"पसिनाको बूँद बूँदमा मोतीका दाना तप्किरहेका हुन्छन् ।"
एउटा मध्यम बर्गीय पविार र दुर्गम ठाँउमा जन्मेर पनि अति संघर्षपूर्ण र अथक प्रयास र उच्च अभिलाषा र आकांक्षाको कारण बुबालाई आफ्नो शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको कारणले जहिले पनि शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नु भयो । शिक्षाग्राहीले नै समाजको चेतनास्तरमा र सामाज परिवर्तन हुन्छ भन्ने मान्यताको कारण आफ्ना सन्ततिमात्र हैन हाम्रा समकालीन बालबालिकालाई शिक्षाको लागि सधैँ उत्प्रेरणा र उर्जा दिइराख्नु भयो । पारिवारिक हिसाबले हेर्दा मेरा आमाहरू दुई जना र हाम्रा दाजुभाइ दिदी बहिनी गरी सात जना हुँदा हामी तात्कालीन अवस्थामा हामी ठूलो परिवारभित्र पर्ने र उक्त सदस्यहरूको पालन पोषण, शिक्षा दीक्षामा व्यवस्थापन गर्न एकल अभियानमा डट्न प¥यो ।आमाहरूमा सामान्य लेखपढ(कनिकुथी नाममात्र लेख्न सक्नु) त्यसमा पनि कट्टर समाजको बन्धनमा रहेर, घरको कृषिलाई सञ्चालन गर्दै, पढीकन कुन काम हलो जोती दूधमाम, छोराछोरी पढाएर के हुन्छ? त्यसमा पनि छोरीलाई किन पढाउने आदि तर्क वितर्कमा छोराछोरी सबैले पढ्नु पर्ने भावनाको जागरण घर र समाजमा ल्याउनु निश्चय नै बुबाको लागि चुनैतीको विषय थियो । बुबाले भन्ने गर्नु हुन्थ्यो–"म जुनकाममा लाग्छु, कालले छाड्ला तर म त्यसलाई पुरा नगरी छाड्दिन ।" यो अठोट उहाँमा आज पनि जीवितै छ । उहाँको जीवनको संघर्षलाई सहज विश्लेषण गर्न सकिदैन । पढ्नु भयो पशुपालन, लोकसेवामा उत्तीर्णहुनुभयो ; माटो विज्ञानमा । माटोवैज्ञानिक भएर काम गर्नु त्यति सहज थिएन तर माटो विज्ञानको क्षेत्रमा उहाँले गरेको संघर्षले नयाँ मोड ल्यायो, जो उहाँका सुपेरिवेक्षक तथा मातहतमा कार्यरत सहकर्मीहरूका विचार यसै कृतिमा पढ्न पाइन्छ । उहाँको माटो विज्ञानको क्षेत्रमा गरेको कामको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै श्री ५को सरकारले उच्चतम् "गोर्खा दक्षिण बाहु चौथो" पदले विभूषित ग¥यो । यतिमात्र नभइ स्विस सरकारबाट सञ्चालित दिगो भू–व्यवस्थापन कार्यक्रमबाट पनि सम्मानित हुनुभयो ।
हाम्रो पढाइको लागि र कमाएर खान समस्या नपरोस भनेर पहाडको जग्गा बेचेर, नवलपरासी बसाई सरियो । हाम्रो प्राथमिक शिक्षा कावासोतीबाटै पुरा भयो । उच्च शिक्षाहाँसिल गर्न कावासोतीको पढाइ स्तरीय नभएको महसूस गरी म बालकुमारी कलेज नारायणगढ जाने विचार गरेँ । घर सल्लाह भयो । म नारायणगढ पढ्न जान थाले । मेरो जेठी दिदी राधा तिवारी जसलाई हामी सर्वमान्यको संज्ञा दिन्छौँ,ले घरको कुनै समस्या आएमा बाबाआमासँग सल्लाह गरेर हामीलाई सुझाव दिनु हुन्थ्यो । दिदीको कुरालाईहामी सबैले ग्रहण गथ्र्यौँ । समाज सेवाको लागि मरिहत्ते गर्ने बानीले गर्दा उहाँ सबैकी प्रिय हुनुहुन्छ । एवम् रितले म पढाइमा वाणिज्य शास्त्र लिएर त्रिुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर पास गरेँ । बुबाको चाहना थियो लोकसेवा तयार गरेर सरकारी जागीर खाने तर मैले बुबाको यो चाहना भने पूरा गर्न दिइन । मैले निजिक्षेत्र जहाँ राम्रो तलब पाइन्छ त्यहीँ मैले आफ्नो सीप बेच्ने कुरा बाबालाई सुनाएँ र त्यसै गरेँ । बाबाले देश सेवाको लागि थुप्रै मिहिनेत गर्नु भयो तर मैले भने सीप बेचेर आफ्नो र छोराछोरीको राम्रो व्यवस्थापन गरेको छु ।
यो सीप बेच्नसक्ने अवस्थासम्म पु¥याइदिने मार्गदर्शन भने बुबाकै हो । उहाँको मार्गदर्शनबाट हाम्रो परिवार हिजोको जस्तो अभावमा रहिरहन परेको छैन । मैले बाबाबाट पाएको ज्ञान भनेको काम गरेर खानुपर्छ र परिश्रमबाट डराउनु हुँदैन । "पसिनाको बूँद बूँदमा मोतीका दाना तप्किरहेका हुन्छन् । यिनै मोतीका दानालाई समयमै टिप्न र सदुपयोग गर्न सके द्रव्यमा शिखर चुम्न सकिन्छ ।" यो बुबाको अमृतवाणीले गर्दा मैले पसिनाको बूँद बूँदमा मोती टिप्दै छु र शिखर चुम्दैछु । बाबाका अठोट धेरै छन् । वर्णन गरे एउटा कृति नै तयार हुन्छ । साहित्य बुबाको अध्ययनको विषय हैन तर त्यो उहाँको स्वअध्ययन र रुची हो । आफ्नो रुचिमा पनि उहाँले इतिहास कायम गरिसक्नु भएको छ । बाबाको दीर्घायुको कामना गर्दै विदा चाहन्छु ।
डिलकुमारी रिजाल
"हामी दुई सौताका साहस,बल र मेलमिलापले सबै कर्म र कर्तु मिल्यो ।"
डिलकुमारी रिजाल सदानन्द अभागीकी जेठीश्रीमतीहुन् । उनको धारणा माग गर्दा पहिला उनले आफ्नो वैवाहिक समयदेखी हालसम्मका परिवारमा भए गरेका कर्मलाई यसरी प्रस्तुत गर्नुभयो – ''हामी दुईको विवाह २०२४ साल फागुनको २९ गते भयो । उहाँ पर्वत कुश्माको नारायण मा.वि.मा पढाउनु हुन्थ्यो । म ग्यादी फाँटमा जन्मेकी एकल पुत्री आमा बुबाको निकै प्यारमा हुर्केकी । शंकर पोखरीको ओरालो उकालोमा काम गर्न निकै कठिन हुन्थ्यो । दिन वित्दै गए छोरा जन्म्यो र तात्कालै मृत्युवरण भयो । यही समयमा उहाँ काठमाडौँ तिर लाग्नु भयो घरकी जेठी बुहारी भएको नाताले घरको सबै काम मैलै नै गर्नु पथ्र्यो । त्यतिबेला आजको जस्तो सञ्चार सुविधा थिएन । एकवर्ष पछि उहाँ सरकारी जागीरे भएर चितवन आउनु भयो । चितवनमा सानो जे.टि.ए स्तरको जागीर त्यति बेला यातायातको सुविधा थिएन चिठीपत्रको चलन पनि त्यति चल्दैनथ्यो । चितवनबाट घरमा आए पछि चितवनमा म पनि साथमै गएँ । सानो जागीर घरभाडामा लिएर बस्दा खर्चले धान्न मुस्किल, गर्मी, मच्छड आदिको कारणले गर्दा म त्यहाँ बस्न सकिन र पर्वत आइयो । पर्वत आए पछि मेरा जुम्ल्याहा छोरी जन्मे । ती पनि आफ्नो बाटो लागे । जीवन दुःखमय वित्दै जान थाले । श्रीमानको बानी परिवारलाई केही रकम दिनु पर्छ भन्ने थिएन । उहाँको बानी कमाएको जति घर मूलीलाई दिनु पर्छ र घरमूलिले सबै परिवारको व्यवस्था मिलाउँछ भन्ने हुन्थ्यो । केही दिन परे सबैलाई बराबर दिने गर्नु हुन्थ्यो । हालसम्म पनि यो बानी उहाँमा जीवितै छ । हामी दुबै आआफ्ना स्वभावका थियौँ । उहाँले आफ्नो बानी नछाडने गर्नुपर्छ भने पछि त्यसैमा लाग्ने म पनि आपूmले चाहेको कुरा हुनै पर्छ भन्नेमा अडिकहुन्थे । यसले गर्दा काम गर्दा कहिले काँही असहजता खडा हुन्थ्यो । हामीमा सुमधुर प्रेम पनि थियो । एक अर्कामा खुबै माया गर्दछौँ । कहिले काँही एउटा गीत याद आउँछ "नदेखे कहाँ देखौ हुने देखे मयाँ बोलचालै नहुने" भने जस्तै भएको जस्तो भान हुने तर यस्ता कुरा धेरै बेर टिक्दैनथे अनि मुस्काउँथ्यौँ । मेरो एउटा गर्भ गए पछि । सन्तानको अभावमा पीर लाग्नु स्वाभाविक हुँदो रहेछ । मन छटपटिदो रहेछ । यसै बेलामा श्रीमानले दोस्रो विवाह गर्नु भयो । घरको काम निकै कडा थियो । नेपालको कानुनबमोजिम दोस्रो विवाह गर्न पाइँदैनथ्यो । म जन्मेको ठाउँमा कानुन जान्नेहरूको कमी थिएन । बहु विवाहमा मुद्दा हाल्ने सल्लाहकारहरू पनि आए । तर म यस्तो काममा लागिन बरू एउटा गीत सुनेकी थिएँ । त्यो गीतमा भनिएको थियो –"यस्तै रैछ कर्मको चाला भाग्य भए आउला पोइ कहाँ जाला ?" यही गीतलाई आधार बनाएँ । ढुक्कसँग बसेँ घरको काम गर्दै गएँ । बहिनीबाट छोरी जन्मिइ मबाट छोरा जन्मियो । श्रीमानको सरकारी सेवामा निकै खटेर काम गर्ने बानी र काम थाले पछि त्यो सफल हुनै पर्ने अठोट त्यसले गर्दा सरकारी सेवामा उहाँ निकै सफल हुनुहुन्थ्यो । सरकारले पञ्जाबमा अध्ययन गर्न पठायो । घरकालाई काम चाहिने हामीले बच्चालाई ध्यान दिनु पर्ने । गाउँका मानिस सबै परासीतिर लागे उनका सबै जग्गा हाम्रो घरकाले किन्न प¥यो । सबै ऋण काडेर जग्गा खाइयो । काम थपिदै गयो । ऋणको भारले गर्दा घरका सबैले ऋणबाट कसरी मुक्त हुनेतिर लाग्नु स्वाभाविक थियो । धाने व्याजमा पैसा काडेको हुँदा उत्पादनको ठूलो अंश व्याजमा जान्थ्यो । उहाँको तलब र छात्रवृत्तिमा पाएर कमाएको पैसा त्यही ऋणतिर्नमा नै गयो । ६÷६ महिनामा आउनु हुन्थ्यो र ल्याएका पैसा ऋण तिर्नमा जान्थ्यो । हामी सबैलाई निकै कम पैसा दिनु हुन्थ्यो । त्यो पैसाले हामीले घर चलाउन मुस्किल हुन्थ्यो । यसै गर्दै पञ्जाबको अध्ययन समाप्त भएपछि कालीकोटको कृषि विकास कार्यालयमा कार्यालय प्रमुख भएर काम गर्न थाल्नु भयो । कालिकोट पुगेपछि घरमा तीन जना जागीरेको तलब हुनथाल्यो । गाउँका मानिसबाट किनिएका जग्गाको ऋणबाट मुक्त भइयो । उहाँलाई जेटिए जागीर स्थायी भए पनि कृषि अधिकृत भने अस्थाइ थियो । कालीकोटबाट उहाँ पोखरा सरूवा भएर आउनु भयो । घरका पुराना घरहरू भत्काएर नयाँ राम्रो घर बनाउने योजना भयो । उहाँले गाउँमा घर बनाउने सहमत हुनु भएन तर घर बनेर नै छाड्यो । अब संयुक्त परिवार अलगिने तरखर हुन थाल्यो । संयुक्त परिवारबाट अलग हुन त्यति सहज हुँदो रहेनछ र सँगै बस्ने वातावरण पनि बन्दो रहेनछ । निकै असहज अवस्थाबाट अलगियो । ससुराबा आसाम तेलकम्पनीमा जागीरे हुनुहुन्थ्यो । सबै कुरा मिलाउन उहाँको उपस्थिति आवश्यक पर्दो रहेछ । उहाँको उपस्थिति नहुँदा नहुँदै पनि श्रावण महिनामा हामी अलगियौँ । सारा घरको काम अब म जिम्मा आयो । हामी दुई बहिनी(सौता सौता) मिलेर छोराछोरीको हेरचाह गनुपर्ने, उहाँको सरकारी जागीर अस्थायी भएकाले एकातिर जागीरमा कसरी स्थायी हुने अर्कोतिर घरपरिवार कसरी सञ्चालन गर्ने । निकै ठुलो समस्यामा पर्नु भयो । हामी दुईवटी श्रीमती भएकाले उहाँले ल्याएको भाडा पनि हामी कसैलाई दिनु हुँदैनथ्यो । आमालाई दिने गर्नुहुन्थ्यो । उहाँले छुट्टिने परिकल्पना नै गर्नुभएको थिएन । आफ्नो जाने भाडा र खाने खर्च पनि आमालाई नै दिनु भएको र अचानक अलग पकाएर खाने भनेपछि । उहाँको जाने र खाने खर्च पनि अंशवण्डमा प¥यो त्यो हिसाबतत्काल नभएर ससुराबा आसामबाट आएपछि गर्ने भएपछि हामीसँग मुखमुठी जोड्ने अवस्था निकै कमजोर भयो । जेहोस्् सरसापट गरेर जागीरमा पोखरा फर्किनु भयो । तत्काल माणिकलाल प्रधान उहाँको हाकिम हुनुहुन्थ्यो रे उहाँले घरको अवस्था र खर्चरहित भएको थाहा पाएर काठमाडौँ जाने र लोकसेवाको परीक्षा दिने व्यवस्था मिलाएको कुरा हामीलाई बताउनु भएको थियो । हाम्रो समस्या र घरपरिवार समेतको हेरचाह गर्नको लागि हाकिमको धेरै माया पाएको कुराहरू आज पनि सम्झने गर्नुहुन्छ । उहाँको असल गुणहरू मध्ये एउटा गुण भनेको कसैले सहयोग तथा कुनै उपलब्धी गरायो भने त्यसलाई स्मरण गरिराख्नुहुन्छ । आज पनि ४ जना (रामहरी शर्मा, रामचन्द्र गुप्त, माणिकलाल प्रधान र गोविन्दप्रसाद पाण्डे) उहाँका शुभचिन्तक हाकिमको नाम स्मरण गरी राख्नु हुन्छ । कोही न कोही पाखुरो पोई भने जस्तै उहाँका निकै खटेर काम गर्ने बानी इमान्दारिता, लगनशीलता, कर्तव्यनिष्ठ, बफादारिता, राष्ट्रियता, आर्थिक लोभरहित कामले गर्दा उहाँ सबैको प्यारो हुनुहन्छ । यसमा दुईमत छैन ।
हाम्रो छुट्टीभिन्नपछि हामी मध्यम वर्गीय परिवार, छोरा तीन र छोरी चार यिनीहरूको लालन पालन, शिक्षादीक्षा आदिलाई मध्यनजर राख्दै र पर्वतको जमिनको विक्रीबाट नवलपरासीमा धेरै जग्गा आउने भएको सबै सहज हुने देखिएपछि हामीले पर्वत छाड्ने निधो लियौँ । पर्वत छाडेर हालको बसोबास स्थानमा व्यवस्थित हुन पनि निकै समस्या भोग्नु प¥यो । जेहोस्् हामी दुई सौतामा साहस थियो बल थियो, हामी दुबैमा मेलमिलाप थियो र सबै कर्म र कर्तु मिलेर गयो । उहाँ (श्रीमानको) सुन्दर निर्देशन थियो । १० कठ्ठा जमिन खरिद गरेर बसोबास गर्न थालियो । भैँसी पालियो, निमेक खाइयो र श्रीमानको जागीरबाट तलबको हामीलाई दिने भनेर छुट्ट्याएर दिने रकममा कुनै दिन कमी आएन, नाक कानका सुन चाँदी जेजति थिए सबै बेचेर र पहाडको जग्गा बेचेर करिब तीन विघाको हाराहारीमा जग्गा बनाइयो र कावासोतीको बसाइलाई स्थायित्व दिइयो । राम्रा घर नभए पनि साधारण घरहरू सबैको लागि निमार्ण गरिएका छन् । छोराछोरीको विवाह गरीयो । विवाहमा पनि अति मितव्ययिता अपनाइयो । न त छोरीको विवाहमा दाइजो दिइयो, न त बुहारी ल्याउँदा नै दाइजो ल्याइयो । आजको तुलनामा हेर्ने हो भने हाम्रा सात छोराछोरीको विवाहको लगानी जेजतिगरीयो त्यसले आजको एउटा विवाह उम्कदैन । हालसम्म छोराछोरी सबै आफ्नो काम गर्दै गएका छन् र हामी सबै सन्तुष्ट छौ ।
हाम्रो समाजमा संयुक्त परिवारहरू अलग हुने कुरा सर्वविदितै छ । आफू जागीरबाट घर आएपछि , सबै छोराहरू आआफ्नु पेशामा लागेपछि । छोराबुहारी हामी दुई बहिनीहरूको मनसाय बुझेपछि , मनोवैज्ञानिक तरिकाले उहाँले छोराहरूको कुनै कमाइको विवरण नमागी आफ्नो कमाइको बटबारा हामी सबैलाई लगाइ दिनुभयो । हामी बुढाबुढीलाई पनि दुःख नपरोस भन्ने कुरालाई ख्याल राख्दै जियाजियैको अंश लगाई दिनुभयो । हामी सबै लालापूर्जाका धनी छौ । यतिमात्र नभइ हाम्रो अवसानपछि जेठा छोरा जगत्ले मलाई पाल्ने र मेरो अंश खाने, कान्छा छोरा रामचन्द्रले आफ्नी आमा (पार्वती)को अंश खाने । आफ्नो अंश माहिला छोराले खाने भनी भावी हाम्रा सम्पत्तिको बटबारा यसरी टुङ्गिएको छ । 'आफै कमाउ, अघि बढ, आपसमा द्वन्द्व कहिल्यै नगर, मेरो दायित्व मैले पुरा गरेँ, हाम्रो बुढेसकालमा के गर्नु पर्ने हो र छोराछोरीको बाबुआमाप्रतिको दायित्व के हो त्यो आफै बुझ" भन्ने मेरो श्रीमानको छोराहरूलाई सन्देश छ ।
राम ज्ञवालीजी हजुरले हामीमा राखेका प्रश्नको जवाफमा भन्दा पनि एउटी गृहणीले भोग्न परेका सुद दुःखका कुराहरू मैले माथि उल्लेख गरेँ । मेरा श्रीमानबाट गर्दै आएका काममा मेरो नित्यान्तव्यक्तिगत अभिव्यक्ति बाहेक हाम्रा घरका परिवार (खास गरेर वहिनी पार्वती रिजालसमेत) ले अनुभूति गरेका हाम्रा साझा धारणाहरू केही यहाँ पस्कन्छु ।
ड्ड समयको सही सदुपयोग गर्नुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा छ ।
ड्ड गर्छु भनी कुनै काममा लागेपछि ज्यान जाला तर त्यो काम पुरा गररै छाड्ने अठोट तथा जुनकाममा लागेको छ पुरा गरेर नै छाड्ने ।
ड्ड अर्काको दुःखमा आँखा रसाउने र अर्काको मुस्कानमा आपूm मुस्काउने ।
ड्ड घरको सम्पूर्ण काम तथा त्यसबाट हुने आय आर्जनलाई घरमूलिले मात्र नभइ सबैले समानताको आधारमा उपभोग गर्न पाउनु पर्छ भन्ने धारणा ।
ड्ड सबैको कल्याणकारीताको चाहना
ड्ड पदीय दायित्वमा निकै ख्याल गर्ने
ड्ड समाजप्रतिको चासो
ड्ड चन्दा तथा विवाह आदिमा निश्चित रकमको बटबारा र त्यसैमा आधारित भएर सहयोग गर्ने दानवीर हुँ भन्दै धनको धाक लगाउन मन नपराउने ।
ड्ड जातीय विभेदको अन्त्यको चाहना तथा जातभात छुवाछुतलाई अहम्ता हो भन्ने ठान्नु
ड्ड जुनसुकै काम पनि पुज्य हुन्छन् त्यसो हुँदा सबै काम सबैले गर्नुहुन्छ र गर्नुपर्छ भन्ने धारणा
ड्ड माटो तथा पृथ्वी आमा हुन् आमा भोकाउँछिन्, भोकलाग्यो भन्छिन् त्यसोहुँदा आमालाई पेटभरी खुवाउनु पर्छ र अनि मात्र हामी सन्तति मोटाघाटा हुन्छौ । त्यसो हुँदा आमालाई स्वच्छ खाना खुवाऊँ र हामी पनि स्वच्छ बनौ भन्ने धारणालाई पस्कने ।
ड्ड भगवानले हामीलाई पृथ्वीमा काम गरेर सिँगार्नु पर्छ भनेर पठाएका हुन् । त्यसो हुँदा पहिला काम अनि भगवान पूजा गर्नुपर्छ नत्र भने कर्महीन व्यक्तिले पूजा गर्छ भने त्यसलाई भगवानले चाकडी सम्झन्छन् भन्नेकुरा
ड्ड आत्मामा परमात्मा छन् । परमात्मालाई आत्मा बाटै चिन्नु पर्छ आदि थुप्रै सन्देशदाता हुनुहुन्छ उहाँ ।
ड्ड दिएर खान परोस् मागेर खान नपरोस्का धारणा बोक्नेवाला
ड्ड आफ्नो भाग्य आफै निर्माण गर्नुपर्छ अरू कसैले गर्दैन।
राम जी तपाईँले चाहेजति दिन सकेँ सकिनँ । सदानन्द अभागी एक सहनशील र कर्मीनष्ठ व्यक्तिहुन् जति व्याख्या गरे पनि पुग्दैन । आखिरमा मानिस सबै गुणले सम्पन्न छु भने पनि केही अवगुण त हुन्छन् नै उहाँमा आफै दाह्री बनाउने काममा भने निकै अल्छि हुनुहुन्छ भने चिया पकाएर खान भने अति सक्रिय । लेख्दा कलम अड्क्यो भने चिया पाकिहाल्छ ।
एउटा मध्यम बर्गीय पविार र दुर्गम ठाँउमा जन्मेर पनि अति संघर्षपूर्ण र अथक प्रयास र उच्च अभिलाषा र आकांक्षाको कारण बुबालाई आफ्नो शिक्षा प्राप्त गर्नुभएको कारणले जहिले पनि शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नु भयो । शिक्षाग्राहीले नै समाजको चेतनास्तरमा र सामाज परिवर्तन हुन्छ भन्ने मान्यताको कारण आफ्ना सन्ततिमात्र हैन हाम्रा समकालीन बालबालिकालाई शिक्षाको लागि सधैँ उत्प्रेरणा र उर्जा दिइराख्नु भयो । पारिवारिक हिसाबले हेर्दा मेरा आमाहरू दुई जना र हाम्रा दाजुभाइ दिदी बहिनी गरी सात जना हुँदा हामी तात्कालीन अवस्थामा हामी ठूलो परिवारभित्र पर्ने र उक्त सदस्यहरूको पालन पोषण, शिक्षा दीक्षामा व्यवस्थापन गर्न एकल अभियानमा डट्न प¥यो ।आमाहरूमा सामान्य लेखपढ(कनिकुथी नाममात्र लेख्न सक्नु) त्यसमा पनि कट्टर समाजको बन्धनमा रहेर, घरको कृषिलाई सञ्चालन गर्दै, पढीकन कुन काम हलो जोती दूधमाम, छोराछोरी पढाएर के हुन्छ? त्यसमा पनि छोरीलाई किन पढाउने आदि तर्क वितर्कमा छोराछोरी सबैले पढ्नु पर्ने भावनाको जागरण घर र समाजमा ल्याउनु निश्चय नै बुबाको लागि चुनैतीको विषय थियो । बुबाले भन्ने गर्नु हुन्थ्यो–"म जुनकाममा लाग्छु, कालले छाड्ला तर म त्यसलाई पुरा नगरी छाड्दिन ।" यो अठोट उहाँमा आज पनि जीवितै छ । उहाँको जीवनको संघर्षलाई सहज विश्लेषण गर्न सकिदैन । पढ्नु भयो पशुपालन, लोकसेवामा उत्तीर्णहुनुभयो ; माटो विज्ञानमा । माटोवैज्ञानिक भएर काम गर्नु त्यति सहज थिएन तर माटो विज्ञानको क्षेत्रमा उहाँले गरेको संघर्षले नयाँ मोड ल्यायो, जो उहाँका सुपेरिवेक्षक तथा मातहतमा कार्यरत सहकर्मीहरूका विचार यसै कृतिमा पढ्न पाइन्छ । उहाँको माटो विज्ञानको क्षेत्रमा गरेको कामको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै श्री ५को सरकारले उच्चतम् "गोर्खा दक्षिण बाहु चौथो" पदले विभूषित ग¥यो । यतिमात्र नभइ स्विस सरकारबाट सञ्चालित दिगो भू–व्यवस्थापन कार्यक्रमबाट पनि सम्मानित हुनुभयो ।
हाम्रो पढाइको लागि र कमाएर खान समस्या नपरोस भनेर पहाडको जग्गा बेचेर, नवलपरासी बसाई सरियो । हाम्रो प्राथमिक शिक्षा कावासोतीबाटै पुरा भयो । उच्च शिक्षाहाँसिल गर्न कावासोतीको पढाइ स्तरीय नभएको महसूस गरी म बालकुमारी कलेज नारायणगढ जाने विचार गरेँ । घर सल्लाह भयो । म नारायणगढ पढ्न जान थाले । मेरो जेठी दिदी राधा तिवारी जसलाई हामी सर्वमान्यको संज्ञा दिन्छौँ,ले घरको कुनै समस्या आएमा बाबाआमासँग सल्लाह गरेर हामीलाई सुझाव दिनु हुन्थ्यो । दिदीको कुरालाईहामी सबैले ग्रहण गथ्र्यौँ । समाज सेवाको लागि मरिहत्ते गर्ने बानीले गर्दा उहाँ सबैकी प्रिय हुनुहुन्छ । एवम् रितले म पढाइमा वाणिज्य शास्त्र लिएर त्रिुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर पास गरेँ । बुबाको चाहना थियो लोकसेवा तयार गरेर सरकारी जागीर खाने तर मैले बुबाको यो चाहना भने पूरा गर्न दिइन । मैले निजिक्षेत्र जहाँ राम्रो तलब पाइन्छ त्यहीँ मैले आफ्नो सीप बेच्ने कुरा बाबालाई सुनाएँ र त्यसै गरेँ । बाबाले देश सेवाको लागि थुप्रै मिहिनेत गर्नु भयो तर मैले भने सीप बेचेर आफ्नो र छोराछोरीको राम्रो व्यवस्थापन गरेको छु ।
यो सीप बेच्नसक्ने अवस्थासम्म पु¥याइदिने मार्गदर्शन भने बुबाकै हो । उहाँको मार्गदर्शनबाट हाम्रो परिवार हिजोको जस्तो अभावमा रहिरहन परेको छैन । मैले बाबाबाट पाएको ज्ञान भनेको काम गरेर खानुपर्छ र परिश्रमबाट डराउनु हुँदैन । "पसिनाको बूँद बूँदमा मोतीका दाना तप्किरहेका हुन्छन् । यिनै मोतीका दानालाई समयमै टिप्न र सदुपयोग गर्न सके द्रव्यमा शिखर चुम्न सकिन्छ ।" यो बुबाको अमृतवाणीले गर्दा मैले पसिनाको बूँद बूँदमा मोती टिप्दै छु र शिखर चुम्दैछु । बाबाका अठोट धेरै छन् । वर्णन गरे एउटा कृति नै तयार हुन्छ । साहित्य बुबाको अध्ययनको विषय हैन तर त्यो उहाँको स्वअध्ययन र रुची हो । आफ्नो रुचिमा पनि उहाँले इतिहास कायम गरिसक्नु भएको छ । बाबाको दीर्घायुको कामना गर्दै विदा चाहन्छु ।
डिलकुमारी रिजाल
"हामी दुई सौताका साहस,बल र मेलमिलापले सबै कर्म र कर्तु मिल्यो ।"
डिलकुमारी रिजाल सदानन्द अभागीकी जेठीश्रीमतीहुन् । उनको धारणा माग गर्दा पहिला उनले आफ्नो वैवाहिक समयदेखी हालसम्मका परिवारमा भए गरेका कर्मलाई यसरी प्रस्तुत गर्नुभयो – ''हामी दुईको विवाह २०२४ साल फागुनको २९ गते भयो । उहाँ पर्वत कुश्माको नारायण मा.वि.मा पढाउनु हुन्थ्यो । म ग्यादी फाँटमा जन्मेकी एकल पुत्री आमा बुबाको निकै प्यारमा हुर्केकी । शंकर पोखरीको ओरालो उकालोमा काम गर्न निकै कठिन हुन्थ्यो । दिन वित्दै गए छोरा जन्म्यो र तात्कालै मृत्युवरण भयो । यही समयमा उहाँ काठमाडौँ तिर लाग्नु भयो घरकी जेठी बुहारी भएको नाताले घरको सबै काम मैलै नै गर्नु पथ्र्यो । त्यतिबेला आजको जस्तो सञ्चार सुविधा थिएन । एकवर्ष पछि उहाँ सरकारी जागीरे भएर चितवन आउनु भयो । चितवनमा सानो जे.टि.ए स्तरको जागीर त्यति बेला यातायातको सुविधा थिएन चिठीपत्रको चलन पनि त्यति चल्दैनथ्यो । चितवनबाट घरमा आए पछि चितवनमा म पनि साथमै गएँ । सानो जागीर घरभाडामा लिएर बस्दा खर्चले धान्न मुस्किल, गर्मी, मच्छड आदिको कारणले गर्दा म त्यहाँ बस्न सकिन र पर्वत आइयो । पर्वत आए पछि मेरा जुम्ल्याहा छोरी जन्मे । ती पनि आफ्नो बाटो लागे । जीवन दुःखमय वित्दै जान थाले । श्रीमानको बानी परिवारलाई केही रकम दिनु पर्छ भन्ने थिएन । उहाँको बानी कमाएको जति घर मूलीलाई दिनु पर्छ र घरमूलिले सबै परिवारको व्यवस्था मिलाउँछ भन्ने हुन्थ्यो । केही दिन परे सबैलाई बराबर दिने गर्नु हुन्थ्यो । हालसम्म पनि यो बानी उहाँमा जीवितै छ । हामी दुबै आआफ्ना स्वभावका थियौँ । उहाँले आफ्नो बानी नछाडने गर्नुपर्छ भने पछि त्यसैमा लाग्ने म पनि आपूmले चाहेको कुरा हुनै पर्छ भन्नेमा अडिकहुन्थे । यसले गर्दा काम गर्दा कहिले काँही असहजता खडा हुन्थ्यो । हामीमा सुमधुर प्रेम पनि थियो । एक अर्कामा खुबै माया गर्दछौँ । कहिले काँही एउटा गीत याद आउँछ "नदेखे कहाँ देखौ हुने देखे मयाँ बोलचालै नहुने" भने जस्तै भएको जस्तो भान हुने तर यस्ता कुरा धेरै बेर टिक्दैनथे अनि मुस्काउँथ्यौँ । मेरो एउटा गर्भ गए पछि । सन्तानको अभावमा पीर लाग्नु स्वाभाविक हुँदो रहेछ । मन छटपटिदो रहेछ । यसै बेलामा श्रीमानले दोस्रो विवाह गर्नु भयो । घरको काम निकै कडा थियो । नेपालको कानुनबमोजिम दोस्रो विवाह गर्न पाइँदैनथ्यो । म जन्मेको ठाउँमा कानुन जान्नेहरूको कमी थिएन । बहु विवाहमा मुद्दा हाल्ने सल्लाहकारहरू पनि आए । तर म यस्तो काममा लागिन बरू एउटा गीत सुनेकी थिएँ । त्यो गीतमा भनिएको थियो –"यस्तै रैछ कर्मको चाला भाग्य भए आउला पोइ कहाँ जाला ?" यही गीतलाई आधार बनाएँ । ढुक्कसँग बसेँ घरको काम गर्दै गएँ । बहिनीबाट छोरी जन्मिइ मबाट छोरा जन्मियो । श्रीमानको सरकारी सेवामा निकै खटेर काम गर्ने बानी र काम थाले पछि त्यो सफल हुनै पर्ने अठोट त्यसले गर्दा सरकारी सेवामा उहाँ निकै सफल हुनुहुन्थ्यो । सरकारले पञ्जाबमा अध्ययन गर्न पठायो । घरकालाई काम चाहिने हामीले बच्चालाई ध्यान दिनु पर्ने । गाउँका मानिस सबै परासीतिर लागे उनका सबै जग्गा हाम्रो घरकाले किन्न प¥यो । सबै ऋण काडेर जग्गा खाइयो । काम थपिदै गयो । ऋणको भारले गर्दा घरका सबैले ऋणबाट कसरी मुक्त हुनेतिर लाग्नु स्वाभाविक थियो । धाने व्याजमा पैसा काडेको हुँदा उत्पादनको ठूलो अंश व्याजमा जान्थ्यो । उहाँको तलब र छात्रवृत्तिमा पाएर कमाएको पैसा त्यही ऋणतिर्नमा नै गयो । ६÷६ महिनामा आउनु हुन्थ्यो र ल्याएका पैसा ऋण तिर्नमा जान्थ्यो । हामी सबैलाई निकै कम पैसा दिनु हुन्थ्यो । त्यो पैसाले हामीले घर चलाउन मुस्किल हुन्थ्यो । यसै गर्दै पञ्जाबको अध्ययन समाप्त भएपछि कालीकोटको कृषि विकास कार्यालयमा कार्यालय प्रमुख भएर काम गर्न थाल्नु भयो । कालिकोट पुगेपछि घरमा तीन जना जागीरेको तलब हुनथाल्यो । गाउँका मानिसबाट किनिएका जग्गाको ऋणबाट मुक्त भइयो । उहाँलाई जेटिए जागीर स्थायी भए पनि कृषि अधिकृत भने अस्थाइ थियो । कालीकोटबाट उहाँ पोखरा सरूवा भएर आउनु भयो । घरका पुराना घरहरू भत्काएर नयाँ राम्रो घर बनाउने योजना भयो । उहाँले गाउँमा घर बनाउने सहमत हुनु भएन तर घर बनेर नै छाड्यो । अब संयुक्त परिवार अलगिने तरखर हुन थाल्यो । संयुक्त परिवारबाट अलग हुन त्यति सहज हुँदो रहेनछ र सँगै बस्ने वातावरण पनि बन्दो रहेनछ । निकै असहज अवस्थाबाट अलगियो । ससुराबा आसाम तेलकम्पनीमा जागीरे हुनुहुन्थ्यो । सबै कुरा मिलाउन उहाँको उपस्थिति आवश्यक पर्दो रहेछ । उहाँको उपस्थिति नहुँदा नहुँदै पनि श्रावण महिनामा हामी अलगियौँ । सारा घरको काम अब म जिम्मा आयो । हामी दुई बहिनी(सौता सौता) मिलेर छोराछोरीको हेरचाह गनुपर्ने, उहाँको सरकारी जागीर अस्थायी भएकाले एकातिर जागीरमा कसरी स्थायी हुने अर्कोतिर घरपरिवार कसरी सञ्चालन गर्ने । निकै ठुलो समस्यामा पर्नु भयो । हामी दुईवटी श्रीमती भएकाले उहाँले ल्याएको भाडा पनि हामी कसैलाई दिनु हुँदैनथ्यो । आमालाई दिने गर्नुहुन्थ्यो । उहाँले छुट्टिने परिकल्पना नै गर्नुभएको थिएन । आफ्नो जाने भाडा र खाने खर्च पनि आमालाई नै दिनु भएको र अचानक अलग पकाएर खाने भनेपछि । उहाँको जाने र खाने खर्च पनि अंशवण्डमा प¥यो त्यो हिसाबतत्काल नभएर ससुराबा आसामबाट आएपछि गर्ने भएपछि हामीसँग मुखमुठी जोड्ने अवस्था निकै कमजोर भयो । जेहोस्् सरसापट गरेर जागीरमा पोखरा फर्किनु भयो । तत्काल माणिकलाल प्रधान उहाँको हाकिम हुनुहुन्थ्यो रे उहाँले घरको अवस्था र खर्चरहित भएको थाहा पाएर काठमाडौँ जाने र लोकसेवाको परीक्षा दिने व्यवस्था मिलाएको कुरा हामीलाई बताउनु भएको थियो । हाम्रो समस्या र घरपरिवार समेतको हेरचाह गर्नको लागि हाकिमको धेरै माया पाएको कुराहरू आज पनि सम्झने गर्नुहुन्छ । उहाँको असल गुणहरू मध्ये एउटा गुण भनेको कसैले सहयोग तथा कुनै उपलब्धी गरायो भने त्यसलाई स्मरण गरिराख्नुहुन्छ । आज पनि ४ जना (रामहरी शर्मा, रामचन्द्र गुप्त, माणिकलाल प्रधान र गोविन्दप्रसाद पाण्डे) उहाँका शुभचिन्तक हाकिमको नाम स्मरण गरी राख्नु हुन्छ । कोही न कोही पाखुरो पोई भने जस्तै उहाँका निकै खटेर काम गर्ने बानी इमान्दारिता, लगनशीलता, कर्तव्यनिष्ठ, बफादारिता, राष्ट्रियता, आर्थिक लोभरहित कामले गर्दा उहाँ सबैको प्यारो हुनुहन्छ । यसमा दुईमत छैन ।
हाम्रो छुट्टीभिन्नपछि हामी मध्यम वर्गीय परिवार, छोरा तीन र छोरी चार यिनीहरूको लालन पालन, शिक्षादीक्षा आदिलाई मध्यनजर राख्दै र पर्वतको जमिनको विक्रीबाट नवलपरासीमा धेरै जग्गा आउने भएको सबै सहज हुने देखिएपछि हामीले पर्वत छाड्ने निधो लियौँ । पर्वत छाडेर हालको बसोबास स्थानमा व्यवस्थित हुन पनि निकै समस्या भोग्नु प¥यो । जेहोस्् हामी दुई सौतामा साहस थियो बल थियो, हामी दुबैमा मेलमिलाप थियो र सबै कर्म र कर्तु मिलेर गयो । उहाँ (श्रीमानको) सुन्दर निर्देशन थियो । १० कठ्ठा जमिन खरिद गरेर बसोबास गर्न थालियो । भैँसी पालियो, निमेक खाइयो र श्रीमानको जागीरबाट तलबको हामीलाई दिने भनेर छुट्ट्याएर दिने रकममा कुनै दिन कमी आएन, नाक कानका सुन चाँदी जेजति थिए सबै बेचेर र पहाडको जग्गा बेचेर करिब तीन विघाको हाराहारीमा जग्गा बनाइयो र कावासोतीको बसाइलाई स्थायित्व दिइयो । राम्रा घर नभए पनि साधारण घरहरू सबैको लागि निमार्ण गरिएका छन् । छोराछोरीको विवाह गरीयो । विवाहमा पनि अति मितव्ययिता अपनाइयो । न त छोरीको विवाहमा दाइजो दिइयो, न त बुहारी ल्याउँदा नै दाइजो ल्याइयो । आजको तुलनामा हेर्ने हो भने हाम्रा सात छोराछोरीको विवाहको लगानी जेजतिगरीयो त्यसले आजको एउटा विवाह उम्कदैन । हालसम्म छोराछोरी सबै आफ्नो काम गर्दै गएका छन् र हामी सबै सन्तुष्ट छौ ।
हाम्रो समाजमा संयुक्त परिवारहरू अलग हुने कुरा सर्वविदितै छ । आफू जागीरबाट घर आएपछि , सबै छोराहरू आआफ्नु पेशामा लागेपछि । छोराबुहारी हामी दुई बहिनीहरूको मनसाय बुझेपछि , मनोवैज्ञानिक तरिकाले उहाँले छोराहरूको कुनै कमाइको विवरण नमागी आफ्नो कमाइको बटबारा हामी सबैलाई लगाइ दिनुभयो । हामी बुढाबुढीलाई पनि दुःख नपरोस भन्ने कुरालाई ख्याल राख्दै जियाजियैको अंश लगाई दिनुभयो । हामी सबै लालापूर्जाका धनी छौ । यतिमात्र नभइ हाम्रो अवसानपछि जेठा छोरा जगत्ले मलाई पाल्ने र मेरो अंश खाने, कान्छा छोरा रामचन्द्रले आफ्नी आमा (पार्वती)को अंश खाने । आफ्नो अंश माहिला छोराले खाने भनी भावी हाम्रा सम्पत्तिको बटबारा यसरी टुङ्गिएको छ । 'आफै कमाउ, अघि बढ, आपसमा द्वन्द्व कहिल्यै नगर, मेरो दायित्व मैले पुरा गरेँ, हाम्रो बुढेसकालमा के गर्नु पर्ने हो र छोराछोरीको बाबुआमाप्रतिको दायित्व के हो त्यो आफै बुझ" भन्ने मेरो श्रीमानको छोराहरूलाई सन्देश छ ।
राम ज्ञवालीजी हजुरले हामीमा राखेका प्रश्नको जवाफमा भन्दा पनि एउटी गृहणीले भोग्न परेका सुद दुःखका कुराहरू मैले माथि उल्लेख गरेँ । मेरा श्रीमानबाट गर्दै आएका काममा मेरो नित्यान्तव्यक्तिगत अभिव्यक्ति बाहेक हाम्रा घरका परिवार (खास गरेर वहिनी पार्वती रिजालसमेत) ले अनुभूति गरेका हाम्रा साझा धारणाहरू केही यहाँ पस्कन्छु ।
ड्ड समयको सही सदुपयोग गर्नुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा छ ।
ड्ड गर्छु भनी कुनै काममा लागेपछि ज्यान जाला तर त्यो काम पुरा गररै छाड्ने अठोट तथा जुनकाममा लागेको छ पुरा गरेर नै छाड्ने ।
ड्ड अर्काको दुःखमा आँखा रसाउने र अर्काको मुस्कानमा आपूm मुस्काउने ।
ड्ड घरको सम्पूर्ण काम तथा त्यसबाट हुने आय आर्जनलाई घरमूलिले मात्र नभइ सबैले समानताको आधारमा उपभोग गर्न पाउनु पर्छ भन्ने धारणा ।
ड्ड सबैको कल्याणकारीताको चाहना
ड्ड पदीय दायित्वमा निकै ख्याल गर्ने
ड्ड समाजप्रतिको चासो
ड्ड चन्दा तथा विवाह आदिमा निश्चित रकमको बटबारा र त्यसैमा आधारित भएर सहयोग गर्ने दानवीर हुँ भन्दै धनको धाक लगाउन मन नपराउने ।
ड्ड जातीय विभेदको अन्त्यको चाहना तथा जातभात छुवाछुतलाई अहम्ता हो भन्ने ठान्नु
ड्ड जुनसुकै काम पनि पुज्य हुन्छन् त्यसो हुँदा सबै काम सबैले गर्नुहुन्छ र गर्नुपर्छ भन्ने धारणा
ड्ड माटो तथा पृथ्वी आमा हुन् आमा भोकाउँछिन्, भोकलाग्यो भन्छिन् त्यसोहुँदा आमालाई पेटभरी खुवाउनु पर्छ र अनि मात्र हामी सन्तति मोटाघाटा हुन्छौ । त्यसो हुँदा आमालाई स्वच्छ खाना खुवाऊँ र हामी पनि स्वच्छ बनौ भन्ने धारणालाई पस्कने ।
ड्ड भगवानले हामीलाई पृथ्वीमा काम गरेर सिँगार्नु पर्छ भनेर पठाएका हुन् । त्यसो हुँदा पहिला काम अनि भगवान पूजा गर्नुपर्छ नत्र भने कर्महीन व्यक्तिले पूजा गर्छ भने त्यसलाई भगवानले चाकडी सम्झन्छन् भन्नेकुरा
ड्ड आत्मामा परमात्मा छन् । परमात्मालाई आत्मा बाटै चिन्नु पर्छ आदि थुप्रै सन्देशदाता हुनुहुन्छ उहाँ ।
ड्ड दिएर खान परोस् मागेर खान नपरोस्का धारणा बोक्नेवाला
ड्ड आफ्नो भाग्य आफै निर्माण गर्नुपर्छ अरू कसैले गर्दैन।
राम जी तपाईँले चाहेजति दिन सकेँ सकिनँ । सदानन्द अभागी एक सहनशील र कर्मीनष्ठ व्यक्तिहुन् जति व्याख्या गरे पनि पुग्दैन । आखिरमा मानिस सबै गुणले सम्पन्न छु भने पनि केही अवगुण त हुन्छन् नै उहाँमा आफै दाह्री बनाउने काममा भने निकै अल्छि हुनुहुन्छ भने चिया पकाएर खान भने अति सक्रिय । लेख्दा कलम अड्क्यो भने चिया पाकिहाल्छ ।
