापका आँशु कथा संग्रह (२०५८), जीवनलिला खण्डकाव्य (२०५८), कोपिला उपन्यास(२०६०), तीनयुग एक कथा महाकाव्य (२०६०), काठमाण्डौं देहरादुन यात्रा विवरण(२०६०), म र मेराहरु जीवनी(२०६०), अग्निज्वाला महाकाव्य (२०६१), नियति उपन्यास (२०६१),तन्नेरी हजुर बाउ पन्यास (२०६१),माटो र विरुवाको भोक कृषिकाव्य(२०६१), मोहनीको मीठो म्वाईं कविता संग्रह(२०६२), परिवर्तन कथा संग्रह(२०६३), भुटानी शरणार्थीको व्यथा कथासंग्रह(२०६३),समभोग समाधिगजल संग्रह(२०६४), बुढौतीका रहरहरु गजल संग्रह(२०६५), गजलगुटिका गजल संग्रह(२०६५), अभागीका गजलहरु(२०६६), अभागीका मुक्तकहरु(२०६८) यात्री उपन्यास(२०६८), गजल परिकार(२०६८), सृष्टिमा अभागीको दृष्टि समालोचना(२०६९) बालुवाको घर(२०६९) आदि हुन् । उनका प्रकाशित कृतिहरु ३८ वटा छन् । उनको अत्युर्बर समय ६० दशक हो । यस बीचमा उनले निकै धेरै उपलब्धि हासिल गरे ।

लेखक – सदानन्द अभागी

आज म उपरोक्त विधागत सिद्धान्तका आधारमा कथाकार सदानन्द अभागीद्वारा रचित कथा 'बालुवाको घर' कथा संग्रहको विषयमा समीचीन समीक्षा गर्न चाहन्छु । 'बालुवाको घर'कथा संग्रहमा १६ कथाहरु संग्रहित छन् । यो कथा संग्रहमा मध्यविन्दु बहुमुखी क्याम्पस कावासोतीका उपप्राध्यापक धनपति कोइरालाले भूमिका लेखेका छन् । भूमिकामा कोइराला लेख्छन्—"प्रस्तुत कथा संग्रहमा मानवीय जीवनका हरेक संगतभन्दा पनि ज्यादा विसंगत पक्षको उद्घाटन गरी तिनमा देखिएका विकृत र विसंगत पक्षको सुधार र परिष्कार गर्ने अभिलाषा राखिएको छ । कथाहरु कतै संक्षिप्त, कतै संस्मरणात्मक, कतै नाटकीय त कतै वर्णनात्मक, शैली प्रयोग गरिएको छ । यसमा प्रस्तुत कथाहरु ज्यादा तृतीय पुरुषात्मक दृष्टिबिन्दुका छन् । प्रथम पुरुषात्मक दृष्टिबिन्दुका पनि छन् ।"

भुपेन्द्र शर्मा भट्टराईले अभागीको विषयमा लेख्छन्—"बालुबाको घर प्रयोग र बिम्बले भरिएको कथा हो । जसले राष्ट्र, समाज र घरभित्रको द्वन्द्वको चित्रण गरिएकोे छ । अभिव्यक्ति कला जस्तो होस् अनुभूति कला गम्भीर छ ।" त्यसरी नै साहित्यकार कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठले बालुवाको घर कथा संग्रहको विषयमा भन्छिन्—"यी सोह्र कथाहरु अध्ययन गर्दा पाठकलाई घटनाको निकट रहेको अनुभूति हुन्छ । राष्ट्रका गतिविधि, नेपाली नारीको व्यथा, राष्ट्रिय चिन्तन र हरेक जीवनको सेरोफेरो समेत समेटेर रचना गरिएको यो कथा संग्रह निकै मार्मिक छ ।"

कथाकार अभागीको 'बालुवाको घर' केन्द्रीय कथा हो । यो कथा प्रथम पुरुषीय ढाँचामा लेखिएको छ । यो कथा लक्षार्थपरक छ । राजदरबारले मूठ्याएको अधिकार, दरबारको अवशान अनि त्यही राजकीय शान, सौकात र मानमा हिंडेका राजनीतिक दलका नेताहरुको जमिन्दारी स्वभावको विषयमा चित्रण छ । यसको कथामा राजनीतिक विषय छ । कथामा झिनो कथानक छ । परिवेशर संवाद छैन । वाह्यद्वन्द्व छैन । आपसी खिचातानी र त्यसबाट आजित भएका जनताको विषयमा लेखिएको छ । यो कथा दश मिनटमा पढि सकिन्छ । पाठकहरुलाई गहिरो प्रभाव पार्छ ।

'जीवनहार जन्मोत्सव उपहारमा' कथाकारले विपन्न र सम्पन्न परिवारका किशोर किशोरीहरु कसरी नजिकिदै गए र आपसी प्रेमलाई कसरी विवाहसम्म पुराए भन्ने मनोवैज्ञानिक पक्षको विश्लेषण गरिएको छ । यो कथा यौन मनोविश्लेषणात्मक कथा हो । सम्पन्न र विपन्न परिवार बीचमाविवाह गराएर प्रेम प्रणयलाई उदात्त रुपमा प्रस्तुतगरिएको छ । यस कथामाकथानक छ । आरम्भबाट विकास हुँदै उत्कर्षमा पु¥याएर समापनतिर लागिएको छ । यसमा दाइजो दिने सामाजिक आडम्बरको विरोध गरिएको छ ।'पसिना' कथामा अन्तरजातीय विवाह र वैदेशिक रोजगारको समस्याको विषयमा उल्लेख छ । 'नघर न घरकी' कथामा रोजगारीको लागि विदेश पुगेका युवकले पाएको धोकाको विषयमा उल्लेख छ । उनी घरमा आउँदा सबै गुमाउन पुगेका छन् । यो कथा कारुणिक कथा हो । 'अभिलाषा'कथामा धन र रुपको घमण्ड र त्यो घमण्डबाट पाएको सास्तीको विषयमा चर्चा छ ।

'प्रतिशोध'कथामा कुलीन परिवारको ब्राम्हणको छोरा र चौधरी परिवारकी छोरीबीच विवाह गराइएको छ । सामाजिक इज्जतका कारण प्रेममा फसेका केटाकेटीहरुलाई छुटाउन खोजिएको छ । यस कथामा निष्पक्ष तथा तटस्थ छानविनको आग्रह गरिएको छ । 'जिउँदोले माड पाएन मरेकालाई खीर' कथामा सामाजिक आडम्बरको विषयमा खण्डन गरिएको छ । वृद्धवृद्धाहरुलाई जीवनभर हेला गर्ने, सेवा सुश्रुषा नगर्ने तर मरेपछि उसको नाममा ठूलै दान गरेर आफूलाई महान बनाउने कर्तव्यहीन आडम्बरी व्यक्तिको विसंगत प्रवृत्तिको उदाङ्गो पारिएको छ । 'पसिना यही देशको निर्माणमा भिजोस्' शीर्षक स्वयंमा सन्देश हो । यसमा पैसाको मोहपासमा परेर आफ्ना बालबच्चा अनाथ बनाएर विदेश पुगेका माता—पिताप्रति व्यङग्य गरिएको छ । अन्तरराष्ट्रिय रोजगारले पारेको दुश्प्रभावको सशक्त चित्रण छ ।

'स्वार्थी जमात'कथामा सरकारी स्कूल र निजी स्कूलमा पढाउने आफ्नै छोराछारीप्रति भएको भेदभावको खण्डन छ । सरकारी पक्षको अकर्मण्य प्रवृत्तिको खण्डन छ । 'बुढाबुढीको आआफ्नो व्यथा' कथामा आधुनिकता र पछौटेपनको द्वन्द्व देखाउनुको साथै लोग्ने मान्छेहरुले गर्ने भाषण र घर व्यवहारमा देखिने अन्तरको विषयमा व्याख्या गरिएको छ । 'एउटा सपना'कथामा सपनालाई बिम्ब बनाएर मान्छेमा हराउँदै गएको संवेदनालाई छर्लङग पारिएको छ । 'आवश्यकता' कथामा मानिको यौवन, यौन र मदान्धको चिरफार गरिएको छ । 'बतासे डाँडाको तीनदिन' शीर्षक कथामा माओवादी जनयुद्धको विषयमा उल्लेख गरिएको छ । 'जन निर्णय' लघु कथा हो । यसमा तत्कालीन राजतन्त्र र माओवादी जनयुद्धकै विषयमा उल्लेख गरिएको छ । 'कोकिलाको न्याय' कथामा निम्नवर्गीय चत्रिको यथार्थ वर्णन गरिएको छ । यस कथामा कोकिलाको जीवन्त चित्रण छ ।

कृति

अभागीका कथाहरु कथागत संरचनाका दृष्टिले परिपुष्ट नहोलान्, अभिव्यक्ति कला सशक्त नहोला तर अनुभूतिको पकड बेजोड छ । उनी जनमनको सूक्ष्म अनुभूति पकड्न सक्ने कथाकार हुन् । सामाजिक यथार्थ, मनोवैज्ञानिक समस्या, आदर्शवादी प्रवृत्तिउनका कथाहरुको प्रवृत्ति हो । ससाना विषयलाई लिएर मन छुने किसिमले छोटा—छोटा कथा लेखिएका छन् । मानवीय संवेदना, अनुभूति, परानुभूतिको विषयमा लेखिएका यी कथाहरु महत्वपूर्ण छन् । कथाहरु राजनीतिक, सामाजिक, मनोवैज्ञानिक विषयमा लेखिएका छन् । कथाहरु छोटा छन् । प्रत्येक कथा पढ्न दशदश मिनट भन्दा ज्यादा लाग्दैन । केही कथाहरु निकै मार्मिक र घतलाग्दा छन् ।

कविता विधामा कविता संग्रह, खण्डकाव्य हुँदै महाकाव्यीय उत्कर्षतामा पुगेका उनका कृतिहरु महत्वपूर्ण छन् । यता लघुकथा, कथा हुँदै उपन्याससम्म पुगेका करिब चालीस कृतिका रचनाकार सदानन्द अभागी हाम्रो आदरणीय साहित्यकार हुन् । उनको योगदान नेपालीय साहित्यमा अमर रहनेछ । हामी उनलाई उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना व्यक्त गर्दछौं ।

(रुपन्देही)

यात्रा अनुस्मृतिमा यात्रा गर्दा

सदानन्द अभागी
अज्ञातका कविता (कवितासङ्ग्रह) २०४७ प्रकाशनमा ल्याई  कविको रूपमा आपूmलाई स्थापित गराउनु भएका प्रा. कपिलमणि शर्मा रेग्मी (कपिल अज्ञात) ले हालसम्म नेपाली साहित्यको फाँटमा १९ कृतिहरू प्रदान गर्दै, एक विशिष्ट कवित्व प्रतिभा, वरिष्ठ समालोचक, मुक्तककार, गजलकार, निबन्धकार, नियात्राकारको रूपमा आपूmलाई परिचय गराउन सफल देखिनु भएको छ । उहाँको लेखनयात्रा साहित्यमा मात्र सिमित छैन । उहाँ एक प्रखर ज्योतिष शास्त्रका ज्ञाता पनि हुनुहुन्छ । उहाँले ज्योतिषशास्त्रमा "ज्योतिष र साहित्य जस्ता मूल्यवान कृतिको सिर्जना गरी  ज्योतिष र साहित्यलाई जोडेर समाजको अगाडी उभिनु भएको छ । यस्ता ज्योतिषशास्त्रीय अनुसन्धानमूलक आलेखले नेपाली साहित्यलाई धनि बनाउनुमात्र नभै उहाँको विशिष्टता हो । प्रा. कपिल अज्ञातज्यूका केही कृति अध्ययन गर्ने सौभाग्य मैले पाएको थिएँ र आज यो यात्रा–अनुस्मृति पढ्न पाउँदा पुन मलाई आनन्द लागेर आयो । एउटा बरिष्ठ समालोचकको कृतिमा कलम चलाएर तपाइँको कृति पढें भन्ने सन्देश दिंदा राम्रै हुने ठाने र अघि बढें । उहाँलाइ छोटो परिचय दिंदा एक हँसिलो, आँटिलो, प्रष्टवक्ता, सादाजीवन र उच्च बिचारमा अडिग र सदाबहार व्यक्तित्वको रूपमा लिने गरेको छु मैले ।
यस कृति र कृतिकारप्रति भूमिका कारको धारणा– यस कृतिको प्रकाशकीयमा त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठानका सचिव बरिष्ठ साहित्यकार गोविन्दराज विनोदी लेख्नु हुन्छ –"कारयित्री र भावयीत्रि दुबै प्रतिभाको अपूर्व संयोगले उज्यालिएका उहाँका सृजना भावमय, हृदयस्पर्सी छन् ।" । "आनन्दमय नियात्राहरू" शीर्षकमा  त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठानका अध्यक्ष प्रा.डा. नारायण प्रसाद खनाल लेख्नु हुन्छ – "पढ्दा–पढ्दै खारिएको अनुभव, पढाउँदा–पढाउँदै ,तिखारिएको विद्वता, लेख्दा–लेख्दै उजेलिएको कलम, घुम्दा–घुम्द आजित अनुभूतिको मिठास, बोल्दा–बोल्दै  हासिल भएको सूक्ति माधुर्य आदि अज्ञातका निज सहजानुभूतिबाट सम्भावीत स्वकीय सम्पदा हुन्  र यिनको अनुकूल प्रयोगबाट ,अनुभूत, अवलोकित र प्राप्त उपहार नै यात्रा–अनुस्मृति हो । वरिष्ठ साहित्यकार केदारनाथ खनाल भन्नु हुन्छ – कृतिकार कपिलका प्रस्तुत यात्रा–अनुस्मृतिमा संकलित नियात्राहरूमा प्राय सबै तत्व, गुणहरू, न्यूनाधिक छन् । शब्द चित्रमय छन्, आत्मीयताले ओतप्रोत भावाभिव्यक्ति छन् ।"
"जीवन यो बाँच्ने चोला हो र मर्ने पनि। बाँच्ने हो भनेर पुरौ भौतिकवादी  हुने र एक दिन मर्नु नै छ भनेर पुरै अध्यात्मवादी बन्नेतिरभन्दा देह र आत्मका सन्तुलन र सामाजिक समृद्धिका निम्ति समन्वयवादीका रूपमा चल्नु पर्छ "        
 यी उपरोक्त आत्म कथ्यमा कपिल अज्ञातले  प्रकृति र सीपको उपयोग शीर्षकमा धार्मिक जीवनदर्शनलाई दर्शाएका छन् । हुनत यात्रा–अनुस्मृतिमा गहिरिनु पर्नेमा म यतातिर मोडिए । यस संसारमा जीवहरू जन्मे पछि खास उद्देश्य हाँसिल गर्न एक स्थानबाट अर्को स्थानमा जान्छन् र उद्देश्य हाँसिल गरेपछि यथास्थानमा आउँछन् । यात्रामा अलिक सोचविचार भएको मानिसले  कुनै खास उद्देश्यको लागि यात्रा गरे पनि उसले धेरै चिजको फायदा लिन सक्छ । प्राकृतिक सौन्दर्यता, सामाजिक या पारिवारिक स्थिति, त्यस स्थानको बौधिकस्तर, आर्थिक अवस्था, धार्मिक साँस्कृतिक विकृति विसङ्गति, आदि आदिलाई आप्mनै आँखाले देखेर उपलब्धी हाँसिल गर्न सक्छ  । हामीलाई थाहा छ कि कुनै कुरा सुनेम भने जानकारी हुन्छ, देखेम भने विश्वास हुन्छ । त्यसलाई कार्यन्यनमा लगेम भनेमात्र यथार्थताको सिकाइ हुन्छ । यहाँ माथि समाज समृद्धिका लागि  समन्वयवादीको रूपमा चल्ने कपिलजीको जुन सुझाव आएको छ त्यो यो संसार संतुलनकै लागि एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो । यस महत्वपूर्ण पक्षलाई  केलाउँदै, विविध उद्देश्यलाई आत्मसात गर्दै, प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाउँदै, यात्रामा सहभागी मित्र तथा भेटघाटक्रममा साथ भएकाहरूसँग मिष्ठता र शिष्टतामा सुखदुःख विसाउँदै, कार्यक्रम स्थलको परिवेश, परिस्थतिलाई केलाउँदै, त्यहाँको भूगोल, समाज,संस्कृति, विकृति, विसङ्गति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि आदि आदिलाई विश्लेषण गर्दै स्वच्छन्दरूपमा आप्mना भावनालई कपिलजीले यस कृतिमा समावेश गरेर पाठकलाई आनन्दानुभूति दिलाउने काम गर्नु भएको छ । उहाँ जति भावनामा उच्च हुनुहुन्छ उहाँका अभिव्यत्तिको धरोहर पनि त्यत्तिकै उच्च छ । अब म उहाँका प्रत्येक नियात्राको संक्षेपीकारण गर्र्नतिर लाग्दछु ।
पुस्तक प्रेम र स्मृतिको मिठो सौगात– यसको कथाबस्तुलाई हेर्दा चितवनदेखि स्याङ्जा राङ्खोलामा लक्ष्मीस्मृति प्रतिष्ठान स्याङ्जाले लक्ष्मीप्रसाद स्मृति पुरस्कार कपिल अज्ञातजीलाई प्रदान गर्ने र शिवकुमार स्मृति पुरस्कार डा. टिकाराम वाग्लेलाई प्रदान गर्ने भएकोलाई ग्रहण गर्न  कपिल अज्ञात र पूर्णप्रसाद अधिकारी राङ्खोला पुग्नुहुन्छ र पुरस्कार ग्रहण गरेर फर्कनुहुन्छ ।
 यात्राको उद्देश्य यति भए पनि विरालाले बाटो काट्दा अपशगुन हुने, बिरालाले बाटोकाटेमा दुई कदम पछि हट्ने र दश पटक सास फेर्नेु र अनि अगाडी बढ्नु पर्ने सन्देश, यात्रा गर्दा सम्मुख चन्द्रमा पारेर हिड्दा राम्रो हुने, बाटोमा १ घण्टा अवरोध हुँदा बिरालाले बाटो काटेकोले यस्तो भएको हो कि भनी संका गर्नु, ,"काँचो कटर मै जान्छु राङ्खोला रोक मटर रस्याङ्जा झरेसी हो कस्ले देख्छर मोटर चढेसि" जास्ता लोकगीतलाई समावेश गर्नु ,किताप दिन बोलाएकालाई नआएर दिन नपाई पुस्तकप्रेमीहरूलाई वितरण गर्नु यस्ता थुप्रै विवरणलाई यहाँ समेटिएका छन्।
अविस्मृत बिम्बहरू
"तृष्णा र वासनाले घनिभूत यो भोगवादी समाजमा उनीमात्र किन एक्लो परिन्?"  
सहकारी अवलोकन भ्रमणमा गएका कपिल अज्ञातले राष्ट्रसेवक बहुमुखी सह्कारी संस्था विराटनगरको अवलोकन पछि दीपज्योति नारी विकास वचत तथा सहकारी संस्था लि. की संस्थापक पार्वती बरालले विवाह भएको छैन भन्ने जानकारी गराएपछि  निस्केको वाक्य हो ।  यो सहकारीले आठ प्रकारका बचत जम्मा गरेको नारी चेतना जागरण गराएको १४ समुह एकीकरण गरेर बनेको । आदि वर्णन यहाँ आएका छन् । पार्वतीको एकल जीवनम कपिलजीले निकै तरकना मनमा खोलाएका धारणा यहाँ पस्किएका छन् । यसपछि  कपिलजीहरू इलामतिर लाग्दै पशुपति नगर हुँदै मानेभञ्ज्या जोरपोखरी घुमपहाड, हुँदै छुमछुके रेल हेर्दै, घुमपहाडमै जन्म भएकी विष्णुकुमारी पछि पारिजातले कहलाएकी, बाटोमा बुद्धको विशाल मन्दिरको दर्शन,बतासे डाँडामा बनेको अग्लो गोर्खा स्मृतिस्तम्भको अवलोकन, चिया वगान, चिडिया घर(सङ्ग्राहलय) को अवलोकन पछि फर्केर इटहरी आएर बास बसेको धारणा सहित यस लेखकोबिट मारिन्छ ।
यस लेखले यात्रा गर्दा व्यवस्थित रूपमा गर्नु पर्ने सन्देश दिएको छ । इलामतिर लाग्दाको नागबेली सडक, सडको माथि ठडिएका सुन्दर डाँडा चिया बगैंचाको सुन्दरता प्राकृतिक सुन्दरताको वर्ण मनमोहक रूपमा आएको छ । दार्जिलिङ जाँदा पारिजातको पृष्ठभूमि र परिवेश  भानुभक्तको पूर्णकदको सालिक हेर्न नपाएको हुँदा भ्रमण अधुरो रहेका धारणाको साथै नेपालका डाँडाकाँडा सुन्दर बनाउन सकिने अभिव्यक्ति सहित उपदेशमूलक बनेको छ नियात्रा ।
 बन्दीपुरः एक पर्यटकीय मनोरम नगरी– यो पनी सहकारी मार्फत गरिएको नियात्रा हो ।यात्रा भरतपुरबाट थलनी गरी बन्दीपुर पुगिन्छ र बन्दीपुरमा सहकारीले दिने तीन दिनको तालिम सिध्याएर भरतपु फर्किन्छ । लेखनको संक्षिप्तता यहीहो तर कृतिकारले यहाँ धेरै कुरा समेटेका छन् । सर्वप्रथम रिन र रोगलाई महानत शत्रु ठानिएको छ ।कृतिकार आफै मधुमेहको रोगी भएको धारणा आएको छ । सहकारीको महत्व दर्शाउँदै सहकारी एकता र विश्वास पूर्ण कर्मबाटै यसको अर्थ सार्थक हुने देखिने, सहकारीको महत्व वेदमा पनि देख्न पाइने, कुखुराको चल्लो गाडीको पछिल्लो पाँग्रोमा पर्नु चल्लाको मालिकले ७०० रुपियाँ माग्नु, लोक गीत तलप¥यो डुम्रे बजार माथि प¥यो बन्दीपुर के छ नानी तिम्रो मनको सुर ? म. वी.वि. शाहको बन्दपिुरे उकालीमा आदि थुप्रै प्राकृति सौन्दर्यका धारणाहरू आएका छन् यस नियात्रामा कपिलजीले कवितालाई पनि स्थान दिनु भएकोले विविधतामा रमणीयता थपेको छ ।
वेलगामको यात्रा  भरतपुरको बचत सस्था साकोसबाट तय गरिएको यात्रमा सहभागी हुँदा र त्यो संस्थाको स्थापनाका विविध पक्षलाई लामो भूमिका बाँध्दै अपमान र मानका बारेमा दृष्टिकोण राख्दै तातोपानी स्नान र  यात्रामा अध्ययनको लागि छनौट गरिएका संस्था बासस्थान ,लाभप्रद र प्रेरणादायी रहेका, तिब्बत(चिन)मा भएको विकास, नेपालमा हुननसकेको विकास आदिको तुलनात्मक विवरण र भोटेकोसीका आकाशे जम्प आदिमा  कृतिकारले स्पष्ट धाराण राखेको देखिन्छ । यात्रा वेलाम बेथितिको देखेर एउटा व्यङ्ग कस्न पनि कृतिकार पछि नपरी "देवताहरूको दुषित मनसायले ेइन्द्राशन डगमगाउला, उर्वसी जस्ता अप्सरा देखे ऋषि मुनिका योजना पनि फले खान्छन् " जस्तो व्यङ्ग कस्दा एउटी महिलाले ठाडै हकार्नु, कृतिकारले कसैका व्यक्तिगत चरित्रलाई आक्षेप लगाउने तरिकाले नभनिएकोमा महिलाले गरेको त्यो प्रतिवादप्रति कुनै प्रतिकृया नजनाई मुटुमाथि ढुङ्गा राखी हाँस्नु प¥या छ जस्तो शब्दलाई सम्झदै एउटा मुक्तक पस्कँदै यस नियात्राको बिट मारिएको छ ।
देश विकास गर्नेका भित्तामा पनि सहर हुन्छन्
हरेक व्यक्तिका आ–आप्mनै पनि रहर हुन्छन्
समूहमा भएपछि साझा सन्दर्भहरू उठायो
कसैका निम्ति ती अमृत कसैका निम्ति जहर हुन्छन् ।
 तम्घासको रेसुङ्गा ः एक सौन्दर्य गंगा – यो यात्रा गुल्मीको किरण पुस्तकालय र हाम्रो पुरुषार्थ पत्रिकाको आयोजनामा गरेको बृहत् साहित्यिक गोष्ठीमा सहभागी हुने निमन्त्रणमा सहभागी हुन जाँदा चितवन, नवलपरासी, बुटवल पाल्पा रिडी हुँदै तम्घास पुग्नु र गुल्मी महोत्सव २०६८को छन्द कविता गोष्ठिमा  सहभागी भै रेसुङ्गाको भ्रमणको विवरण समेत समावेश गरिएको छ ।
यस नियात्रालेखमा कृतिकारले यात्रा गर्दा कुनै कार्यालयमा कार्यरत भए विदा मिलाउनु पर्ने,हिडडुलको लागि आर्थिक अवस्था पनि दह्रो हुनु पर्ने, चलजोगी फट्कार छाला जहाँ जाला भातै खाला जस्तो बानी हुनु पर्ने , यत्रालाई रोचक र आनन्दाइी  बनाउन दिल मिलेका, खुला, रसिला ,मिजासिला, दिलदार भरपर्दो साथी हुनुपर्ने, भरपर्दो साधन हुनु पर्नेधारणा  पस्किएका छन् ।
रेसुङगा उच्चाइको हिसाबले १४६८बाट २३४७ मिटरमा फैलिएको,महापोखरी सम्म मोटर जाने, १५÷२० मिनट हिड्नु पर्ने,, भव्य जङ्गलमुनि गर्जूवा पोखरी, यो शृङ्ग ऋषिको तपोभूमि परिवेश लक्ष्मीनारायण सन्त शशिधर निर्गुण भक्ति धाराका कवि भएको, यो स्थल पौराणिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण रहेका, यज्ञशालाको निर्माण, अवलोकन स्तम्भगृह्यमा चढेर दृश्यहरूको अवलोकन गरेको,त्यस सुन्दरतामा कवि उत्पेरित हुन्छन् र "पेट भरिपूर्ण रहे मन  परिपूर्ति हुने यो भन्दा सुन्दर दृश्य या ठाउँ अन्त कतै देखिदैन, भन्दै आप्mना धारणा राख्नु, रेसुङ्गालाई प्रकृतिको अनुपम उपहार, सौन्दर्यको सागर, माधुर्यको आकाश, सुगन्धको धर्ती र आनन्दको वर्ण रहेछ भन्दै सुन्दर कविताको सिर्जना गर्नु, तम्घासको गौरव गर्ने स्थल आदि रेसुङ्गाको प्रकृतिक सुन्दरता र धार्मिक महत्वको पूर्ण रूपले वर्णन गर्दै यो लेखको बिट मारिन्छ । सौन्दर्यको वर्णन अब्बलमात्र नभएर कविको कवित्व  शक्ति पनि अब्बल भएको अनुभूति हुन्छ ।
त्यो साहित्यिक यात्राः एक रमाइलो अवसर –यो यात्रा देवकोटा सतवाषर््िाकको अवसरमा मन्थलीमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा तथा जगदिीश घिमिरे प्रतिष्ठान द्वारा आयजना गरिएको साहित्यिक कार्यक्रममा कपिल अज्ञात र धनराज गिरी, सहभागी हुनको लागि काडमाण्डौ गोविन्द भट्टराइको घरको पाहुना बन्दै, मन्थलीतिर लाग्दा धुलिखेल पुगेपछि बाटो अवरुद्ध भएको जानकारी पाएपछि अरनिको राजमार्ग समाएर चरिकोटको मार्ग समायर मन्थली पुगी कार्यक्रममा दुई दिन सहभागी भई कार्यक्रमको पूर्णता नदिइ विशिष्ट साहित्यकार कमलमणि दीक्षितसँग फर्किए र काठमाडौ आइ हरिहरखनालको घरमा बसी चितवन पर्कने योजना सहित यो यात्राको बिटमारिन्छ । यस लेखले धेरै कुरा समेटेको छ । अन्तरमनको यात्राका लेखक जगदिश धिमिरेको साहित्यिक व्यक्तित्व, उदारता, आर्थिक सम्पन्नता, उनकी सहधर्मिणी दुर्गा, जगदिश र दुर्गाले गरेका आतिथ्य सत्कार, मिठो आनन्ददायी भोजनको वर्णन पहिलो पटक मन्थली टेकेको भन्दै गजल लेख्नु, मन्थलीलाई प्रीयसीको बिम्ब बनाएर गजल मार्फत मन्थलीको वर्णन, रामेछाप साहित्यिक महोत्सव आयोजनामा पञ्चै बाजाको व्यवस्था, दुर्गा धिमिरको सभापत्वि, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान अतिथि, कमलमणिको विशिष्ट, अतिथि भएको यस समारोहमा रोचक घिमिरेले नेपालमा गणतनन्त्रको स्वर रामेछापबाटै उठेको, कृष्णालालको मकै खेती पर्व, नैबेध्यका धरणीधर कोइराला, शहीद गंगाला र कमरेड पुष्पलाल गणतन्त्रका अगुवा, आदि आदि साहित्यकारका धारणाले यस यात्रा लेखलाई आनन्दित र रोमान्चित तुल्याएको छ ।
यात्रा एक ः अनुभूति अनेक – यस लेखमा कृतिकारले भरतपुर साकोसले आयोजना गरेको सहकारी अध्ययन भ्रमणमा पोखराको रोयल सहकारी संस्था जस्को ठ्रलो शेयरपूँजी भएको, चार जिल्लामा शाखा फैलिएको, गुणस्तरमा जोड दिएको, लगानी पनि ठूलोस्तरमा गरेको, सम्बधित सदस्यहरू हीत योग्य काम गर्ने सबै राम्रो देखिए पनि अध्ययन टोलीले व्यक्तिलाई डेड करोडसम्म लगानी गरेकोलाई जोखिमपूर्ण हुने ठम्याइ रहेको धारणा आएको छ ।"पलिे संस्थामा प्रचुर पैसा भित्र्याएपछि नै सेवा राम्रो दिन सकिने " यो गुरु मन्त्रलाई अध्ययन टोलीले सकरात्मक रूपमा लिएको भन्दै यो टोली अध्ययनकै सिलसिलामा सिवाइसी बचत तथा सहकारी संस्थालाई अध्ययन गर्नलाई वाग्लुङ्ग पुगेको । सिवाइसीका अध्यक्ष चण्डीले संस्था सञ्चलानको कसरी गरिन्छ भन्ने विषयमा सबैलाई चित्त बुझ्ने गरी ३ घण्टासम्म आप्mनो धारणालाई प्रस्तुत गरेको र चण्डीले प्रस्तुत गरेको धारणाो सार कृतिकारले यसरी प्रस्तुत गरेका छन् – "संस्था समयसापेक्ष चल्नु पर्छ बिचार विमर्शका सन्दर्भमा तथ्य सही हो भन्ने भएपछि अघि बढ्न पनि डराउनु हुन्न । लिडर बन्छ भने निडर बन्न आवश्यक छ ।अध्ययन टोलीले पोखरा र बाग्लुङ्का सहकारी संस्थाबाट धेरै कुरा जानकारीमा आएका विवरण प्रस्तुतिमा आएका छन् ।

"पौराणिक शास्त्रमा मरेपछि स्वर्ग जाने सन्दर्भमा गाईको पुच्छर समातेर वैतरणी नदी पार गर्ने प्रसङ्ग आउँछ  तर तर यिनै पुलले यहाँका बस्ती र नगरलाइर्ए स्वयं स्वर्ग बनाएको अनुभूत हुन्छ । जसले पुलमा अप्mनो लगानी गरे ती पौरखी पुरुष धन्य हुन्  । " कृतिकारका यी उद्गार कुश्मका त्निबटा पुलको अवलोकन गरेपछि आएका हुन् । तीन पुलमा दुई पुल पर्वर्त जिल्लाभित्रै (एक पुल कुश्माबाट ग्यादी र अर्को पुल कुश्माबाट मुडिकुवा)  अर्को पुल कुश्मावाट बलेवा ) साथै केवुलकारले कुश्मा र बलेवालाई जोडेको छ । यो अध्ययन टोलीले गलेश्वर धामको चक्रशिला मन्दिर (नौ रोपनीमा फैलिएको एउटै विशाल चक्रशिला ) अवलोकन ,सतीदेवीको गलापतन भएको ठाउँमा स्वयम प्रकट शंखचक्रयुक्त शिवलिङ्ग, ज्यातिर्लिङ्ग, शालिग्राम  शिवश्वरूप मन्दिर जो विश्वकै अलौकिक अकल्पनीय देवभूमि मानिने र यहाी विशाल शिलामा एकशय आठ शिवलिङ्ग,शिव मन्दिर पाठशाला, त्यही शिलाको वक्षस्थल अघि बनेको कहिल्यै नसुक्ने सानो जलकुण्डमा नीलकण्ठ भगवानको मूर्ति जडितको साथै आधुनिक स्रोत साधनबाट बञ्चित जन जीवनको अवलोकन गरेको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ ।
पोखराको सराङकोट मन्दिर–जहाँबाट पोखराको सौन्दर्यलाई हेर्न सकिने, प्यारसुट ग्लाइडिङ यही बाट भरिने, त्यही भ्यूप्वाइन्ट, चड्न कठिन, यस टावरबाट धेरै दृश्य देख्न सकिने, आदिको अवलोकनले कपिलजीको मनै पग्लिएर गुनगनाउन थाल्नु भयो –
हिमालैको हावा यहाँ चल्यो सरर
सराङ्कोटको सिरानैमा मनै हररर
छाब्दीबराही – छाँगाबाट खसेकी देवी भनेर छाब्दीबराही भनिएको, जलकुण्डमा माछा र मन्दिरको छतमा परेवा,माछा ठूला ठूला हुनुको कारण बलीको रगत खाएर, ठूलो राजबाम माछा गुडल्किएर बस्छ भन्ने सुनिनु, रगत माछाले खाँदा देवताले खाएइको भन्ने अन्धविश्वासमा मान्छे मन भड्की रहेको, यी सबै क्रियाकलाप देखेर कपिल मन्दिर बाहिर बसेको र समुह आएपछि सबै फर्केको धारणा सहित यस यात्राको बिट मारिन्छ । यो यात्रामा समूहले बाग्लुङ्को कालिका मन्दिर, बाटोमा पर्ने सहस्रधारा र पोखराको विन्धवासिनी देवीको मन्दिर अवलोकन पनि गरको धारणा यहाँ आएको छ ।
हिमालको काखदेखि सागरसम्म –
"पहाड पुरुष नदी नारी
मानूँ पुरै वस्त्र उतारी
मस्त भएर आलिङ्गनमा
डुवे दुबै विषय रङ्गमा ।"
यी शिङ्गारिक कविता सप्त गण्डकी बहुमुखी क्याम्पस, प्रध्यापक संघ एकाइबाट गरिएको शैक्षिक भ्रमणमा गोवा पुगेपछि गोवाको त्यो राणीय सुन्दरतामा आकृष्ट भै कपिलजी बाट आएका उद्गार हुन् । गोवा पछि बम्बैको भ्रमण गर्दै नेपाल फर्केपछि यो यात्राको बिट मर्छ ।  भरतपुरबाट भैरहवा हुँदे गोरखपुरबाट लोकमान्य तिलक रेलगाडीमा गरिएको यात्रा, भोपालको आणविक भट्टीको ग्यास चुहेर वरपरका मानिस ज्यान गुमाउन परेका कुरा, सामदी होटेको परिचय, सुरभी कलेज, इटारसीको हनुमान मन्दिर, जमिन एक विघालाई डेडलाख पर्ने सामान्य व्यक्तिको पनि एकडेड सय विघा जमिन हुने, कोलावारी कोलावारी गीतको श्रूतिमधुरता र खोलावारि खदोलापारिको नक्कलगरी नाच्नु पूणेको विद्यापीठको १०५औं पदवीप्रदान समारोहको महत्वपूर्ण दिन र त्यसमा सहभागी हुनु,, विद्यापीठको १००० बिघाभन्दा बढी क्षेत्रफल भएको र ५० भन्दा बढी विभाग र २० हजारभन्दा बढी विद्यार्थी, बाटोमा पर्ने लामा छोटा सबै प्रकारका सुरुङ्मार्ग पारगर्दै पहाडलाई खोपेर बनाएका मागा हुँदै गोवा पुग्नु., गोवाका समुद्र किनारमा भेटिने नग्नता, त्यहाँको प्राकृतिक सुन्दरतामा रमाउँदै सायली होटेलको स्वागतता, डँडेउलीमा खबटाले बनेका बस्ती, समुद्रका साना र ठूला लहरहरू भँगालोले बनेका तलाउका डुँगाहरुको, पलिे गोवा पुर्तगलको अधिनमा रहेको, गोवा सानो प्रान्तिय राज्य ,हिन्दूका घर अघि तुलसीको मठ, तथा ख्रिश्चियनका घर अगाडि क्रस चिन्ह, नरनारी निर्बस्त्र भै घामको स्वाद लिनु, मनोरन्जनको लागि उपयुक्त परिपाटी, पानी जहाजको सयर, गोवामा मनाइएको दुईदिनको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई मनमस्तिष्कमा सजाउँदै विशाल सहर, २० सौंदेखि पचासौं तला भएका गगनचुम्बी आलिशान महल भएको मुम्बई आई विद्यापीठमा प्रवेश, खुला विश्वविद्यालय भएको जानकारी, २०सौं हजार विद्यार्थीले आप्mनै तरिकाले परीक्षा दिन पाउने व्यवस्था, भेटघाट सद्भाव राम्रो रहेको र पारस्परिक सम्बन्धप्रति चासो र केही पुस्तक दिएर विदावादी हुँदै मुम्बैकाम्याक्सस, गेटवे इण्डिया, होटेल ताज, शान्तात्रूmस, नानानानी पार्क नरिवल पइन्ट, ह्यागिङ्गार्डेन, कमला नेहरु पार्क, सिद्धिविनायक मन्दिर, लमहालक्ष्मी मन्दिर वेलीजुहूबिचब्रिज, आकाश गंगाको परिचय, आदिको भ्रमण विवरण आएको छ यस लेखमा । कपिलजीले गोवा र मुम्बईलाई मुम्बई व्यपार क्षेत्र र गोवा  मिलन क्षेत्रमाको रूपमा मनन गर्दै नेपाल आउनु नेपालमा आएपछि भारतमा ठगीबाट जोगिएर आए पनि गाडी पाउन कठिन भएको र पाइएको गाडी पनि हेड लाइट नभएको गाडी मालिकले पेश्की लिएको, त्यो पेश्कीलाई मायामारी अर्को गाडीमा फर्कन बाध्य भएको भन्दै , यात्रामा मनग्गे ज्ञान हाँसिल भएको र रमाएको धारणा आएको छ ।
माउण्ट आबु यात्राको एक झलक –
ब्रह्म कुमारी ईश्वरीय विश्वविद्यालय राजस्थानको आबु पर्वत स्थित ज्ञान सरोवरमा आयोजित असल समाज हेतुप्रशासन विषय २१ जूनदेखी २५ जून २००६ सम्मको सम्मेलनमा सहभागी हुन जाँदा घरबाट निस्कँदा रित्तो गाग्रो देखिनु अशुभ संकेत हुनु तर तत्काल गाग्रो भरिएको आउनु ,१८ जना भरतपुरबाट आबु जान यात्रामा गोरखपुर पुग्नु गोरखपुरदेखि रेल चढेर पुरानो दिल्ली पुग्नु, दिल्लीमा लोटस पार्क, बाटो बिराउनु, एक जना बंगाली भेट्नु उसैले ओम शान्ति भवन पु¥याइदिनु, कागती किन्दा समूहबाट छोडि१६ नं पेलेटफर्ममा पुगेर साथभिाई भेटिनु जस्ता घटनाक्रम यहाँ आएका छन् ।
अनुभव मधुवन महिमा– यसै कै उपशीर्षकमा मधुवनको महिमा दर्शाइएको छ । यसका महत्वपूण अभिव्यक्ति जो कपिलज्युले जे जस्तो पस्कनु भएको छ । यहाँ पस्कने अनुमति चाहान्छु – " डान्ग्रे र कौवा स्वभावका मानिसहरूपनि यहाँ प्रवेश गरेपछि हंस वा बकुल्ला स्वभावका भएर  निस्कन्छन् ।" मधुवनमा धर्तीकै भू–स्वर्ग वा मधुवन जे भने पनि ज्ञान सरोवर, ज्ञान ध्याकै गुण गरिमामय सरोवरको अनुभव हुनु, मधुवन मधुर मिलनको ठाउँ, विश्वको पावन धाम, भारतको वरदान भूमि, परमात्मको चरित्र भूमि, देवात्मको तपोवन आदि सर्वनामले पुकारिएको छ मधुवनलाई, मधुवनभित्रका उपवन, शान्तिवन, पाण्डव वन, ज्ञानसरोवरहरू प्रेरणाका स्रोत, यसबाट जीवनका नयाँ अनुभव प्राप्त हुने, प्राकृतिक बनौटलाई हेर्दा यहाँ सानादेखि २०–२१हजारसम्म अट्न सक्ने भवनहरूछन्। विशाल सोलार सिस्टम, जहाँ १००० जनाको खाना एकाध घण्टामै तयार हुने ।यसरी कपिलज्यूको वर्णनमा मधुवन पवित्र दर्पण हो भनिएको छ । यहाँ कसैका मनमा पनि अभाव, अतृप्त,र असन्तुष्टि खट्किदैन । आदि धारणाको साथै, यो ओम शान्ति हिन्दुधर्मधर्मको पृष्ठ भूमिबाट उठेको धर्मको आधुनिकीकरण भएको जहाँ मठमन्दिरको निर्माण र मूर्तिपूजनको पुरानो पद्धति नभएको, दर्शनमा नविनीकरण भएको, परमात्मा निराकार छन् भन्दै, भौतिकताको उपयोग गर्दै प्रकृतिको आडमा आध्यात्मिकताको खोजी भएको जीवन शैली र भेष पनि शुद्धीकरण भएको, सर्बशक्ति योग नै राजयोग, ध्यान नै शक्तिको आधार, ध्यान नै आत्म परीक्षणको सर्वोतम उपाय, स्व परिवर्तन विना विश्व परिवर्तन हुँदैन,,दत्तात्रयको मन्दिर, दिलगाढाको जैनमन्दिरको अवलोकन जुन एक हजार वर्ष पहिला १०५ करोड ५३ लाख लागतमा १२ सय जनाले १४ वर्षसम्म लगाएर बनाएकोको अवलोकन ,नख्खी झिल( देवताले नङले खनेर बनाएको ताल)को अवलोकन पिसपार्क (शान्तिको वगैचा)मा शिवलिङ्गमा पानीको फोहोराको मनोरम दृश्य, १११ जातका गुलाफका पूmलका बगैंचाको बीच्मा नै चलचित्रबाट सृष्टिचक्रको निर्माण, अहम्दावादको अक्ष्रधामको चेतनापुञ्जको अवलोकन, मेट्रो रेलको नौलो अनुभव ,राष्ट्रपति भवन र संसदभवनको भव्य भौतिक स्रूपको अवलोकन गर्दै यस लेखको बिट मारिएको छ ।
विचारले प्रगतिवादी तथा स्वभावले गान्धीवादी ः बाबुराम पाण्डे
 यो यस लेखको अन्तिमलेख समालोचनाको रुपमा आएको छ । आजको मान्छे (२०३६) कवितालाई मातृभूमि सााप्ताहिकमा प्रकाशन गरी साहित्यमा प्रवेश गरेका बाबुराम पाण्डेले समयको आवाज कविता सङ्ग्रह (२०६७) कृति लिएर कृतिकार बने । जीवनका पदचापहरु (२०७५) उनको दोस्रो निवन्ध सङ्ग्रह हो । सम्पादन क्षेत्रमा पनि पाण्डेको लगानी छ र साहित्यलाई समाजको ऐना सम्झने र साहित्य जनपक्षिय हुनु पर्छ भनेर वकालत गर्ने कलानाथको जितिया पावनीलाई नेपालीमा अनुवाद गरी अनुवादक भै सके का बाबुराम प्रगतिवादी साहित्यकार एवम् समाज सेवी हुन्, स्वभावत उनी गान्धीवादी जस्तै देखिने भन्दै कपिलजीले एउटा सुन्दर समालोचना यस कृतिमा समावेस गर्नु भएको छ ।
मैले माथि हरेक नियात्राको सारभाव पोख्ने प्रयास गरें ।यहाँ पस्किएका यात्रा सबै उद्देश्यमूलक र सटिक छन् । प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनालले यी "यी नियात्राका नवरत्न नै हुन्" भनेर ठोकुवा लगाउनु भएको छ । वेलगामको यात्रामा उहाँको तीतो अनुभव समेटिएको छ । सहकारीलाई संरक्षण र सम्वर्धन गर्न लाग्दा तिरस्कृत भएकोमा पछिको मूल्याङ्कनमा अभिनन्दित हुन पुगेको कुरा अध्ययन गर्दा जानकारी हुन्छ भने मुटुमाथि ढुङ्गा राखी हाँनु प¥याछ जस्ता मार्मिक अनुभूति पनि पाइन्छन् । यात्रा सधैं सुखद हुँदैनन् दुखद पनि हुन्छन् । यी नियात्रामा कपिलजी कतै निकै उत्साहित भएको र निकै राम्रो उपलब्धी हाँसिल गरेको देखिन्छ ।
साहित्यकार प्राकृतिसौन्दर्य प्रेमी हुन्छन् । कपिलजी प्राकृतिक सौन्दर्यका पूजारी हुन् भन्न सकिन्छ । उनका यी नियात्रामा प्राकृतिकलाई नियात्राकारले सुन्दरीमा रूपान्तरण गरेर सौन्दर्य पान गरेको पाइन्छ । कतै भाग्यवादी सोचलाई पनि यात्रामा जोडेका छन् जस्तै "हुने हुनामी टर्दैन, कसै गरी त्यो सर्दैन ।"( पृष्ठ ३३), । मानिस भएर अहम्ताको  भारी बोक्न हुँदैन । अहम्ताको प्रदर्शन पनि सामन्तकै स्वभाव ठान्नुहुन्छ (पृष्ठ ३७) कपिलजीले ।सहकारी संस्था सञ्चालन गर्दा पैसाको आवश्यक्ता पर्छ वहसको क्रममा चण्डीले नेपालमा पैसै पैसा भएको भन्दै शास्त्रिय अभिव्यक्तिलाई यसरी जोडिएको छ–कुनै अक्षर त्यस्तो छैन जो मन्त्र नहोस् ।कुनै जरो त्यस्तो छैन जुन औषधी नबनोस् । कुनै पुरुष त्यस्तो छैन जो योग्य नहोस् तर यहाँ योजक मात्र दुर्लभ छ । कति सुन्दर अभिव्यक्ति छ बास्तवमा उद्देश्य पूर्ति गर्न राम्रो योजना बनाउनु पर्छ । योजनालाई कार्यन्यन गर्नको लागि दक्ष कर्ता चाहिन्छ र राम्रो व्यवस्थापन हुनु पर्छ र उत्तम उपलब्धी हाँसिल हुन्छ । भौतिक र आध्यात्कितामा संतुलन चाहाने कपिलजी आपूmलाई समन्वयवादी भन्न रुचाउनु हुन्छ । यहाँ यस्ता थुप्रै धारणाहरू राख्नु भएको छ। शृङ्गारमा साहित्यकारहरू आनन्दित हुन्छन् । लेखनमा शृङ्गार रसको समुद्रै बगाइदिन्छन् र पाठकलाई आनन्दित तुल्याउँछन् ।क्षणिक भए पनि नैराश्यतालाई हटाइ दिन्छन् । उहाँका यस नियात्रा लेखनमा  शृङ्गारलाई समावेशगरी रसिलो, मिठो र गतिशील प्रस्तुति दिएर लेखनलाई पढौं पढौं भन्ने खालको बनाउनु भएको छ । उहाँले नदी नाला, पहाड पर्वतमा सुन्दरता नै सुन्दरता देख्नु हुन्छ र सारी पहिराई दिएर सुन्दरी बनाइ दिनु हुन्छ । यो लेखन कला निकै राम्रो लाग्यो मलाई ।
उहाँ ज्योतिष विशेषज्ञ हुनुहुन्छ । यात्रा गर्दा सम्मुख चन्द्रमा पार्नु पर्ने धारणा राख्नुहुन्छ । भन्नु हुन्छ, विरालाले बाटो काट्यो भने विघ्नवाधा पर्न सक्छ । रित्तो गाग्रो देखेपछि साहित अशुभ हुन सक्छ । कतिले पढ्छन् छोडछन् तर कपिलजीले व्यवहारमा उतार्नु हुन्छ । कपिलजीले थुप्रै सन्देश दिनु भएको छ । त्यसलाई पाठकले ग्रहण गर्ने नगर्ने उनको कुरा हो ।
शीर्षकीकरण –यहाँ स्मृतिमा अनु उपसर्ग लागेर अनुस्मृति हुन गएको छ । अनुस्मृतिको अर्थ हुन्छ स्मरण या सम्झना ।यी ९वटा लेखमा यात्रामात्र नभएर स्मृति पनि छन् । यस भीेत्रका उपशीर्षक पनि त्यत्तिकै सारगर्भित छन् । शीर्षक सार्थक देखिन्छ ।
भाषाशैली र प्रस्तुति – कहीं कहीं संस्कृतका श्लोक मिसिए पनि भाष सरल छ सबैको लागि ग्राह्य छ । शिष्ट भाषमा उखानलाई मिलाएर, भावशब्द केलाएर, शृङ्गारलाई सजाएर र सलल बगाएर सुन्दर प्रस्तुति गर्न खप्पिस देखिनु हुन्छ कपिलजी ।
मेरो धारण र अन्य साहित्यकारले पस्केका भावनालाई माथि सजाउँदै। कपिलजीका यी यात्रामा आपूmनै सहभागी भए जस्तो महसुस गर्दै कपिलजीको यो अमूल्य कृतिमा दुई चार शब्द कोर्न पाउँदा आपूmलाई भाग्यशाली ठान्दै कपिलजीका कृति थपिदै जाउन्। मैले पढ्न सधें पाम भन्दै स्सुस्वास्थ् र दीघएायुको कामना सहित विदा चाहन्छु ।