४.२.५ सिंहवाहिनी (महाकाव्य) २०७३

अठ्ठाइस अध्यायमा रचिएको ७९ पृष्ठ भएको यो काव्य सिंहबाहिनीमा दुर्गा देवीको विषयमा केन्द्रित छ । करीव ३ हजार ४१ पङ्क्ति र १९ हजार ६९२ शब्द संयोजनमा विस्तारित यो काव्य गद्य–पद्य मिश्रित चम्पु शैलीमा रहेको छ । जसको अध्यायगत कथासार यस्तो छ ः
प्रथम अध्याय –
यस अध्यायमा शिव बन्दना गरिएको छ । यस अध्ययनमा शिव पुराणलाई संक्षेपीकरण गरी प्रस्तुतगरिएको छ ।
द्वितीय अध्याय–
देवी वन्दनामा देवी भागवत तथा चण्डीका केही भाग र शिवपुराणमा वर्णित केही भागलाई समेटिएको छ; पौराणिक ग्रन्थहरूको सारभाव प्रस्तुत भएको छ ।
तृतीय अध्याय–
यस अध्यायअनुसार– स्वारोचित मन्वन्तरका सुरथ राजा थिए । उनले प्रजालाई निकै माया गर्थे र शूरवीर भएका कारण सारा राज्य हडपे । राजा मेघा आश्रमा पुग्छन् र मेघाको आदरसत्कारमा रहन्छन् तर राज्यपरिचालनबाट हात धुनपरेकोमा राजा चिन्तित हुँदा उनी वैश्यलाई भेटछन् भन्दै अध्याय समाप्त हुन्छ ।
चतुर्थ अध्याय–
यस अध्यायमा वैश्यसँग भेट हुनु,वैश्य धनसम्पत्तिमा पूर्णता हुँदाहुँदै पनि पत्नी र पुत्रले हडप गरेर घरबाट निकालेकाले वनमा रमण गर्नु परेका प्रसंग आएको छ ।
पञ्चम अध्याय–
पौराणिक कालमा भएका घटना र वर्तमान अवस्थामा संसारले भोग्न परेका घटनालाई तुलनात्मक रूपमा यस अध्यायमा वर्णन गरिएको छ । यो संसारमा शक्तिशाली शक्तिको भरमा बाँचेका र निरीहहरू शक्तिको डर मानेर बाँच्न परेको यथार्थता, हिजो र आजमा युद्धको प्रकार भिन्न होला तर यस संसारमा ठूल्ठूला युद्धहरू भएको वर्णन गदै कहिले शान्ति आउला भन्ने जिज्ञासासहित यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
छैटौँ अध्याय–
सुरथ वैश्य र मेघाबीच संवाद चल्छ । राजाले आफ्नो दिल अस्थिर भएको धारणा राख्नु, वैश्यले पनि आफ्नो यथार्थता पस्कनु र ऋषिले दुबैलाई सान्त्वना दिदै संसार विषयले भरिएको हुँदा जो विषयमा पर्छ त्यसको विवेकहीन हुन्छ । सत्यतत्थ्यले बाटो छाडेपछि अधिकारले स्थान पाउँछ, यो संसार महाजालले बाँधेको छ  । महामायाले यस संसारलाई बाँधेको धारणासहित छैटौँ अध्याय समाप्त हुन्छ ।
सातौँ अध्याय –
यस अध्यायमा महामायाको महिमागान गरिएको छ । महामाया प्रभावकी खानी, ममताकी दानी, प्रकृतिकी स्वरूपा, विश्वरूपा, अजन्मा, देवगणमा आपद्विपद् पर्दा कर्मरूप लिएर प्रकट हुने, लोकको कल्याण गर्दा लोकरूप धारणा गर्दै देवकार्य सिद्ध पार्दै धर्मलाई बचाउने भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
आठौँ अध्याय–
कल्प अन्त्यमा संसार जलमय थियो । शेषनागको शैयामा योगनिद्रामा विष्णु पर्छन्, यसै अवस्थामा विष्णुको कानेगुजीबाट मधु र कैटभ दुई दानवको उत्पत्ति हुन्छ । यिनीहरूले ब्रह्मा देख्नु; आक्रमण गर्न थाल्नु र ब्रह्माजीले विष्णुलाई जगाउन आवश्यक ठानी ब्रह्माजीले योगनिद्रालाई स्तवन गर्न थालेको भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
नवौँ अध्याय –
ब्रह्माजीको स्तवनले हलचल आयो र योगनिद्राको प्रकट हुन बाध्य भयो । विष्णुकै अङ्गबाट देवी प्रकट भइन् । देवीको प्रकटपछि विष्णु जाग्नु र ब्रह्माजीले आफ्नो धारणा राख्नु, विष्णु र मधु–कैटभको पाँच हजार वर्षसम्म मल्ल युद्ध हुनु दुबै बराबरीमा रहेपछि मधुकैटभले विष्णुलाई वरमाग भन्नु र विष्णुले मबाट मर भनी वरमाग्नु, जल नभएको ठाउँमा मार भनी वरदान दिनु; विष्णुले जाँघमा राखेर सुदर्शन चक्रबाट मार्नु र ब्रह्माजीका सारा कष्ट यसैबाट टर्नु, यी कथाको श्रवण गराउँदै मेघाजीले राजा र वैश्यलाई महामायाको जालमा फसिएर यस्तो कष्ट भोग्न परेको विषयसहित यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
दशौ अध्याय–
मेघाले राजालाई देवता र असुरको लडाइँको बारेमा कथा सुनाउँदै देवता र असुरको सय वर्ष युद्ध हुन्छ र असुर जित हात पार्दछन् । देवगण ब्रह्मालाई लिएर विष्णुकोमा जानु, यस समय शिव पनि विष्णुसँगै हुनु दुबैले  देवताका सारा मर्का सुन्नु र शुद्धताको बाटोमा शक्तिस्रोत रङ्ग्याए भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
एघारौँ अध्याय –
यस अध्यायमा सबै देवताहरू मिलेर देवीको शरीर निर्माण गर्दछन् । विष्णुको मुखबाट, ब्रह्माबाट शंकर,बाट इन्द्रबाट निस्केको एकीकृत तेजबाट पुञ्जको निर्माणहुनु, यी तेजहरू अतुल्य रहेका, यिनले आफ्ना आफ्ना स्थान ओगटेर बसेका, शिवजीको तेजबाट देवीको मुख बन्नु, यमराजको तेजबाट रोम कुप, चन्द्रमाबाट पुष्टतन, इन्द्रजीबाट कटी, पृथ्वीबाट नितम्ब, बरुणबाट पिडौँला र जाँघ, ब्रह्माजीको तेजबाट दुई चरण, सूर्य तेजबाट चरणऔला, लालीपूर्ण ओठ, ब्रह्मको तेज, विष्णुको तेजबाट हातको औँला, बसुजीको तेजबाट दुबै हातका औँला, कुवेरजीको तेजले नासिका, प्रजापतिबाट दाँत, तीन नेत्र अग्निबाट, सन्ध्याबाट आँखीभौँ,वायुबाट कान, आदि देवहरूको तेजबाट देवीरूप निर्माण भयो । यसरी देवीको दिव्य शरीर निर्माण भएपछि सबै देवताले खुसी मनाए भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ । यस अध्यायको भजनमा कश्यपकी पत्नी दनुकाट रम्भ र करम्भ पुत्रको जन्म हुनु, करम्भले पुत्र पाउनको लागि तपस्या गर्नु, इन्द्रले करम्भलाई मार्नु, करम्भ मारिएको रम्भले थाहा पाएपछि  रम्भले अग्नि होमन गर्न थाल्यो । अग्नि खुसी भएर तीन लोक जित्ने छोरा पाउने वरदान पायो ।भैँसीसँग सम्पर्कबाट महिषको जन्म भएको, महिषले ब्रह्माजीको तपस्या गरेर अमरत्वको वरदान माग्दा नारीको हातबाट मात्र मर्छस् भनी वरदान पायो, उसले लडेर तीनलोक विजय प्राप्त गरेको धारणा आएको छ ।
बाह्रौं अध्याय –
देवीको शरीर निर्माण भएपछि; सबै देवताले देवीलाई सिंगार्न थाल्दछन् । युक्तममा शंकरबाट शूल, विष्णुवाट चक्र, वरुणले शंख, अग्निले शक्ति, वायुदेवले तरकस र धनुकाण, इन्द्रले ब्रज, यमराजले दण्ड, बरुणले पास, प्रजापतिले माला, ब्रह्माजीले कमण्डलु, सूर्य देवले रोमकुपमा तेजकर, कालले ढाल र तरवार, समुद्रले हार, अजीर्ण दिव्य बस्त्र, दिव्य चूडामणि, दुई कुण्डल, कडा,अर्धचन्द्र भुजभूषण ,नूपुर, हसली, औँठी, प्रदान गरेका, यसरी विश्वकर्माले फर्सा, कमल–मालाप्रदान गरे,जलाधिसले कमलफूल, कुवेरले मधुपान पात्र, शेष नागले नाग हारल्याई देवीको सिङ्गार यसरी सम्पन्न भएको वर्णन यहाँ आएको छ । देवीले सिंहनाद गर्दा र धनुषको टंकारले सातै पाताल ध्वनित भएको प्रसङ्गसँगै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
तेह्रौं अध्याय
यस अध्यायमा देवी र दानब सेनाबीच युद्धको थालनी हुन्छ ।चिक्षुरले लड्ने हाँक दिनु ; चतुरङ्गिनी सेनासहित चामर लड्न आउनु र मारिनु,साथै दानव सैन्यको ठूलो क्षति भएपछि  देवताले देवीमाथि पुष्पवृष्टि गरेका विषय सन्दर्भसहित यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
चौधौं अध्याय–
यस सर्गमा चिक्षुर सेनापतिको र देवीबीच ठूलो लडाइँ हुन्छ । विभिन्न अस्त्रको साथमा चिक्षुर लड्न चामर, उग्रवीर,   कराल, उद्धत, भिन्दीपाल, बासकल, उग्रास्थ र उग्रवीर, बिडाल, दुर्धर, दुर्मुख जस्ता वीरहरूको सबै शिर ढल्यो र महिसासुरले हेरीरह्यो भन्ने वर्णन छ ।
पन्ध्र्रौ अध्याय–
यस अध्यायमा देवी र महिषासुरको भारी युद्ध हुन्छ । महिषासुरका सिङतीखातीखा थिए । पुच्छर पनि तीखो थियो । सिङले धर्ती उधिन्यो, पुच्छरले समुद्र हल्लायो । पृथ्वी डुब्न थाल्यो । पर्वतका टुक्राहरू खस्न थाले । देवीको पासोमा पर्नु तर रूप फेरेर केशरी बन्यो । मानव रूप बन्यो । गजराज बन्यो । महिषासुरले रूप बदली बदली देवीसँग लड्यो । अन्त्यमा, देवीले महिषासुरको शिर तरबारबाट छेदन गरिन् । देवताहरूले खुसी मनाएको कुरासँग यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
सोह्रौं अध्याय–
यस अध्यामा महिषासुर मारिएपछि देवताले खुसी मनाउनु; देवीको स्तवन गर्नु;देवी खुसी भएर प्रकट हुनु र देवताहरूको अभिलाषालाई पुरा गर्ने वचन दिनु , वरदान माग्न भन्नु तर देवताले दुख परेको बेला दर्शन पाउनु पर्छ भन्दा देवीले तथास्तु भन्दै अन्तरध्यानको बाटो रोजिन् भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
सत्रौं अध्याय –
यस अध्यायमा शुम्भ निशुम्भले सबै लोक जितेर लिएर राज्य गर्न थाले । सारा राज्य, यज्ञ, चन्द्र सूर्यलगायत सारा वैभव उनमा नै गयो । देवताको भन्ने केही रहेन । देवताहरू हिमालतिर गएर देवीको आराधना गर्न थाले र कुमारीले देवताका सारा कष्ट हरण गर्ने वचनबद्ध भएपछि सबै देवता आफ्नो ठाउँ जान लागे भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
अठारौँ अध्याय –
चण्ड र मुण्ड हिमालतिर जाँदा देवीलाई देख्छन् र मूर्छा पर्दछन् । दरबारमा आएर शुम्भलाई देवीको सौन्दर्यको वर्णन गर्दछन् ।
उन्नाइसौँ अध्याय –
चण्ड र मुण्डबाट जब शुम्भले देवीको सुन्दरता सुन्यो सुग्रीवलाई दूत बनाएर पठाउँछ  । सुग्रीव देवीसँग गएर शुम्भ र निशुम्भको वीरताको वर्णन गर्छ र रानी बन्ने आग्रह गर्दछ । देवीले पनि युद्धमा आपूmलाई जित्ने मानिससँग मात्र विवाह गर्ने दृढ प्रतिज्ञा भएको शुम्भलाई सुनाइदिने जवाफ दिदै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
वीसौँ अध्याय –
यस अध्यायमा दूतले देवीले भनेको जवाफ लिएर शुम्भसँग आउँछन् र सन्देश सुनाउँछन्। शुम्भलाई रिस उठ्छ र धुम्राक्षलाई गएर देवीलाई फकाएर ल्याउ लड्न परे पनि लड्नु भन्ने आदेश गरी देवीसँग पठाउँछ । धुम्राक्ष र देवीबीचसंवाद चल्छ तर देवीले प्रतिज्ञालाई दोहो¥याउँछिन् र लड्ने हाँक दिन्छिन् । शिव शक्तिमामात्र भक्ति जाने भएकाले लड्ने मन भए लड भनेपछि  देवीको हुङ्कारमै धुम्राक्ष भष्म हुन्छ र यिनको नाम भूतलमा धुमावती रहन्छ । यसपछि चण्ड–मुण्ड दुबै लड्न जान्छन् र कालीले विकराल रूप धारण गरी चण्डमुण्डको शिर काटेर देवीकहाँ पु¥याइदिन्छिन् । देवी खुसी भएर चामुण्डा नामले प्रसिद्धि पाउने छौ भन्छिन् । यसरी यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
एक्काईसौँ अध्याय–
रक्तवीज देवीसँग लड्न आउँछन् र कालीसँग लड्न थाल्छन् । उसको रगत जमिनमा पर्दा रगतको थापासँगै लाखौँ दानवको उत्पत्ति हुन थाले । देवशक्ति पनि कालीले पाउन थालिन् । ब्रह्माबाट ब्राह्मणीको उत्पत्ति हुनु ,शिवबाट महेश्वरीको प्रकट हुनु, शक्तिरूपा जगदम्विका कार्तिकेय रूपमा, विष्णुबाट वैष्णवी जस्तै सबै देवले आफ्ना शक्तिलाई देवीको साथ दिन लगाउनु; देवीले शिवजीलाई दूतको रूपमा शुम्भ निशुम्भलाई बाँच्ने इच्छा भए पाताल जान र देवताको राज्य देवतालाई फिर्ता गर्न, मर्न मन भए लड्न आउने, देवी शक्तिलाई कसैले हराउन सक्दैन भन्नको लगि पठाइयो । शिवजीलाई दूत बनाएको हुँदा देवी शिवदूती कहलाइन् । रक्तवीजको संख्या धेरै बढेपछि चण्डिकाले कालीलाई काट्दै रगत पिउँदै गर्ने आदेश दिइन् । कालिकाले दानव काट्दै रगत पिउँदै गरी रक्तवीजलाई मार्न सफल भइन् ।  देवताले पुष्पबृष्टि गरे भन्दै यो सर्गको अन्त्य हुन्छ ।
बाईस अध्याय–
शुम्भ–निशुम्भलाई चवन ऋषिले ब्रह्मजीको तपस्या गरेर शक्ति प्राप्त गर्नको लागि जानकारी गराए । दुबै भाइ तपस्यामा जुटे, दशहजार वर्षको तपस्यमा ब्रह्मा खुसीहुनु अजम्बरी वर माग्नु, अजम्बरी वर कसैले प्राप्त गर्न नसक्ने त्यसो हुँदा अरू वर माग भन्दा स्त्रीबाहेक कसैले मार्न नसकोस् भन्ने वर माग्दछन् र बलवान् भएर पाताल फर्कछन् र राज्य गर्न थाल्छन् । भृगुलाई लिएर गई राज्याभिषेक गराएर आफ्नो शक्ति बढाउन थाले । दानव शक्तिलाई आपूmमा मिलाएपछि त्रिलोकमा विजय प्राप्त गरे ।
तेईसौँ अध्याय–
रक्तबीज मारिएपछि निशुम्भ देवीसँग युद्ध गर्न आयो । कौशिकीको अघि आएर वाण हान्न थाल्यो । देवीले पनि वाण हानेर निशुम्भको वाणलाई काट्दै गइन्  । देवीले उस्को शिर काटिन् तर निशुम्भ धडले भए पनि लड्न छोडेन र देवीले उसका हालखुट्टा आदि काटिदिएपछि उसको शब्दबाट पुनः एक दानव निस्क्यो त्यसलाई पनि देवीले काटीदिइन् भन्दै यो सर्ग समाप्त हुन्छ ।
चौवीसौँ अध्याय–
निशुम्भ मारिएपछि बाँचेका दैत्यहरूले शुम्भलाई स्वर्ग छाडेर पातालमा जाने सल्लाह दिन्छन् तर शुम्भले मान्दैन । शुम्भ देवीको रूपबाट निकै लालायित थियो । लड्न अगाडि स¥यो । रथमा चढेर कौशिकीको अगाडि पुगेको शुम्भले देवीसँग विवाहको प्रस्ताव राख्छ । देवीले तेरो काल आएको हो । लड्न तयार भई भन्दै ललकारछिन् । दुबैबीच घनघोर युद्ध हुन्छ । आखिर देवीले त्रिशुलले हानेपछि ऊ मर्छ । चारैतिर खुसीयाली मनाइन्छ । सबै आआफ्नो स्थानमार्ग लिन्छन् । सबै देवले देवीको भजन गाएर पुष्पबर्षा भयो भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।      
पच्चीसौँ अध्याय–
देवीले देवतासँग भविष्यवाणी गर्दछिन् ।वैवश्वत मन्वन्तरको अठ्ठाइसौँ युगमा शुम्भ निशुम्भ यसै भूतलमा जन्म लिनेछन् । म त्यसबेलानन्दगोपालको घरमा यशोदाकी छोरी भएर आउने छु र मेरो बास विन्ध्याचलमा हुनेछ । यी दुबै मेरा हातबाट मारिने छन् । वैप्रचित्त नामका दानव मबाटै मारिने छन् र तिनलाई भक्षण गर्दा दाँत अनार जस्ता हुनेछन् । मेरो नाम रक्तदन्तिका हुनेछ । सय वर्षे खडेरी पर्दा मेरा सय नेत्र हुने छन् । यिनै सय नेत्रले ऋषिहरूलाई छोलान् । त्यतिबेला मेरो नाम सताक्षी होला । मेरो तनको शाकबाट सबले पेट भर्नेछन् त्यतिबेला मेरो नाम शाकम्बरी होला । दुर्गम नामको दैत्यलाईमारेपछि मेरो नाम दुर्गादेवी हुने छ । भीम अवतारमा हिमालयका राक्षसलाई भक्षण गर्छु; भीमा देवीको नामले प्रसिद्धि पाउने छु । अरूण नामको दैत्यलाई मार्न भ्रामर रूप धर्छु  र मेरो नाम भ्रामरी हुन्छ र दानवी कर्म भष्म पार्न मेरो नेत्र जल्छ भन्ने सन्दर्भसहित यस सर्गको समाप्ति हुन्छ ।
छब्बीसौँ अध्याय–
यस अध्यायको प्रारम्भमा पाठको माहात्म्यको बारेमा प्रस्तुत गरिएको छ । चण्डी पाठ सबैले गरुन् किनकि यसलाई पाठ गर्दा सबैजना सुरा हुन्छन् । दुःख टाढा हुन्छ । सबै बाधा अड्चन सबै टाढा हुन्छन् । अष्ठमी, नवमी, साथै चतुर्दशीमा एकाग्र भइ पाठ गर्दा भक्तजनका सबै पाप नष्ट हुने छ जस्ता थुप्रै कुरालाई समेट्दै चण्डी पाठको महत्त्वलाई दर्शाउँदै देवी अन्तरध्यान हुनु, देवताले यज्ञ भाग पाएका, दैत्य पातालतिर भागेका र शान्ति त्यहाँ आइन् भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
सत्ताईसौ अध्याय –ं
मेघा ऋषिले देवीको महिमालाईसुरथ राजा र वैश्यलाई सुनाउँछन्। दुबै जना देवीको शरणमा जाने सुझाव दिन्छन् । सुरथ राजा र वैश्य दुबै देवीको तपस्या गर्न थाल्छन् । यिनीहरूले देवीको पूजा नित्य गर्न थाले । प्रभावकारी तपस्याले गर्दा देवी चाँडैनै खुसी भएर दर्शन दिइन् । राजा देवीको नजिक उभिए । देवी अन्तरयामी भएकाले सुरथराजालाई तिम्रो राज्य फिर्ता हुन्छ र अर्कौ जुनीमा पनि राजा भई सावर्णिक मनु भएर आकाश नै छुन्छौ; वैश्यसँग वरमाग्न भन्नु वैश्यले पनि ममता र अहम्तालाई नाश हुन् भन्ने वर माग्छन् । देवी खुसी भएर तिम्रो मोक्ष प्राप्ति हुन्छभन्दि भइन्  । यसरी देवी अन्तरध्यान भइन् भन्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
अठ्ठाईसौँ अध्याय–
यस अध्यायले काव्यपरम्परामा समीक्षकीय पाटो र भजन समावेश गरी एउटा नयाँ आयाम थपेको देखिन्छ । परम्परागत धार्मिक ग्रन्थको रूपमा प्रयोगमा ल्याइएका यी ग्रन्थमा केही टिकाटिप्पणी गर्नु अभागीको एउटा साहसिक कदम होकिनकि दुर्गा सप्तशती पाठ हिन्दु धर्मको एउटा सर्वमान्य ग्रन्थ हो । आश्विन शुक्लपक्षको प्रतिपदादेखि नवमी सम्ममा दुर्गाको प्रतिमा स्थापित गरीगरिने पूजा हो । दशैँ एउटा महान् चाडको रूपमा हिन्दुहरूले मनाउँदै आएका छन् । संस्कृतमा रहेको मूलपाठलाई भावसारमा भए पनि अभागीले सरल भाषामा सबैले बुझ्ने गरी लेखिएको यस काव्य साधारण पढेलेखेका पाठकलाई पनि अति उपयोगी देखिन्छ । हामीले गरिदै आएका र सप्ताहको बारेमा पनि कविले कुरा उठाएका छन् । एकाहाभन्दा मूल ग्रन्थलाई यज्ञ स्थापना गरी सरसर्ती पढ्ने काम हुन्छ । यसबाट सुनेर पवित्र भइन्छ, धर्म हुन्छ भन्ने मान्यता मात्र हो । सप्ताह सात दिनमा गरिने यज्ञ जसमा कथा पनि वाचन गरिन्छ  र यो सन्देशमूलक हुन्छ भन्ने हो ।
यस महाकाव्यकी मूलपात्र देवी भए तापनि शिव पार्वती, ऋषि, ब्रहृमा, विष्णु, नवदुर्गा, देवतागण, मेधा, सुरथ राजा, वैश्यलगायतका महिषासुर पात्रहरू शुम्भ, निशुम्भ आदि थुप्रै दानवगणहरूको चरित्रलाई छर्लङ्ग्याइएको छ । वीर रसले अग्रस्थान लिए पनि भयानक, रौद्र, श्रृङ्गारलगायतका नवै रसले स्थान लिएका छन् ।
साधारण नारी र देवी भगवतीको तुलना गर्न नमिल्ने भए पनि देवी भनेका नारी नै हुन् ।नारीको वीरताले उच्च स्थान लिएको छ । नारी वीर हुन्छन्; नारी पूज्य हुन्छन्; देवीलाई देवताले पनि पूजा गर्दछन् भन्ने सन्देश दिएको छ ।
साधारण मानिस देवतालाई खुसी पारी वरदान लिन तपस्यामा जान्छन् । तपस्याबाट प्रभावित भएपछि देवताले वरमाग भन्दै वर दिन्छन् । अन्तत्वगत्वा त्यो वरबाट बाँच्न सकिने गरीमाग्नेले पाउँछ । त्यो वर प्राप्त गरेपछि त्यो व्यक्तिले आफूलाई शक्तिशाली सम्झन्छ र त्रिलोक विजय हासिल गर्नतर्फ लाग्छ । तर उसले यो कुरा सम्झदैन कि व्यक्ति मरणशील हो । अन्ततः परिणति मृत्यु नै हो । यस महाकाव्यले यो सन्देश पनि दिएको छ ।
मानव शरीरका हरेक अङ्गलाई देवीले रक्षा गरेका हुन्छन् भन्ने सन्देश दिदै शान्तिको कामना गरिएको छ । दानवहरूलाईअहम्ता छाड र पाताल तथा आफ्नो आफ्नो स्थानमा गएर सुख उपभोग गर भन्ने सन्देश पनि दिइएको छ । यो उपदेशलाई पालन गरिदैन भने शत्रुको रगत पिएर पनि नाश गर्नैपर्छ भन्ने सन्देश पनि यहाँ छ । यो संसार शक्तिशालीकै हो, शक्तिशालीबन्दै गएपछि दानवीयपनको उदय हुन्छ । देव भन्नु सत्यता हो र दानव भन्नु असत्यको मार्ग अपनाउने मूर्खता हो । यस अवस्थामा मानवले मानवको रगत पिउने कामबाट टाढा रहनुपर्छ । मानवले मानवको रगत पिउने  यो प्रवृत्ति हिजो मात्र नभएर आज पनि व्याप्त छ । यसबाट टाढा हुँदै शान्तिमय संसारको परिकल्पना गरी मनवताले स्थान लिन सकोस् भन्ने कविको भावनाको साथ महामाया भवानीमा श्रद्धासुमन चढाउँछु भन्दै यो महाकाव्यको समाप्ति भएको छ ।
यस महाकाव्यमा शुभ कामना दिदै महाकाव्यकार कृष्णदेवी शर्मा श्रेष्ठ लेख्छिन्,"सिंहवाहिनी जस्तो अत्यन्तयै नौलो विषय वस्तु र शैलीमा समीक्षात्मक पौराणिक तेस्रो महाकाव्य लिएर पाठकसामु फेिर उभिएका छन् कवि सदानन्द । मिथकीय विषय वस्तुसँगै भजन र संवादमा समेटिएको  यो महाकाव्य  नितान्त नौलो प्रस्तुति हो भन्ने मलाई लाग्छ । "यस विषयमा हरिप्रसाद चापागाई लेख्छन्,"यो कृति नेपाली भाषीको जनजिब्रोमा प्रयोग गरिने शब्दहरूको चयन गरी सरल र सुसस्कृत ढंगबाट प्रस्तुत गरिएको छ । सदाचारी,नैतिकवान,नागरिकको कल्पनागरी अध्यात्मिक ढंगबाट प्रस्तुत गरिएको  साहित्यिक ग्रन्थको रूपमा यो महाकाव्य रहेको छ ।"रामकुमार श्रेष्ठ लेख्छन्,"महाकाव्य लेख्नु आफैमा कम चुनौतीपूर्ण कार्य होइन । दुर्गादेवीको महिमा त्यसमाथि पनि लोकलयमा लेखिएको छ ।त्यसैले अभागीको यस कार्यलाई सह्रानीय मान्नुपर्छ । यसलाई सरसर्ती अध्ययन गर्दा शिवपुराण, देवीभागवत, सप्तस्वती चण्डिका भावसारलाई समीक्षात्मक रूपमा जीवनोपयोगी हुने ढंगले अभागीले सफलतापूर्वक प्रस्तुत गरेका छन् ।धार्मिक कृतिमा समीक्षाको रूपमा प्रस्तुत यो काव्य नेपाली साहित्यमा आफैमा पनि नौलो अभ्यास हो ।"
यो महाकाव्य कस्तो हो भन्ने सम्बन्धमा कृतिकार सदानन्द लेख्छन् ः
अनुवाद भनूँ भने पूरा अनुवाद हैन
मौलिकताभन्दा पूरा मौलिकता छैन
केही कुरा भावानुवाद केही मौलिकता
केहीकही विवेचना , कहीं विवशता
यसर्थ महाकाव्य लेखनमा एउटा नयाँ अभ्यास थपिएको छ । सरल भाषामा लेखिएको यो महाकाव्य अनुकरणीय र पठनीय छ ।

४.२.६. माटो र विरूवाले भोक लाग्यो भन्छन् (कृषि काव्य)
यस कृतिलाई सर्वप्रथम जागीरबाट अनिवार्य अवकास लिनु करिव एक महिना अगाडि अभागीले तयार पारेको यो काव्यलाई माटो व्यवस्थापन निर्देशनालय र क्षेत्रीय माटो परीक्षण प्रयोगशालाबाट प्रकाशित गरिएको थियो । अभागीले माटोलाई मानवीकरण गरेर लेखिएको आवरण पृष्ठसहित७३ पृष्ठको यस कृतिलाई अति महत्त्वपूर्ण ठानी यसलाई ३३ पृष्ठमा परिणत (सानो फन्ट र खाँजेर) गरी कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय, कृषि सूचना तथा सञ्चार केन्द्र हरिहरभवन ललितपुरले ६००० प्रति( क्रम ः५(२०६६÷०६७) प्रकाशन गरेको थियो । यो कृति साहित्यिक शैलीमा लेखिएका कारण सरोकारवालहरूले औधी रूचाएको पनि पाइन्छ । काव्यात्मक रूपमा तयार पारिएको यस कृतिमा एक्काईस अध्याय रहेका छन् ।
अध्याय एक
यो अध्याय 'हे धर्तिमाता गास, बास, कपासकी दाता म आएर शरणमा, दुई चार शब्द कोरेर यहाँ चढाएँ चरणमा' भन्दै प्रार्थनाबाट शुरू भएको छ । धर्तीमाताबाटै हामीले गास, बास, कपास, प्राप्त गर्दछौँ। यसको उत्पादन खाएर हामी सारा जीवन बिताउँछन् । कृषकको सर्वाङ्गीण विकासको आह्वान गरिएको छ भने यसै अध्यायको अन्त्यमा कविले तल प्रस्तुत गरेका विचारहरू राखेका छन् –
यी मेरा वाणी सुधारस बनी , सबैमा पुगुन है
यो हाम्रो मर्म, कृषको धर्म सबैले बुझुन् है
कृषकका एक एक पसिना हेर अमृत बनुन् है
नर र नारी समता बनी खेतबारी खनुन् है
अध्याय दुई–
यस अध्यायमा अभिव्यक्ति शीर्षकमा कृषक कर्म र मानव धर्म सबल कर्म भएकाले यो कर्म गर्दा धर्म मिल्छ; यसबाट टाढा भाग्ने मानिस साह्रै लाछी हो भन्दै कृषकले भोगेका समस्यालाई दर्शाई कविले यसरी आग्रह गर्छन् –
ताल र मेल कृषकको खेल सरकारले लगाइदेऊ
एक एक गरी प्रविधिसार कृषककोमा पु¥याइदेऊ
असल कर्म त्यही हो धर्म कृषकले ठानीदेऊ
सत्कर्म गर्दा सत्बीज छर्दा मोक्ष छ मानिलेऊ ।
अध्याय तीन–
यस सर्गमा नेपालको भौगोलिक माटोको वर्णन गरिएको छ । नेपालको भौगोलिक  अवस्था एकै किसिमको छैन । नेपालको तराई क्षेत्रको माटो दोमट प्रकारको छ ।चुरे मालाको माटो ढुङ्ग्यानयुक्त छ । यहाँ धेरै पैह्रोजान्छ ।मध्य पहाडको माटो गेग्रेटे छ । उच्च पहाडको माटो पनि ढुङ्ग्यानयुक्त छ । हिमालको माटो हिमबाट प्रभावित छ । छ महिना हिउँ छ महिना मौसमी चरनमा प्रयोग हुन्छ । नेपालका कृषकको भूक्षय सबै भन्दा ठूलो शत्रु हो । भूक्षय हुँदा उर्वरक माटो बग्दछ । माटो रुखो हुन्छ। उत्पादन लिन कठिन पर्छ ।
अध्याय चार
यस सर्गमा माटो कसरी निमार्ण हुन्छभनी वर्णन गरिएको छ ।  माटोको निर्माण चट्टान (आग्नेय, पत्रे र परिवर्तित) खिइएर बन्दछ । बालुवा ठूलो कण भएको माटो, पाँगो मझौला कण भएको माटो,चिम्टे एकदम मसिना कण भएको माटोको रूपमा नामकरणगरिन्छ । यी कणहरूमा जीवांश थपिएर मलिलो बन्दै जान्छ र खेतीयोग्य बन्दछ । एउटा माटोको डल्लोमा खनिज,तरल र ग्यास हुन्छ । खनिज पनि मुख्य खनिज र सहायक खनिज हुन्छन् । बालुवा, पाँगो र चिम्टे कण करिब बराबरी मिसिएको माटालाई दोमट माटो भनिन्छ । बलौटै माटोमा जरा फैलिने बाली, आलु,सखरखण्ड, खरबुजा तरबुजा लगाउन राम्रो मानिन्छ । दोमट माटो सबै प्रकारका बालीलाई उपयुक्त मानिन्छ । चिम्टे माटोमा पानी बढ्ता चाहिने बाली जस्तै धान बाली लगाउन राम्रो हुन्छ ।माटोमा भौतिक रसायनिक र जैविक गुणहरू हुन्छन् ।
अध्याय पाँच –
बाली गुन माटो माटो गुन बाली नबन दोधार
मलिलो माटो निर्माण भए पालिन्छ संसार
यस सर्गमा विभिन्न माटोका कणको निर्माणकसरी हुन्छ भन्ने विवरण आएको छ । खेतको पेटमा र पेटको खेतमा गरी माटो मलिलो बनाउने  र उत्पादन लिने कुराहरू, प्राङ्गारिक मल बनाएर रसायन घटाएर माटोलाई मलिलो बनाउँदा माटो स्वस्थ बन्ने; माटो स्वस्थ बनेपछि, उत्पादन स्वास्थ बन्ने र स्वस्थ उत्पादन खाएपछि प्राणी पनि स्वस्थ बन्ने कुराहरू, मानिसको शरीरलाई चाहिने सबै तत्त्वहरू विरुवामा हुने,कुरा यहाँ आएका छन् ।
प्राङ्गारिक खेती र आधुनिक रासायनिक खेतीको भिन्नता, प्राङ्गारिक खेतीले माटोको संरचना सपार्ने, दिगो रूपमा माटो मलिलो बन्ने तर रासायनिक खेतीले माटोको संरचना विगार्ने, माटो रखिदै जाने कुरा समेटिएको छ । माटोमा पाइने सबै जीवाणु तथा विषाणुहरू मानिस र विरूवालाई लाभदायक मात्र नभई हानिकारक पनि हुन्छन् ।लाभदायकको संरक्षण र हानिकारकलाई घटाउने तिर लाग्नुपर्छ ।
अध्याय छ–
माटो जाँच माटो रुखो छ या मलिलो छ, अम्लीय छ या क्षारीय छ भनी जानकारी लिन गरिन्छ । माटो जाँच गर्न माटोको नमूना लिनुपर्छ । यो पनि लामा जरा(फलपूmलतथा रुख लगाउने) छोटाजरा (तरकारी र अन्नबाली)को लागि दुई तरिकाबाट लिइन्छ । लामो जराहुने बालीको लागि करिव तीन फिटबाट तीनदेखि चार नमूना लिने र छोटा जराहुने बालीको लागि छदेखि नौ इञ्चको गहिराइबाट लिनुपर्छ । नमूना लिन ध्यान दिएन भने नतिजा पनि गलत आएँछ । प्राविविधकको सहयोग लिनु राम्रो हुन्छ । प्रयोगशालाबाट माटो जाँचको नतिजासँगै सिफारिस आएँ छ सोहीबमोजिम मल राख्ने र अम्लीय माटोमा कृषि चुन र क्षारीय माटोमा जिपसम राखनु पर्ने धारणा आएको छ ।
अध्याय सात–
यस सर्गमा बिरुवाले जीवन सञ्चालन गर्न सोह्र वटा तत्त्वहरू प्रयोगमा ल्याउँछ । यिनमा कार्वन, अक्सिजन र हाइड्रोजन प्राकृतिक श्रोत भएकाले बाहिरबाट थप्न पर्दैन । नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटास विरुवालाई बढ्ता चाहिने तत्त्वहरू हुन् । क्याल्सियम, म्याग्नेसियम् र गन्धक सहायक तत्त्वहरू हुन् । यिनलाई आवश्यक परेको अवस्थामा मात्र प्रयोग गरे हुन्छ ।  फलाम, तामा, जस्ता, जिंक,मोलिवडेनम्,सुहाग, म्याग्नेज, क्लोरिन सूक्ष्म तत्त्वहुन् ।यिनको मात्रा निकै कम प्रयोग गरे पुग्छ । अब खाद्यतत्त्वहरूको काम तिनको कमीको लक्षण सुधारको बारेमा छोटो जानकारीतिर लागौँ ।
नाइट्रोजन
यसको काम हरितकण निर्माण हो र प्रकाश संश्लेषणमा सहभागी हुन्छ । कमीमा पुरानापातमा टुप्पोबाट मध्यनशातिर पहँेलोपना देखिन्छ । सुधारको लागि प्राङ्गारिकमलहरू प्रयोग गर्ने या नाइट्रोजनयुक्त रसायनिक मल जस्तै युरिया प्रयोग गर्ने ।
फस्फोरस–
फस्फोरस न्यूक्लिकएसिड, फाइटिन र फोस्फोलिपिडको अभिन्न अङ्ग हो । फस्फोरस कोष विभाजन, जराविकास, बीऊको निर्माण बाली समयमा पकाउनको लागि आवश्यक पर्छ । फस्फोरसको कमीमा जराको विकास रोकिन्छ ।बाली समयमा पाक्दैन । वैजनी रंगको पात देखिन्छन् । सुधारको लागि प्राङ्गारिकमल र फस्फोरसयुक्त सुपरफस्फेट र डिएपी जस्ता मलको प्रयोग गर्नुपर्छ ।
पोटास–
पोटास वनस्पतिकोकोषद्रव्यमा पाइन्छ । यसले स्टार्च,चिनी,प्रोटिन र क्लोरोफिल(हरितकण) बन्न आवश्यक पर्छ । कमी भएमा पुरानापातहरूको किनारा जलेजस्तो दाग देखिन्छन् ।सुधारको लागि असुरो, तीतेपाती, गहुँत तथा प्राङ्गारिक मलको साथै पोटासियम क्लोराइड या म्युरिएट अफ पोटास प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
क्याल्सियम–
क्याल्सियमले कोषिकाको बोक्रा निर्माण,कोषिका विभाजन, प्राङ्गारिक तेजावको विषालुपना घटाउनु, अम्लीयमाटोको सुधार गर्नु जस्ता काम गर्ने र कमी भएमा बिरुवाकोकोपिला तथा मुना मर्छ । पात बटारिएर आउँछन् ।अम्लीय तथा क्षारीयमाटोसुधार गर्दा समस्या कम हुन्छ तथा क्याल्साइड या क्याल्सियम प्रयोग गर्दा समस्या हल हुन्छ ।
म्याग्नेसियम्–
यो हरितकणको मौलिक अंश हो ।यस्ले क्याल्सियम,फस्फोरसलाई ओसारपसार गर्छ । यसको कमीमा बिरुवाले अन्तरनसीय पहेँलोपना देखिनु पात झर्नु र यो तत्त्व कमी भएको घाँस पशुले खाए घाँसे टिटानी देखाउँछ ।सुधारको लागि डोलोमाइट तथा म्याग्नेसियम सल्फेट प्रयोग गर्नुपर्छ ।
फलाम –
फलामले हरितकण निर्माणमा क्याटालिष्टको काम गर्छ । प्राणवायु संयोजन र वियोजनमा काम गर्छ, कमी हुँदा बिरुवाका नयाँ पात पहेँलिन्छन् ।सुधारको लागि फेरासल्फेट प्रयोग गर्नुपर्छ ।
बोरन (सुहाग) –
कोषिका विकास र बिभाजनमा आवश्यक पर्ने,पराग कणको उमार, कार्वोहाइडे«ड मेटाबोलिज्म र हर्मनको गतिसिलतामा आवश्यक पर्ने, कमिमा, नयाँपातको बृद्धि रोकिन्छ । बालीपिछे लक्षण फरक देखिन्छ । काउली खैरो भईभित्री भाग कुहिनु, फलहरू फुट्नु आदि। सुधारको लागि बोरिक एसिड या बोरेक्स प्रयोग गर्नुपर्छ ।
म्याग्निज–
हरितकण बनाउन,अक्जिनतह बढाउन आदिमा आवश्यक पर्ने, कमीमा बिरुवाका नयाँ पातमा मरेका कोषिका देखिन्छ । अन्तरनसीय पहेलोपना देखिन्छ । साना नसा हरियै देखिन्छ ।सुधारको लागि म्याग्नेज सल्फेट प्रयोग गर्नुपर्र्छ ।
जस्ता–
इन्जायम प्रणालीको मौलिक अंश, इन्जायमलाई उत्पेरित गर्नु र कमीमा नयाँ तथा पुराना दुबै पातमा खैरो रङ्को दाग देखिनु पात झुप्प देखिनु, सुधारको लागि जिंकसल्फेट तथा जिंकअक्साइड प्रयोग गर्नुपर्छ ।
तामा–
बिरुवाका सबै प्रकारका तामायुक्त इन्जायममा पाइनु, एमिनो एसिड र प्रोटिनको यौगिक बनाउन आवश्यक पर्दछ ।कमीमा बिरुवाको नयाँ पात ओइलाउँछन् । सुधारको लागि कपरसल्फेट प्रयोग गर्नुपर्छ ।
मोलिब्डेनम–
यसले बायुमण्डलीय नाइट्रोजनलाई स्थिरीकरण गर्न आवश्यक पर्छ । फलामको उपयोग र परिवहनमा आवश्यक,पर्छ र कमीमा पातका किनारा साँघुरिन्छन् । चाबुक आकारको पात हुन्छ । सुधारको लागि एमोनियम मोलिबडेट प्रयोग गर्नुपर्छ ।
क्लोरिन–
 यो ओक्जीनको मौलिक अंश हो । प्रकाश संश्लेषणमा आवश्यक पर्दछ । कमीमा पातका किनारा ओइलाउँछन् र सुधारको लागि पोटासियम क्लोराइड प्रयोग गर्नुपर्छ।
अध्याय आठ–
यस अध्यायमा बिरुवाले माटोबाट आम बहाव,विसरण र जराबाट खाना लिने गरी तीन तरिकाबाट खाना लिन्छ । खाद्यतत्त्वलाई पानीले घोल्छ । घोल बगेर जरातिर जान्छ र बिरुवाको जराभित्र प्रवेश गर्छ । करिव असीभाग खाना बिरुवाले आम बहावबाट( ःबकक ायिध० लिन्छ। विसरण(मषागकष्यल)मा गाढा खाद्यतत्त्वको घोल  पातलो मात्रातिर प्रवेश गर्छ । बिरुवाको जराले मात्र नभएर बिरुवाको पातले पनि खाद्यतत्त्व लिन्छ ।
अध्याय नौ
बिरुवाका खानाको स्रोत भनेका मल हुन् । यी प्राङ्गारिक ( गोठेमल कम्पोष्ट मल,हरियोमल, कुुखुराको मल, रात्रीमल जस्तै मानिसको दिसा पिसाव, पिना,आदि) र रासायनिक मल(नाइट्रोजनयुक्त,फस्फोरसयुक्त, पोटासयुक्त र सूक्ष्मतत्त्व युक्त)गरी दुई थरिका हुन्छन् ।
अध्याय दश–
बाली व्यवस्थापनका विविध पक्षहरूको वारेमा वर्णन गरिएको छ । माटो,मल, बीऊ, सिँचाइ, बालीसंरक्षण र प्रविधि उत्पादनका कडी हुन् । यिनको राम्रो सदुपयोगबाट आशातीत उत्पादन लिन सकिन्छ । माटो मलिलो बनाउन रासायनिक र गुणस्तरयुक्त प्राङ्गारिक मलको प्रयोग गर्नुपर्छ । बीऊ पनि शुद्ध र उन्नत लगाउनु पर्छ ,सिँचाइ पनि गुणस्तर पानी बाट ( बीऊ उम्रदा, गाँज हाल्दा, बाली डोलिने अवस्था तथा मकैमा धानचामर निकाल्ने बेलामा र पसाउँदा) गर्नु पर्दछ । बालीलाई रोग कीरा लागेमा सकेसम्म पाङ्गारिक स्रोतका विषदि प्रयोग गर्नुपर्छ । उपयुक्त प्रविधि अपनाई बाली लगाउनु पर्छ ।
अध्याय एघार–
माटो तटस्थ, अम्लीय र क्षारीयहुन्छ । यसको जाँच पिएच मिटरबाट गरिन्छ । मापन इकायीलाई पिएच भनिन्छ । सात पिएच मानलाई तटस्थ, सातभन्दा माथि पिएच मान भए क्षारीय, र सातभन्दा तल पिएच मान भए अम्लीय प्रकारको माटो भनिन्छ । अम्लीय माटोमा कृषि चुन र क्षारीय माटोमा जिपसम प्रयोग गर्नुपर्छ । जस्तो पिएच मान छ त्यस्तै सुहाउँदो बाली लगाउन पनि सकिन्छ । धेरै अम्लीय माटोमा चिया खेती गर्न सकिन्छ।
अध्याय बाह्र–
विभिन्न बालीमा कुन मल कति कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने बारेमा यो विवरण आएको छ । विभिन्न बालीमा गुणस्तर प्राङ्गारिक मलको प्रयोग गर्नुपर्छ । यसले नपुग भए माटो जाँच गरी सिफारिसबमोजिम रायासनिक मलसमानुपातिक रूपमा (नाइट्रजन, फस्फोरस, र पोटासको साथै सूक्ष्मतत्त्वयुक्त मलको प्रयोग गर्नुपर्दछ ।भूसिने समस्यामा सुहागको प्रयोग, खैरा रोग लाग्ने ठाउँमा जिङ्कको प्रयोग, दालबालीमा मलप्रयोग गर्दा सूक्ष्म जीवाणु मलले बीऊको उपचार गरेर प्रयोग, तेलबाली लगाउँदा सल्फरको प्रयोग आदि रूपमा मलको प्रयोग माटो जाँच गरी सिफारिसअनुसारगर्नुपर्छ ।
अध्याय तेह्र –
कृषि वन बारेमा यस अध्यायमा वर्णन गरिएको छ । कृषि वन मरुभूमीकरण घटाउन, डाले घाँसको मात्रा बढाउन,वन्य जन्तुको संरुक्षण गर्न, दाउरा काठको आपूर्ति गर्न,भूषय घटाउन, उर्वराशक्ति बढाउन, जैविक विविधता बढाउन,जीव जन्तुको संरक्षण र विविधता बढाउन कृषि वनको आवश्यकता छ । यो काममा सिमान्त जमिन, खेती गर्न प्रयोगमा न आउने जमिनलाई सदुपयोग गर्नुपर्छ ।
अध्याय चौध–
आकाशे भरमा खेती गरिने चलन नेपालमा धेरै छ । यसरी सुख्खा जमिनमा मा अवव्यस्थित खनजोत, पशुपंक्षीको चरिचरन,जमिन माथिको मानिसको क्रियाकलाप,प्राकृतिक सम्पदाको विनास, भूक्षय बढ्नु भूमिगत जल सतह घट्दा,जमिन मरुभूिमकरणतिर जान्छ ।सुख्खा जग्गामा खेती गर्दा प्राङ्गारिक मलको अधिक प्रयोग, पानी संरक्षण,सुख्खा चाहने बालीको प्रयोग,छोटो अवधिको बालीको प्रयोग,लामा जरा हुने बालीको उपयोग, आदि चिजमा सावधानी अपनाउँदै माटो तथा बालीको प्रयोग गर्नुपर्दछ ।
अध्याय पन्ध्र
यहाँ वातावरण संरक्षण सम्बन्धमा धारणा राखिएको छ । माटो खाद्यतत्त्वको भण्डार, सबैको आश्रय स्थल, गास बास, कपासकोस््रोत।भौतिक रसायनिक जैवीक चाल्नु माटो–मानिस–पशु–बिरुवा–एउटा लगातार चक्र हो । एक अर्कासँग घनिष्ट सम्बन्ध छ ।एउटा प्रदुषित भए सबै  प्रदुषित हुन्छन् । सबै संरक्षित हुनुपर्छ भन्दै कवि लेख्छन्–
पाखा पखेरा हयिालीले भ¥यौँ
खोल्साखोल्सीमा कृषिवनले भ¥यौँ
उच्चमूल्य बालीको उपयोग ग¥यौँ
भूमि उपयोग योजनाको निर्माण ग¥यौँ
अध्याय सोह्र
एकीकृत खाद्यतत्त्व व्यवस्थापन एउटा पद्धति हो । यसमा माटो,मल, पानी र बालीको उचित व्यवस्थापनद्वारा जमिनबाट धेरै र दिगो उत्पादन लिनको लागि खाद्यतत्त्वका स्रोतहरूको समुचित र सन्तुलित प्रयोग गरिन्छ ।यसमा किसानले नै गरेर निर्णय लिने पद्धति हो ।
अध्याय सर्वे–
माटो सर्वेभन्दा कुनै जग्गाको क्रमिक परीक्षण, अध्ययन, व्याख्या वर्गीकरण र नक्सा तयार गर्नु हो । सर्भे किन गर्ने भन्ने उद्देश्य हुनुपर्छ । सर्भे साधारण रूपमा गर्ने या विस्तृत रूपमा गर्ने तय हुनुपर्छ र जग्गाको सबै विवरण यसमा समेटिन्छ ।
अध्याय अठार –
यस अध्यायमा नेपालमा हुने भूक्षयको बारेमा वर्णन गरिएको छ । पानीबाट भूक्षय हुन्छ अनि हावाबाट पनि । पहाडी जग्गामा अवैज्ञानिक खेतीपाती, वनको विनाश, नदी कटान आदिले गर्दा भूक्षय हुन्छ । भूक्षय भनेको एक ठाउँको माटो पानीले तथा हावाले  बगाएर वा उडाएर लगी अर्को ठाउँमा थुपार्दछ या पु¥याउँछ ।हरियालीले भरिदिने गर्दा भूक्षय कम हुन्छ ।
अध्याय उन्नाइस –
भूमि उपयोगको वर्गीकरण यस अध्यायमा गरिएको छ । अब्बल, दोयम, सीम, चाहर मालपोत उठाउनको लागि गरिएको वर्गीकरण हो । कालो माटो रातो माटो सेतो माटो आदि रङ्गको रूपमा माटोको वर्गीकरणगरिएको पाइन्छ । भन्नत 'रातो माटो राजा कालो माटो काजी भन्ने गरिन्छ तापनि रातो माटोलाई राजामा पु¥याउन धेरै मिहिनेतगर्नुपर्छ । वैज्ञानिक उपयोगको लागि अमेरिकाको खेती उपयोगलाई लिएर आठ भागमा बाँडेको छ । प्रथमदेखि चौथो श्रेणीको माटोखेती प्रयोजनमा ल्याउन सकिन्छ भने पाँचैदेखि आठ नंबर सम्मको जमिनखेतीयोग्य मानिदैन ।  
अध्याय वीस
यसमा माटोको ह्रासको सन्दर्भ आएको छ । माटोको ह्रास भनेको माटोले दिदै आएको क्षमतामा घट््दै जानु हो । माटोको ह्रास जुनसुकै समय, अवस्थामा गुणात्मक, संख्यात्मक जहाँसुकै हुनसक्छ । यसो हुनुको कारण जङ्गलको विनास, बढ्ता चरिचरण, अव्यवस्थित खेती गराई, अव्यवस्थित मलको प्रयोग आदि हुन् । यसको संरक्षणको लागि माटो व्यवस्थापनका विविध पक्षलाईप्रयोगमा ल्याएर माटोलाई उर्वरक बनाई राख्नुपर्छ ।
अध्याय एक्काइस–
यस अध्यायमा माटोले,"समाजको एकीकृत रूप साहित्य हो । माटोले आपूmलाई साहित्यिक जीवनसँग तुलना गर्दै मेरो पनि साहित्यिक जीवन छ ।  मेरो पनि साहित्यिक अभिव्यक्ति पनि हुन्छ । मेरो पनि समाज छ" भन्दै प्रमाण दिइएको छ ।
माटो भन्छ,"मेरो ठूलो समाज छ र पो मेरो अस्तित्त्व छ ।"  माटोको समाजमा जीवजन्तु, वनस्पति, पहाड, नदीनाला, पोखरी, तालतलैया, समुद्र , लेकवेसी, कछाड हुन् । यी मेरा समाज विविधताले सजिएका छन् । यिनको आफ्नै भाषा, संस्कृति,राजनीति आदि सबै यिनैसँग छ । यी सबै ममा नै आश्रित छन् ।यो समाजको यो जीवनशैली हो । यो जीवन शैलीको आधार म हुँ ।
वैज्ञानिकले मलाई जीवित ठान्छन् । साहित्यकारले धर्तीमाता भन्छन् । कृषकले अन्नको भकारी ठान्दछन् । कोदाली लिएर खन्न थाल्दछन् । मबाटै सबैको आपूर्ति हुन्छ । ममा कतै मन्दिर बन्छन् भने कतै चिहान खनिन्छ । माटो भन्छ,"यसरी मेरो हरेक अंग विभाजन गरिएको छ ।" हरेक जीवजन्तुले माटोलाई राज्यमा बदलेका छन् । एकअर्कामा लडेका छन् । यी क्रियाकलाप माटोको समाजको हो । आफ्नाबारे ऊ भन्छ,"यो समाजमा मृत्यु छ , जीवन छ । यी सबै ममा नै उव्जन्छन् ।ममा नै विलाउँछन् । यो मेरो कर्म संसार हो । यो कर्म संसारका समाजको म ठूलो दर्पण  हुँ । त्यसैले म साहित्य हुँ ÷म काव्य हुँ ।ममा थरिथरिका काव्य लेखिन्छन् । त्यसभित्र मेरा अभिव्यक्ति पाइन्छन् । तर अभागीको यो काव्य मेरो जीवनशैलीको  एक खण्ड मात्र हो । त्यसमा ममा भएका भौतिक, रसायनिक र जैविक गुणको क्रियाकलापको एउटा सानो चित्रण हो । यो चित्रणमा वृत्तिविकासलाई मेरो सानो पुकार हो । म बोल्छु ,बिरुवा बोल्छन्,आफ्नो वेदना आफै खोल्छन् । तसर्थ यी हाम्रा आवाज सुनेर संसारमा चल्न सिक । हामीमा भएको अमृतलाई उपभोगमा ल्याउन सिक । तबमात्र हामी तिम्रो जीवनसार बनिदिन्छौँ । तिम्रो भकारी भरिदिन्छौँ ।"
कृषि काव्यको नगण्य भावसार यहाँ पस्किएको छ । यो विज्ञानमा आधारित काव्य हो । माटो विज्ञानको विविध समुच्च पक्षलाई समेटिएको छ ।

४.३. सदानन्दका उपन्यासहरू–

सदानन्द अभागीले जीवन लीला, नियति, तन्नेरी हजुरबा र यात्रीगरी चार ओटा सामाजिक उपन्यास लेखेका छन् । उनका उपन्यासहरूका बारे संक्षिप्त चर्चा यहाँ गरिदै    छः
४.३.१ जीवन–लीला (उपन्यास)
जीवनलीला उपन्यास अभागीको जीवनलीला खण्ड काव्यको गद्य संस्करण नै हो । लेखाइ गद्यमा भए पनि यसमा खण्डकाव्यकै पात्र, परिवेश, कथावस्तु आदि रहेका छन् । उन्यासको मुख्य उद्देश्य नेपालमा भइरहेका चेलिबेटी बेचविखनलाई निर्मूलीकरण गर्नु हो । नारी समस्या, वैदेशिक रोजगारी, समाजमा बढ्दो पाश्चात्य संस्कृति, युवाहरूमा बढ्दो विकृति, विसंङ्गति, गैरसरकारी संस्था र गोष्ठीहरूमा देखिने चलखेल, अमानवीयता आदि कुरा उपन्यासमा छन् । यो उपन्यास ९७ पृष्ठमा लेखिएको छ । जीवन–लीला खण्डकाव्यमा सानो परिचय दिइएको हुँदा सबै कुरा त्यहींबाट जानकारी लिन सकिन्छ ।
४.३.२. नियति (उपन्यास)
यो उपन्यास कृतिकारको दोस्रो औपन्यासिक कृति हो । यो जम्मा २६ पृष्ठको छ । मानिसको भाग्यले कहाँकहाँ पु¥याउँछ भन्ने दार्शनिक विचार यस कृतिमा छ ।यस उपन्यासले दुई भिन्न जातका परिवारको कथालाई समेटेको छ । एउटा कथामा ब्राह्मण परिवारका कमल र रूपाको बाटोमा आाफ्नो आफ्नो धुनमा अगाडि बढ्दा एकअर्कामा ठोकिन पुग्छन् र केही कुराहरू चल्छन् । दुबै युवा अवस्थामा थिए; दुबैमा आकर्षण बढ्छ । यी युवा युवतीको वैवाहिक सम्बन्धमा बाधिनको लागि कुराहरू चल्छन् । विवाह तय हुन्छ। विवाह सकिन लागेको बेलामा कमलकी नब्बे वर्षकी हजुर आमाको स्वर्गबास हुन्छ । जन्ती मलामीमा परिणत हुन्छन् । यो घटनाले गर्दा रूपालाई टोकाहीको संज्ञा दिइन्छ र घरमा पस्न रोक लगाइन्छ । रूपाका बाबा आमाले बारम्बार प्रयास गर्दा पनि कमलले रूपालाई स्वीकार्दैन । कमलले विवाह गर्न खोज्दा पनि विवाह हुन सक्दैन र ऊ दिल्लीतिर लाग्छ । यो घटनाले गर्दा ऊ दिल्लीमा कुलतमा फस्छ भने रूपाकी ठूली आमाको सहयोगमा रूपाले प्रगतिनगरको विदुर केटासँग पुनर्विवाह हुन्छ। वैवाहिक जीवन अगाडि बढेर जान्छ । रूपाको विवाह भएपछि कमल घर आउनेक्रममा बाँसटारीमा बस दुर्घटनामा पर्छ । बेहोस् अवस्थामा भएको अवस्थामा रूपा पनि प्रगतिनगरबाट माइत जानेक्रममा बस दुर्घटनाका घाइतेलाई पानी खुवाउने अवस्थामा कमललाई देख्छे र कमल भन्दा पानी खुवाउँदा कमलले रूपा भन्दै माफ माग्छ र अन्तिम सास लिन्छ ।
अर्को कथा पर्वतको शंकर पोखरीबाट जलवीरे दमाई मधेस जानको लागि सपरिवार यात्रा गर्दछ । सिमलार पुग्दछ । तर ऊ त्यहाँ सहयोग पाउँदैन र चितवनको टाँडी बजारतिर लाग्छ । परिश्रमबाट प्राप्त रकमलाईवचत गरेर सुन्दर घरको निर्माण गर्छ । छोराछोरीलाई पढाउँछ, लेखाउँछ । सभ्य र शिक्षित परिवारमा रूपान्तरण हुनपुग्छ । नातिनातिनाहरू जन्मन्छन्, पढ्छन्, बढ्छन् । कम्युनिष्ट पार्टीमा समानता हुन्छ र जातीय विभेद हुँदैन भन्ने ठानेर जलवीरेका सबै परिवार कम्युनिष्ट पार्टीमा आवद्धहुन्छन् । रूपा र रमेशको छोराले जलवीरेकी नातिनीसँग विवाह गर्दछ । छुवाछुतको बहस चल्छ र कथा समाप्त हुन्छ ।
यस उपन्यासले दलितहरूको उत्थानको बारेमा वकालत गरेको छ । जातीय विभेदको अन्त्य कसरी हुन्छ भन्ने कुरा, अन्धविश्वासले निम्त्याएको समाजको जटिलता, मानिसमा भएको अहम्ता, शहीदको सपना अपुरो रहेको कुराको साथै मानवताका कुराहरूलाई यस उपन्यासले समेटेको छ । यो एउटा पठनयोग्य सामाजिक उपन्यास हो ।
४.३.३.तन्नेरी हजुरबा (उपन्यास)
सन्ताउन्न पृष्ठमा रचित यो उपन्यासमा लेखकका आफ्ना यात्राविवरण, जन्मेहुर्केको ठाउँको प्राकृतिक वर्णन र लेखकका गाउँका लाहुरेहरूले त्यो गाउँको विकासमा दिएको योगदान र तिनीहरूको टोलको वर्णन रहेको छ । १३ परिच्छेदमा रहेको यो उपन्यासमा सुर्खेत जान भनी काठमाडाँैको शंखमूलबाट हिडेको म पात्र एयरपोर्ट पुग्छ । त्यसपछि हवाइजहाजबाट उपत्यकाको रमणीय दृष्य हेर्दै सुर्खेततर्फ लाग्छ । म पात्रलाई लिन आएका एकजना मित्रसँग मोटरसाइकलमा बसेर म पात्र कोहलपुर पुग्छ । त्यहाँबाट चिसापानीतर्फ गाडीमा हुइँकिन्छ । आफ्नो बहिनीको घर सुर्खेत पुगी म पात्र बास बस्छ । बजेट तथा कार्यक्रम गोष्ठीमा सहभागी हुन्छ । म पात्रले त्यहाँ माटो र बालीसम्बन्धी मार्गदर्शन प्रस्तुत गर्दछ ।  लेखक कृषि वैज्ञानिक  भएको हुनाले उनको आफ्नै विशेषज्ञतालाई यस उपन्यासमा समेटेका छन् । बाली विविधीकरणको गाडीमा चढी म पात्र कोहोलपुर फर्कन्छ । नेपालको गाउँगाउँमा कृषि कार्यलाईआधुनिकीकरण गर्नुपर्ने विचार राखेको म पात्र जनयुद्धका बेला पनि सबैले खान पाउनुपर्ने भनी कृषिकार्यलाईगाउँमा पुर्याउनुपर्ने तर्क अघि सार्छ ।
सुर्खेतको बस्तीबाट फर्केर नेपालगञ्ज पुगेको म पात्र त्यहाँको प्रेमबस्तीमा पुग्छ । त्यहाँपुगेपछि उसले तन्नेरी हजुरबालाई भेट्न प्रयत्न गर्छ । तन्नेरी हजुरबा रसिक खालका हुन्छन् । उनले आफूले बिहे गरेर ल्याएकी श्रीमतीलाई नहेरी हलोजोत्ने घरकी बच्चाबच्चीकी आमालाई भगाएर ल्याएको थियो । उनको नाम मखमली थियो । उनी पनि छातीको क्यान्सरले पीडित थिइन् । ती पीडित पत्नीलाई छाडेर  बुढेसकालमा एउटी स्कूल पढ्ने खोलापारिकी साँहिलीलाई भगाएर ल्याएका हुन्छन् । त्यसबाट बच्चा पनि जन्मन्छ आखिरमा झिल्केलाई र त्यो बच्चा छाडेर ऊ भाग्छे । झिल्के बौलाउँछ र कराउँदै हिड्छ ।म पात्र नेपालगञ्जबाट जहाज चढेपछि उपन्यास सकिन्छ । कथानक छोटो भए पनि उपन्यास निकै रोचक छ । श्रृङ्गार रसले भरिपूर्ण छ । पाठकलाई निकै आनन्द  दिन्छ । उपन्यासले खराब कामको नतिजा पनि खराबै निस्कन्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गरेको छ ।
पुस्तकीय मन्तव्यमा भूसभ गण्डर्षिले यस उपन्यासलाई यसरी मूल्याङ्कन गरेका छन्,"यो उपन्यास मौलिक कथावस्तु भएको समसामयिक अति यथार्थवादी र मनोविश्लेषणात्मक रूपको उपन्यास हो ।"

४.३.४ यात्री (उपन्यास)

अठार खण्डमा तयार पारिएको यस उपन्यासमा गोठालापानीदेखि यात्राको थालनी गरीगोठालापानीमा पुगेपछि यात्रा समाप्त हुन्छ । यस उपन्यासमा यात्रीले यात्राक्रममा विविध किसिमका अनुभव र अनुभूति समेट्न सफल भएका छन् । उपन्यासका अध्याय–खण्डहरूका कथानक सारतल चर्चा गरिएबमोजिम छन् ।
प्रथम खण्ड –
वसन्त (उपनाम यात्री) र उसकी श्रीमती सविता गोठलापानीबाट पशुपतिमा सद्मी छर्न काठमाडौँ यात्रा गर्दछन् । सद्मी छर्ने काम हुन्छ । पशुपतिको तेजोमय रूपको वर्णन, पशुपति वरिपरिका मठमन्दिर वन आदिको परिचय गराउँदै काठमाडौँ भक्तपुर र ललितपुरका मुख्यमुख्य मन्दिरहरूको अवलोकन गराउँदै चिडियाखाना, टुँडीखेल, धराहरा, राजदरबार (राजा वीरेन्द्रको वंशनासको स्मरण), दक्षिणकाली  आदिको अवलोकन गरेर सवितालाई यात्रीले धनगढीतिर पठाउन कलङ्कीतिर लाग्छ । सवितालाई बसमा चढाएर ऊ एयरपोर्टतिर लाग्छ । सामान जँचाएर यात्रुकक्षतिर लाग्छ । यात्रुकक्षमा एउटी सुकुमारी भेट्छ । जहाज एकघण्टा ढिलो हुने भयो । सुकुमारी(वसन्ती) र यात्रीबीच सुमधुर कुराहरू चल्छन् । जहाज उड्छ । विराटनगर पुग्दा साँझ पर्न थालेको हुन्छ । वसन्तीको अनुरोधमा यात्री धरान पुग्छ ।वसन्तीकी आमा र यात्रीबीच पनि सुमधुर कुराहरू चल्छन् । वसन्तीका खानदान धनकुटे क्षत्री रहेका र सैनिकमा जागीर खाएका, भारतको सिपाही विद्रोहमा पनि गएर शान्ति ल्याउने प्रयास गरेका;वसन्तीको दाजु ब्रिटिस पल्टनमा जागीरे आदि खानदानी वीरहरूको वर्णन सुन्नु; यात्री त्यहीँ रात बिताउनु; बिहान धरान बजारको अवलोकन गर्दै धरानको प्रख्यात मन्दिर बुढासुब्बा पु¥याउनु, बुढासुब्बामा नेपालमात्र नभई भारतबाट पनि पूजा गर्न आउने, भालेको कलेजोमा पुजारीले जोखना हेरिने ,भनेको कुरा पुरा हुने; पाण्डवहरूले पूजा गर्दा चदुवा टाँगेको ठाउँ जसले गर्दा त्यस ठाउँमा शीत पर्दैनथ्यो रे तर आजकल भने शीत पर्नेे जानकारीवसन्तीले यात्रीलाई दिन्छिन् । घरमा पुगेर सबैले खान थाल्छन् भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
यस खण्डमा यात्रीलाईकाठमाडौँ र धरानका धार्मिक स्थलको परिचय र कुलीन खानदानी वसन्तीका आमा छोरीको आतिथ्य सत्कारबाट यात्री निकै प्रभावित हुन्छ । ऐतिहासिक र धार्मिक स्थलबाट यात्री लाभान्वित हुन्छ ।
खण्ड दुई –
यस खण्डमा यात्री धरानबाट दुहवी हुँदै विराटनगरतिर लाग्छ । विराटनगर पुग्नु अगावै दुहवीमा यात्रीले एउटा मिटिङ्मा सहभागी हुनु थियो । यात्री मिटिङ्मा सहभागी हुन्छ । सहभागी भएपछि कम्पनी मालिकले उसलाई एउटा निजी कृषि फर्म हेर्ने कुरा राख्छ । उनीहरू तरकारी फर्ममा जान्छन् र तरकारी बाली अवलोकन गर्छन् । गहुँमा शून्य जोताइ परीक्षण पनि यात्रीले हेर्छ । गहुँ लगाउनुभन्दा पहिला लगाएको लोकतन्त्र धानको बीजबृद्धि गरिएको र उत्पादन राम्रो रहेको यात्रीले जानकारी पाउँछ । कम्पनी मालिकले रामेश्वरलाल कर्ण र रामेश्वरसिंह बजार प्रचारकसँग भेट गराउँछ । यस दिनको बसाई यात्रीको दुहवीमै हुन्छ । बेलुका खाने बेलामा यात्रीलाई प्राविधिक कर्मचारी दिनेशबाबु शर्मा (जसको नाम शीतकुमार पनि भनिन्थ्यो) सँग परिचय गराएर प्राविधिक व्यवस्थापन र यात्रीलाई मोटर साइकलमा हिडाउने काम तपाईँको र परामर्श गर्ने काम उहाँको भन्दै दिनेश बाबुसँग भेट गराएर यात्रीको कामको व्यवस्थापन कम्पनी मलिकले मिलाइदिन्छ । यी दुबै दुई उमेरमा, तथा आनीबानीमा भिन्न भए पनि काममा एक भएर हिँड्न बाध्यता थियो आज दिनभरि यी दुबै विराटनगरका विभिन्न ठाउँमा भ्रमण गरे । बेलुका विराटनगरको एउटा होटेलमा बास बस्न जान्छ । वसन्तीको फोन आउँछ । यात्रीले वसन्तीको आतिथ्य सत्कार र उसको रूपको स्मरणले मीठोमीठो कल्पनामा डुब्न थाल्छ भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ।
खण्ड तीन–
यसखण्डमा चिसो हावा चलिरहेको अवस्थामा यात्री बिहान चारबजे उठ्छ र इलाम जाने तरखरमा लाग्दछ । यातायात बन्दले गर्दा सडक शून्य जस्तै थियो । दुबै इटहरीमा पुगेर चिया पिउन थाल्नु, चिया पकाउने नानी निकै हँसिली भएकाले बोल्न पनि अप्ठ्यारो नलाग्ने, चिया पिएर दुबै झापातिर अगाडि बढ्नु विर्तामोड पुग्नु र विर्तामोडमा पनि चिया पिउनु र चारआलीतिर बढनु, चारआलीबाट मोटरसाइकल उत्तर मोडिनु, चालकले एउटा प्रेम कथा सुनाउँनु र एउटी केटीसँग प्रेम हुँदा हुँदै आमाले दोस्री केटीसँग विवाहको तय गर्नु तर केटाले नमान्नु विवाहबाट कसरी छुटकारा पाउनु,आदि कुरा यात्रीलाई सुनाउनु; यात्रीले पुरानो केटीसँगको प्रेम कहानी बन्न लागेकी दुलहीलाई सुनाइदिएमा नयाँ केटीले विवाह गर्ने छैन भन्ने क्ुरा यात्रीले भन्छ । केटीसँग प्रेमको गाँठो कसरी पर्ला भन्दै यात्रीसँग शोधछ । कुराकानीको  सिलसिलामा चालक र यात्री दुबै इलामको प्राकृतिक सौन्दर्यको रमणीयतामा रमाउँदै पुरानो र ठूलो कन्याम चिया बगैँचामा पुग्छन्, कन्याम चिया बगानमा आफ्नै किसिमको रौनकतामा रमाउँदै कतै वनभोज कतै नाचगान, युवायुवतीको दौडधुप, कसैको पछ्यौरी चियाको बोटमा अल्झेको कसैको पछ्यौरी काँधमा लड्केको आदि आदि सौन्दर्यमा यात्री र चालक निकै रमाएका हुन्छन् । चालकले उनी यहाँ भए कस्तो हुन्थ्यो भन्ने प्रश्नमा यात्रीले उनी यहाँ भए तारा झरी जान्थ्यो एउटा सुन्दर कविता सुनाउँदै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड चार–
कन्यामको सौन्दर्यताबाट यात्री र चालक फिक्कल बजार पुग्छन् । सौन्र्दयप्रेमी को नहोला भन्ने प्रश्नका साथ चालकले अलैंची, अम्रिसो, आलु, अकबरे खुर्सानी, ओलन, आत्महत्या, अदुवा र आइमाई यी आठ चिजमा इलाम प्रसिद्ध छ भन्छ । यी आठ ओटा 'अ'ले इलामको सौन्दर्यता झल्काउँछ । चियाको नाम पनि अर्थोडक्स राखिएको कुरा चल्छ । दुबै भाउजूको होटेलमा पुग्छन् । भाउजूको सुन्दरता मात्र नभएर दाइको सुन्दरता र मिठासले गर्दा पनि मनै आनन्दित हुन्छ । चालक प्रेममा फसेको र उसको ध्यान मोबाइलमा लामोलामो गफबाहेक अरू केही हुँदैन । साँझ परेपछि झापा झर्छन् । माघेसंक्रान्तिमा पनि चालक झापा घरतिर लाग्यो । तीन दिनपछि ऊ फिक्कल आयो र त्यस दिन भने ऊ झापा झरेन तर उसले रातभरिमोबाइलमा कुरा ग¥यो बिहान उसकोकोठामा ताला लागेको थियो । यात्री आजको कार्यक्रम कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने सोचमा डुब्यो । यत्तिकैमा चालक यात्रीको अगाडि उभिन पुग्यो र भन्यो "मैले निधो लिएँ" यात्रीले केको निधो भनी प्रश्न राख्दा पुरानी प्रेमिकालाई भित्र्याउने, हजुरले कार्यक्रम चलाउने म उनीलाई लिन जान्छु । यात्रीले सहमति जनायो । चालक झापातिर लाग्यो । यात्रीले चिया किसानसँग दिनभरि प्राङ्गारिक खेतीसम्बन्धी तालिम सञ्चालन गरी होटेलमा फक्र्यो भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड पाँच–
होटेलमा पुग्दा कोठामा एउटी सुन्दरी र युवक गुनगुन गरिरहेका थिए । यात्रीलाई विवाहमा बाँधिएका जोडीले आफ्नो भावी जीवनको सपना सिँगार्दै होलान् भन्ने भान भयो । चालकले यात्री आएको थाहा पायो । यात्रीले बधाई भन्यो तर यात्री अरू केही बोलेन । प्रेमिकाले विवाह भागेर होइन भन्ने तर चालकले भने भागेर विवाह गर्नुपर्छ भन्थ्यो । नभागे चालकले समय दिन नसक्ने भन्दो रहेछ । यत्तिकैमा चालकले यात्रीलाई भित्र बोलाई । उनी रोइरहेकी थिइन् । यात्रीले आज रुने दिन हैन, सबैलाई हँसाउने र सुहागरात मनाउने दिन हो भन्दै यात्री कता पुग्यो उसलाईथाहा भएन । यात्री कोठाबाट बाहिरियो । दुबै भित्र बसेर गुनगुन पुनःशुरू भयो । दुबै बाहिर निस्के । यात्रीले उनलाई हँसिली पायो र शोधयो, विवाहमा प्रशन्नता आयो ? युवतीले यात्रीसँग प्रतिप्रश्न गर्छिन्, के भागेर विवाह गर्ने ? यात्री अकमकाउँदै प्रश्न ग¥यो के आज विवाह भएको होइन ? मौन भाषामा टाउको हल्लियो । चालकले यात्रीसँग दुई सय रूपियाँ मागेर दुबै झापातिर लागे । युवती निकै राम्री थिइन् । हिड्ने बेलामा युवतीले भनिन् "अंकल म चाँडै आउने छु" । यात्री आजको बोलाइमा अल्लि खल्लो महसूस ग¥यो । ऊ भाउजूको होटेलतिर लाग्छ भाउजुले एककप चिया ल्याएर दिन्छिन्, मनमनै धन्य हो भाउजू भन्दै कोठातिर लाग्छ । यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड छ–
चालक र उसकी प्रेमिका यो अवस्थाबाट यात्रीमा मानसिक विचलन उत्पत्ति हुन्छ । ऊ टोलाउँछ र होटेलको एउटा कुनामा बस्छ । उसले विवेकशील विश्लेषण गर्न विवेकलाई बोलाउँछ । उसले विवाहका प्रकारहरूलाई स्मरण गर्छ । जुनसुकै प्रकारको विवाह गर्ने भए पनि यी कुरा मिलाउन लमीको आवश्यक हुन्छ । पहिला पहिलाका विवाह सानो उमेरमा गरिने भएको हुँदा दुलाहादुलहीलाई विवाह भएको थाहा नहुन पनि सक्थ्यो केटाकेटीलाई देखाउने चलन पनि थिएन हाल आएर २०–२५ वर्षका तरुनी या तन्नेरी भएपछि विवाह गर्ने चलन आएको र दुलही र दुलाहबीच आफ्ना धारणा राखेरमात्र विवाह गर्ने चलन आयो । छोराको भन्दा छोरीको विवाह गर्न कठिन हुने कुरा उसले सुनेको थियो तर उसले आफ्ना छोरीको विवाह अति सहजसँग भएको र कताकता छोराको विवाहमा जति सहज हुनुपर्ने त्यति नभएको महसूस गर्दछ । हिजो गरीबले पनि डोली सजाएका कुरा र धनीहरूले पाल्कीलाई प्रयोग गरेका कुरा । उसले सोच्दै गयो चालककी प्रेमिकाले "के भागेर नै विवाह गर्ने ?" यो शब्दले चालकलाई छोएको थियो । चालककी प्रेमिकाको त्यो धुमधामसँग गरिने विवाहको चाहनालाई चालकले पूरा गर्ने जस्तो देखिदैन । नामर्द चालकले एक पैसा.पनि खर्च गर्न चाहदैन । यात्री कल्पनामा डुब्दा वसन्तीको फोन आउँछ तर यात्रीले वसन्तीको आवाज पनि छुट्याउन सक्दैन अवेरसम्म यात्री चालकलाई कुरेर बस्छ तर चालक आउँदैन । यात्री कतिबेला निदायो उसलाई थाहा लागेन । ऊ आफ्नै विवाहको सपनीमा रमाइ रहेको थियो तर व्यूँझदा ऊ खाटमा सुतिरहेको थियो भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड सात–
यस खण्डमा चालक फिकल बजारमा हुँदैन यात्रीले कार्यक्रम सञ्चालन गराउनु थियो । भाउजूको होटेलमा यात्रीले चिया पिई घाममा उभिएको थियो । फिकल बजारमा चालक र चालककी प्रेमिकाका फाटपूmट कुरा चल्न थालेका थिए । एक जना साहुजीले तपाईँको मित्रले हिजो केटी लिएर आए अनि केटी लिएर गए, त्यो केटीसँग उसले विवाह गर्ने हो अरे नि भनी प्रश्न राख्नु यात्रीले केटाकेटीबीचको कुरामा यात्रीलाई के थाहा भन्दै जवाफ फर्काए । कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने समयमा चालक आइपुग्छ । यात्रीले हिजो रातको बसाइको कुरा शोधनु, यात्रीले उनले उनको घरमा लगेर विवाहको कुरा परिवारसँग राखियो र परिवारले मगनी गर्न आऊ र विवाह गरेर लैजाऊ भन्ने कुरा भएको जानकारी चालकले यात्रीलाई सुनायो । यात्रीले मगनी गरेर विवाह गरे भयो नि भन्दा घरकाले नमान्ने, घरको आफ्नै मर्यादा हुने, तर उनी बिना बाँच्न नसक्ने आदि कुरा सुन्दा यात्रीलाई रिस उठ्छ । केटी भागेर आए घरको इज्जत रहने मगनी गर्दा इज्जत जाने, एक रुपियाँको सिन्दुर खर्च नगरीश्रीमती बन भन्नु पनि लाजमर्नु कुरा हो र यो विवाह व्यथा अल्झाएको चालकबाटै भएको महसूस यात्रीले ग¥यो ।
खण्ड आठ–
यस खण्डमा चालककी आमा फिक्कल आउने भनी चालकलाई फोन आउछ आमा आउनुको कारण छोरालाई दोस्रो केटीसँग विवाह गराउनको लागि आउने अरे भन्ने कुरा चालकबाट यात्रीले जानकारी पाउँछ ।दुबै जना तालिम सञ्चालन क्षेत्रतिर जान कन्याम चिया बगान हुँदै जान लागे । कन्यामको रमाइलो आज पनि हेर्दै दुबै जना तालिममा पुग्छन् । तालिम सञ्चालनस्थलको नजिकै माओवादी जनयुद्धको कारणले ठूलो चिया बगान झाडीमा परिणत भएको यात्रीले देख्छ । तालिम सम्पन्न गरेर दुबै जना फिक्कल बजारमा आइपुगे । चालककी आमा र ठूली आमा चालकलाई लिन आइसकेका थिए । यात्रीले घुमाउरो पाराले आमाबाबुको कर्तव्य छोराछोरीको जीवन सुखमय बितोस् भन्ने हुँदोरहेछ भन्ने कुरा सुनायो । छोराको चाहनालाई आफ्नै चाहना सम्झनु पर्दो रहेछ आदि कुरा यात्रीले चालककी आमालाई सुनायो । यात्रीको कुरा सुनेर चालककी आमाले सबै सामाजिक मर्यादामा बस्नुपर्छ । उसले मनपराएकी केटीसँग विवाह गर्ने भए पनि गर भनेको त्यो पनि स्वीकारेन । अर्कीकेटी देखाएर हेरेर मन पराएर विवाह गर्ने भनेर तय गरिएको हो भन्ने आदि कुराहरू चले र उनीहरू झापातिर झर्दछन् । यात्रीलाई घरबाट सविताले फोन गर्दै के घर भुलेकै हो भन्दा भन्दै टेलिफोन काटियो र यो खण्ड पनि सकियो ।
खण्ड नौं–
यस खण्डमा सविताको फोन काट्टिएपछि यात्रीलाई रातभर निद्रा लाग्दैन । बिहान यात्री उठ्छ र चालकले काठमाडौँबाट आधि घन्टाभित्र केही मानिस आएँदै छन् भन्दै फोन गर्छ । कार्यालयका सबै सामान चालकले नै राखेको हुन्छ । केही क्षणमा नै रातो कारको आगमन अफिसमा भयो । सबै जना एउटा चिया कम्पनीमा पुग्छन् ।मिटिङ शुरुहुन्छ । हरेक कुरामा रातो कारका मालिकले क्याल्कुलेटर लिएर नाफा र नोक्सान निकालेर देखाइदिन्थे । प्राङ्गारिक मल प्राङ्गारिक विषादि र प्रविधि मल कम्पनीले उपलब्ध गराइदिने कृषकलाई तालिम दिने काम गरिदिनेमा सम्झौता हुन्छ । केही मानिस झापातिर लाग्छन् भने रातोकारका मालिक यात्री र चालक डाक्टर खोलातिर लाग्छन् । समय अभावले गर्दा त्यहाँ त्यति छलफल भएन । भोलिपल्ट छलफल गर्ने भनेर सबै जना होटेलमा फर्कियो । चालकलाई मिनेट मिनेटमा फोन आइरेहका थिए । अव त चालक प्रेमको प्रेसरले गर्दा भुलक्कड हुन थालेको थियो र नेपालमा आन्दोलन भन्यो कि चक्का जाम हुने । रातो कार फिक्कलको तिनआलीमा के निस्कन थालेको थियो कि एक हुल जड्याहाले आक्रमण गरिहाले । कार संयोगले जोगियो । आजको दिन त्यस्तै त्यस्तैमा वित्यो । यात्रीले अब त कि घर सम्झन्थ्यो यात धरानकी वसन्ती र वसन्तीकी आमाको त्यो सत्कार भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड दश–
यस खण्डमा चालक झापाको एउटा ब्राह्मण परिवारमा जन्मेको टाढाबाट हेर्दा आकर्षक देखिए पनि नजिकबाट हेर्दा राम्रो देखिदैनथ्यो । बालककालबाटै ऊ काठको लौरोका गाडी बनाएर खेल्ने गर्दथ्यो र चालकभन्दा निकै खुसी हुन्थ्यो । न्वारानको नाम दिनेश बाबु(शीत कुमार) थियो । पढ्दै गयो, बढ्दै गयो, प्रमाण पत्रमा जे नाम भए पनि उसको नाम चालक नै प्रचलनमा आयो । उसको घरको आयआर्जन भनेको एउटा पसल थियो परिवारमा आमा बाबु र वहिनी र ऊ मात्र थिए ।पढाइमा ऊ चलाख थियो र पढाइ सकेर ऊ स्कुलमा शिक्षक भयो । त्यही पाठशालामा एउटी अति सुन्दर शिक्षिका थिइन् । चालक र उनीबीच प्रेमले स्थान लियो । प्रेममा आँखा हुँदैन, प्रेममा बन्धन हुँदैन र प्रेममा जातभात हुँदैन भनिन्छ । यी दुबैमा त्यो युक्ति पनि लागू भएको थियो । ती युवतीको नाम रूपवती थियो । उनले चालकलाई आफ्नो यौवनलाई कतिखेर सुम्पिन उनलाई थाहै लागेन । यहाँसम्म चालक र चालककी प्रेमिका रूपवतीको वर्णनपछि प्रसंङ्ग यात्रीतिर मोडिन्छ । यात्री फिक्कलबाट इलामको प्राकृतिक सौन्दर्यतामा रमाउँदै झापातिर बढ्छ । रातोकार इटहरीमा आएर रोकियो । सबै जना कारबाट निस्केर होटेलभित्र प्रवेश गरे भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड एघार–
यात्री र रातोकारका मालिक संयोगले सफलप्रेमीका जोडीसँग बसेर खाना खाने मौका मिल्यो । रातोकारका मालिक र यात्री खाँदै थिए भने ती जोडी आफ्नो प्रेम विवाह सफल भएको भन्दै आपसमा गुनगुन गर्दै खाँदै थिए ।यात्रीले यो गुनगुन सुन्यो र रातोकारका मलिकलाई भन्यो । यो सुनेर उनी ठहका लगाएर हाँसे । उनी खाना खाएर काठमाडौँ जान विराटनगरतिर लागे । दुहवीमा चक्का जाम छ भन्दा भन्दै कार विराटनगर कसरी पुग्यो थाहै भएन । उनीकाठमाडौँ पुगे । यात्री भने होटेलमै छ  र ती प्रेम विवाहका सफल जोडीलाई नियालेर हेरिरहेको छ । झापाका जोडीको रूपलाई इटहरीमा भएका जोडीस्ाँग दाँजेर हेर्छ तर यहाँका जोडीको रूप पनि मिल्दो देख्दैन । यात्रीले रूपको वर्णन गर्दा कुरूपतालाई पनि लिनुपर्ने ठान्दछ किनकि कुरूपता पनि रूपकै एउटा अंश हो । उसले ठान्दछ कि जुन वस्तुले आकर्षण गर्छ त्यही वस्तुनै राम्रो हुन्छ । यहाँ प्रेमको बारेमा बहस चल्छ । प्रेम सबै चीज हो भन्ने धारणा आउँछन् । यी जोडी कसरी सम्पर्कमा आए भन्नेमा नारायणगढबाट काठमाडौँ जानेकर्ममा दुबै एकै सिटमा बस्न पुग्नु दुबै वार्तालापमा आकर्षण बढेको काठमाडौँ पुग्दा यति नजिक भएकी छुट्टिनै कठिन परेकाले भोलिपल्ट रत्नपार्कमा भेट हुने सल्लाह, भोलि पल्ट भेट भएको बदाम खाएको टेलिफोनमा वार्ता गर्ने सहमति भएको, एवम् प्रकारले चारवर्ष बितेको र काठमाडौँमा भेलेन्टाइन डेमा भेट भएर झापा जाने कुरा चलेको तर ऊ झापा नलिई गएकोमा उनी तेसा्रे दिन झापा पुगेर वैवाहिक बन्धनमा बाँधिएको र सुखमय जीवन विताइरहेको कुरा, घरकाले बुहारी स्वीकारे पनि माइतीले ज्वाइँ नस्वीकारेको कुरा यात्रीले राख्दा छोराछोरी भनेको कलेजीको टुक्रा हो आफ्नो कलेजो कसैले मिल्काउन सक्दैन भन्ने जवाफसहित यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड बाह्र –
चक्काजामको कारणले गर्दा यात्रीहरू अलपत्र परिरहेका थिए । बालबालिका तथा यात्रामाहुनेहरू भोकभोकै थिए भने आन्दोलनकारी रमाइरहेका थिए । तोडफोड चलि रहेको थियो । गोली चल्दा निर्दोष व्यक्ति मरिरहेका थिए । यात्री पनि यो हडतालमा अलपत्र परेको थियो । जहाँ काम गथ्र्यो त्यहाँबाट विदा लिइसकेको थियो भने घर जाने अवस्था थिएन । पहाडीया र मधेशी भनेर जातीय विभेद बढिरहेको थियो । उसले सुन्दै छ –जोगबनी रोडमा राई मारियो, इटहरीमा हलुवाई पिटियो । राष्ट्रिय विभूतिका मूर्ति तोडिनु आदि थुप्रै घटनालाई यात्रीले यहाँ हेरिरहन्छ  अनि नेताको भाषण सम्झन्छ –"नयाँ नेपालको निर्माण गर्नु छ ।" यो शब्दलाई कसरी लिने सकारात्मक रूपमा कि व्यङ्ग्यको रूपमा भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड तेह्र –
बाटोमा आन्दोलनकारीले पाल टाँगेर टिभी जडान गरेर रमाइलो गरिरहेका थिए । आन्दोलनको यो नयाँ रूप देखेर यात्री दङ्ग परेको थियो । यात्री वेखर्ची भइसकेको थियो । वसन्ती र उनकी आमलाई यो कुरा थाहालाग्यो र उनको सहयोगमा ऊ काठमाडौँ उत्रियो । एउटा विद्यार्थीकोमा झोला विसायो विद्यार्थी पनि विखर्ची नै थियो । ऊ कर्मचारीको खोजीमा हिजो सहयोग गरेको सहसचिवकोमा ऋण लिन पुग्यो तर उसले ऋण पाउन सकेन । एउटाले घर पैसा पठाउनु थियो । उसले पैसा घरमा बुझाउने गरेर पैसा पायो । यात्रीले काठमाडौँ पुगेको खवर वसन्तीलाई दियो र सहयोगको लागि धन्यवाद दियो भन्दै यो सर्ग समाप्त हुन्छ ।
खण्ड चौध–
यात्री घर जानको लागि कलंकी आउनु एउटी महिला (नरमाया) पनि गोठलापानी जान कलंकी आउनु दुबै भेटहुनु सिलगढी जाने बसमा चढ्नु बाटोमा विविध अवरोधका कारण नारायणगढ आइपुग्न धेरै समय लाग्नु, यात्रीले मदन भण्डारी र जीवराज आश्रीतको घटना घटेर मृत्यु भएको ठाउँ देखाउनु,वाँदरमुढेमा बसमा बम हानेर मानिस मारेको घटनाको स्मरण गर्नु, खानापछि भाते निद्रामा पर्नु, चालकको विवाह भएको र ऊ नाचेको सपना देख्नु, नरमायाले पनि आफ्नो जीवनसाथीसँग बहकिएको सपना देख्नु र सपनामै यात्रीको शररिुलाई कस्नु दुबै व्युँझनु, गाडी गैढाकोट प्रवेश गर्नु नरमायालाई एउटी युवतीले मौलाकालिका, देवचुली रुद्रपुर गढी, अकाला देवी, दाउन्ने क्षेत्र, पाल्ही भगवती, परासी, र्बौद्ध गूम्वा, रामग्राम स्तूप, बर्दगोरिया त्रिवेणीधाम जस्ता स्थानको जानकारी दिनु, यात्रीले पहिला गरेको लुम्विनी यात्राको स्मरण, ठाउँठाउँमा माओवादी र फोरमका कार्यकर्ताबीचको झडप, गाडी बन्द, आदि कठिनाइ पारगर्दै गाडी अगाडि बढ्दै जानु, गाडी दाङप्रवेश गर्दा स्वर्गद्वारीको स्मरण, गाडी कोहलपुर पुग्नु तेल सकिनु तेल लिन नेपालगञ्ज पुग्नु त्यहाँ पनि तेल नपाउनु, गाडी थन्किनु भोलिपल्टमात्र तेल पाउनु, वागेश्वरीको दर्शन गर्नु, बर्दिया बन्दको कारणले साँझपखमात्र गाडी वर्दिया पारगरी चिसापानी पुग्नु र चिसापानीका माछाखानु ,यसैक्रममा गाडी अतरीया पुग्नु, यात्रीले धीतमर्ने गरेर चिया पिउनु, खोडपेमा हिउँले बाटो बन्दभएको खबर पाउनु, नरमायाका श्रीमान भारतबाट आउँदै गर्दा भेट हुनु धेरै दिन काठमाडौँ बसेकोमा गाउँलेले कुरा काट्लान भन्ने डरले उनलाई सताएको थियो भन्दै यो खण्ड समाप्त भएको छ ।
खण्ड पन्ध्र–
यस खण्डमा बाटो बन्दको कारण यात्री धनगढी बजार घुम्नेर बस्ने निधो लिनु गौरीफन्टा बजारले नेपालको बजारलाई ओझेलमा पारेको कुरा, भारतको वन सुन्दर रहेको कुरा, लोकतन्त्र बहाली भए पनि राजनेताले तथा सरकारले जनतालाई राहत दिन नसकेका र देशलाई राम्ररी हाँक्न नसकेका, योजनाविहीनको राजनीतिले देश विकास गर्न नसक्ने कुरा, धेरै वर्षपछि सालीलाई भेट्नु साढु भारत गएको पाउनु, पुग्ने भएपछि किन भारत जानु भन्नु सालीले आधार उतैको कमाइले भएर होला भन्दै जवाफ दिनु, वर्षको एकपटक हिमाचल पुग्नु र २०।३० हजार लिएर आउने गर्नु† यात्री डडेलधुरातिर लाग्नु शहीद भीमदत्तको शालिक अगाडि १ मिनेट उभिएर श्रद्धाञ्जलि दिनु† शहीदको सपना कसैले पनि पूरा गर्न नसकेकोमा ऊ चिन्तित हुनु,नाङ्लो होटेलमा बास बस्न झोला विसाउनु, एउटा युवकसँग भेट हुनु,दुबै बजार घुम्न निक्लनु, पत्रकार संघको कार्यालयअगाडि पुग्नु,पत्रकार मारिएकाले पत्रकार बिरोधमा उत्रिनु, यात्रीले युवासँग विवाहका कुरा गर्नु, युवाले एउटीसँग प्रेम गर्दा धोका पाएको र विवाह गरेर दुलही पाल्न सक्नुपर्ने कुरा राख्नु, राती अवेर गरेर सुत्नु र सपनामा गोठाला पानीमा रमाइरहेको थियो ।      
खण्ड सोह्र–
यसमा यात्री गोठालापानी जानुपर्ने भए पनि डोटी जाने योजना बनाएर बसपार्कतिर लाग्छ । बसको ड्राइभरले धेरै हर्न बजाएकोमा ड्राइभरलाई ध्वनि प्रदुषण बारे जानकारी गरायो, बसमा चढ्यो । उनको आडमा एउटी पढेलेखेजस्ती सुन्दरी बस्न आइपुग्छिन् । उनले यात्रीसँग परिचय माग्दछिन् यात्रीले आफ्नो परिचय दिंदैउनको परिचय माग्नु उनले पनि नारी सम्मेलनमा सहभागी हुन आएको जानकारी दिनु, यात्रीले सम्मेलनको मूल उदेश्य जान्न चाह्यो । आफ्नो हकहित खोज्न नसकी आज पनि नारी पीडित छन् भन्ने कुरा, यसमा यात्रीले पुन हकहित खोजेर पाइन्छ या प्रयोगमा ल्याएर उपभोग गरिन्छ भन्नु, सुन्दरीले पहिला खोज्नुपर्ने र पछि प्रयोगमा ल्याइनुपर्ने धारणा राख्छिन् । यात्रीले नारीहरू दुविधामा परेको र आफै प्रष्टिनुपर्ने किनकि हिन्दु धर्ममा नारीहरू (दुर्गा सरस्वती, पार्वती आदि) पूज्य छन् । नारी भनेको घर हो र पुरुष भनेको काठको बार हो† आमा सत्य हुन् बाबु साक्षी हो† पुरुष शिव हो भने नारी शक्ति हो† नारीविना पुरुषको केही चल्दैन । जब शक्तिलाई सही ठाउँमा ल्याइन्छ तबमात्र शक्तिले स्थान लिन्छ र आफ्नो हकहितको पहिचान हुन्छ । सुन्दरी यसमा सहमत देखिन्नन् र नारी दमनमा भएको, कुलङ्गार कहलिने अपहरित हुन्छे, लुटिन्छे, कुलाटामा परिणत हुन्छे, छाउपडीको यातना भोग्छे आदिआदि कुराहरू यात्री समक्ष राख्छे । यात्रीले ती सुन्दरीलाईतपाईँले भनेका कुराहरू कुन हद्सम्म आफ्नो घरमा लागू गर्नुभएको छ भन्ने प्रश्न राख्छन् । यो प्रश्नको जवाफ दिन उनी सक्दिनन् किनकि उनी पनि भाषणमा सीमित थिइन् । छाउपडीमा आफै विश्वास राख्थिन् र मनमनै मेरो सम्बोधनमा के दम होला भन्न थाल्छिन् । "पैसा मिल्छ भन्दैमा सबैको आँखामा छारो हाल्नु भनेको त आपूmले आफैलाई धोका दिनु हो ।" गाडी दिपायल पुग्छ र उनी त्यहीँ प्रमुख अतिथि हुन झरिन् । यात्री शिलगुढीतिर चढ्छ भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड सत्र–
शिलगुढी डोटी जिल्लाको सदरमुकाम भएकाले सरकारी कार्यालयहरू यही रहेकाले मानिसको जमघटले शिलगुढी भरिभराऊ थियो । यो जमघटमा उसले कुनै गैरसरकारी संस्थाको अगुवाइमा दलितलाई मन्दिर प्रवेश गराउने अरे भन्ने कुरा सुन्यो । उच्चजात भन्नेहरूले प्रतिकार गर्ने अरे । यात्री अचम्ममा पर्छ र भन्छ "यो ढुङ्गा माटो रड र सिमेन्ट आदिबाट निर्मित मन्दिरमा प्रवेश गर्नु र नगर्नु कुनै औचित्य छैन । ...... मानव मनमन्दिर सबैभन्दा ठूलो हो । देशमा छुवाछुतको अन्त्य हुनत मानवमनमन्दिरमा सबै जातजाति अट्न सक्नुपर्छ ।" सरकारले कानुन बनाउँछ प्रयोगमा ल्याउन सक्दैन । यस्ता कानुनको कुनै औचित्य देखिदैन । यात्री कुर्सीमा बस्छ । साहुनी आउँछिन् बजारमा सनसनी फैलिएको कुरा निकाल्छिन् । कुनामा बाहुन जस्तो लाग्ने केटाले रक्सी खाँदै प्रशासनले दलितको साथ दिन हुँदैनथ्यो । यो सबै डलरको खेती हो, छुवाछुतको बहानाले धर्म परिवर्तन गराउने चाला हो । अर्को कुर्सीमा बस्ने वालाले यी सबै दलित बाहिरका हुन् । यहाँका दलितहरू मन्दिर पस्दैनन् । यी सबै कथनलाई यात्रीले सुन्दछ । यो संसार सबै ईश्वरको सृष्टि हो । सृष्टिकर्ता भनेका बाबु आमा हुन् । बाबुआमाका नजरमा छोराछोरी चराचर रबराबर हुन्छन् । त्यहाँ कोही भेदभाव हुँदैन । यात्रीका मनमा धेरै प्रश्न उठ्छन् , ब्राह्मण भएर रक्सी खान हुने दलित मन्दिर प्रवेश गर्न नहुने, कतै ब्राह्मणले मात्र पूजा गर्ने देवता, कतै दलितले मात्रै पूजा गर्ने देवता, कतै हिंसामा (बलि लिएर) बाँच्ने देवता कतै अहिंसामा रमाउने देवता अन्धविश्वासले जकडिएको समाज आदि प्रश्न आफैमा गर्छ र यात्रीले भन्छ – 'मानिस मानिससँग छुवाछुत हुँदैन†मानिसको छुवाछुत त दानवसँगमात्र हो तर आचरणत सबैले सुधार्नु पर्छ ।' यात्री गोठालापानी जाने तर्खरमा लाग्छ सविताले घर कहिले आउने हो भन्दै फोन गर्छिन, वसन्तीले पनि घर पुग्नु भयो भन्दै थिइन । यात्रीले घर पुगेको छैन भन्यो भन्दै यो खण्ड समाप्त हुन्छ ।
खण्ड अठार–
यात्री गोठालापानी जान सिलगढीबाट मोटर चढ्छ । एउटा युवक पनि त्यही गाडीमा चढ्छ । उसले हलिया मुक्तिको लागि लडीरहेको भन्दै आफ्नो जानकारी गरायो । यात्रीले मुक्तकमैयाको समस्यालाई सम्झ्यो  र त्यो युवासँग हलिया मुक्ति गर्ने योजना त राम्रो हो । मुक्तकमैयालाई कसरी गास बास कपासको व्यवस्था गर्नुहुन्छ भन्दै यात्रीले प्रश्न राख्छ । युवक झोक्किएझैँ गरेर मुक्ति पाउनु ठूलो कुरा हो अरू कुरा पछि हुँदै जान्छन् । यात्री विवादमा जान चाँहदैन । युवा कार्यक्रमतिर लाग्छ भने यात्री गोठालापानी बसतर्फ । यात्री खोडपे पुग्छ । त्यहाँ पहिलाको युवकले विवाह गरिरहेको हुन्छ, यात्रीले शुभकामना दिन्छ र बस अगाडि बढ्छ । यात्रीले पाटनको जहाज ग्राउण्डलाई हेर्छ् । माओवादी जनयुद्धताका भत्काइएका भवनलाई हेर्दै गोठालापानी पुग्छ । त्यहाँ रमाइलो भइरहेका बेला चालकले विवाहको निम्तो भन्दै फोन गर्नु, रूपवतीले पनि आपूmले चाहेअनुरुप नै विवाह हुने भएको भन्दै निमन्त्रणा गर्नु, पुन वसन्तीकी आमाले पनि वसन्तीको विवाह हुने भयो भन्दै निम्ता दिन्छिन् । यात्रीले अवस्य आउने छु भन्दै आस्वासन दिन्छ ।यसरी यो उपन्यासको समाप्ति हुन्छ ।
"देशको समग्र द्वन्द्वको निकास, लोकतान्त्रिक संविधानको निर्माण, सामाजिक सद्भावको सुसङ्गठन, राष्ट्रिय अखण्डता, आदिआदिमा मनन् गर्दै समुन्नत नेपालको परिकल्पनामा यात्री डुब्छ र मनमनै भन्छ्–दोषीले कानुनबमोजिम सजाय भोग्ने छन् र देशमा शान्ति छाउने छ†आजको यो शुभ सन्देशले यही नै भविष्यवाणी गर्छ । मैले यस पटकको यात्रामा जति दुःख भोगे पनि अबको यात्रा यस्तो हुने छैन, यसमा म ढुक्क छु । "
यस उपन्यासले व्यापक क्षेत्र ओगटेको छ । काठमाडौँ सम्मको धार्मिक यात्रा भए पनि काठमाडौँदेखि पूर्वको यात्रामा प्राङ्गारिक चिया उत्पादनमा कृषकलाई सक्षम बनाउने र प्राङ्गारिकमल बनाउन लगाउने प्राङ्गारिकमल बनाउन नसके प्राङ्गारिक मल कम्पनीबाट किनेर प्रयोग गर्ने । यी मल बनाउन र प्रयोग गर्नको लागि किसानलाई दक्ष बनाउने उद्देश्यसहित यात्री त्यहाँ पुगेको थियो । समग्रमा यस उपन्यासमा सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, भौगोलिक, धार्मिक, ऐतिहासिक, कृषि, वातावरण, प्रकृति वर्णन, आदिलाईराम्रोसँग प्रस्तुत गरेको छ । पात्र सबै सक्रिय छन् ।ठेट नेपाली भाषाको प्रयोग गरी उखान टुक्का र कविताले सजाइएको छ । शीर्षकहरू राखी औपन्यासिक विवरण दिइएको छ । एकजना यात्रीले आफ्नो यात्रामा भोगेका कुरालाई वर्णन गर्न औपन्यासिक शैली अपनाइएको छ । नेपाली जनजीवनको वास्तविक चरित्र उतारिएको छ । राजनीतिक विषमता विस्ङ्गतिको संकेत गरिएको छ । नेपाल कृषिप्रधान मुलुक भएको तर कृषि क्षेत्रको विकास हुन नसकेको आधुनिक कृषि प्रणालीको चेतना दिनुपर्ने कृषि बालीमा रासायनिक मलको प्रयोग अनुत्पादक हुँदै गएकाले प्राङ्गारिक मलको प्रयोगमा जोड दिइएको छ ।
४.४. काठमाडौँदेखि देहरादुन (यात्रा विवरण)
अड्तीस पृष्ठमा संरचित यो कृति यात्रा संस्मरणमा केन्द्रित छ । कृतिकारले जागीरको सिलसिलामा विभिन्न देशका विविध ठाँउहरूको अध्ययन भ्रमण र तालिममा सहभागी हुने क्रममा भारतको 'देहरादूनलाई केन्द्रित गरी बढी चर्चा भएको छ । तापनि काठमाडाँैबाट यात्रा प्रस्थान गर्दा देखिका महत्त्वपूर्ण विवरण समावेश छन् । यस कृतिमा कृतिकारले यात्राका क्रममा तात्कालीन माओवादी युद्वका क्रममा नेपाल छाडेर भारत पलायन भएका मानिसहरूसँग भेटेका कुरा छन् । कृषिसम्बन्धी विभिन्न तालिम अवलोकनलगायतका कुरा समेटिएका छन् । लेखकको घुमन्ते जीवनको झलक छ । भारतको उत्तराञ्चलका विभिन्न स्थान योजना स्थल, प्रयोगशालाहरू, सङ्ग्रहालय आदिका जानकारी नियात्राका वर्णनका विषय बनेका छन् । शैक्षिक भ्रमणका कर्ममा सानो किताब भए पनि यात्रामा देखिएका प्राकृतिक सौन्दर्यता, धार्मिक स्थल, यात्रीहरूबीचको कथा चुट्किला, देहरादूनको नामकरण, नेपाल र भारतको भौगोलिक विषमताको चित्रण नेपाल सानो देश भए पनि कृषिमा अपनाउन सकिने विविधता, जमिनको सदुपयोग र भूसंरक्षणको महत्त्व, देहरादूनमा नालापानीको लडाइँ, वीर बलभद्रको स्मरण र माटो विज्ञानसम्बन्धी सन्देशलाईमहत्त्वका साथमा उठान गरिएको छ । कृति सानो छ तर उपलब्धिमूलक छ ।
४.५.म र मेराहरू (जीवनी)
उनन्तीस पृष्ठमा छापिएको यो कृति सदानन्दको जीवन वृत्तान्तमा केन्द्रित छ । विभिन्नतीस वटा उपशीर्षक दिइएको यस पुस्तकमा आफ्नै जीवनका विविध घटना समावेश छन् । लेखकले आफ्ना पूर्वजले भोगेका अनेकन् कुरा, आफ्नै कुराअन्तर्गत बाल्यकाल, शिक्षादीक्षा, विवाह, व्यवसाय, मान सम्मान, भ्रमण, पदप्राप्ति साहित्य साधनालगायतका प्रसंगहरू उठाएका छन् । केही हद्सम्म आफ्ना वंशजका कुरामा प्रकाश पारेका छन् । वंश परम्पराको लेख हुनु राम्रो हो । यसले विस्तृत रूप लिन सकेमा वंशावली निर्माण गर्न सहज हुने देखिन्छ ।

४.६. सदानन्द अभागीका कथाहरू–

हालसम्म चारओटा कथासङ्ग्रह लेखेर सदानन्द अभागीले आपूmलाई कथाकारको रूपमा परिचय दिएका छन् । पश्चातापको आँसु(कथासङ्ग्रह(२०५८), परिवर्तन(कथासङ्ग्रह) २०६३, भुटानी शरणार्थीको व्यथा कथा (२०६३) र बालुवाको घर(२०६९)गरी चारओटा कथासङ्ग्रह साहित्य क्षेत्रमा आइसकेका छन् ।
४.६.१.पश्चातापको आँसु
यस कथासङ्ग्रहमा बाह्रओटा कथाहरू समावेस गरिएका छन् । पहिलो कथा पश्चातापको आँसु हो । देवचुलीको फेदीमा देवगिरीको जन्म हुन्छ । मध्यम वर्गीय भएकालेबालककालमै ऊ विदेशिन्छ । भारतमा गएर भात पकाउने र भाँडा माझ्ने काममा लाग्छ । दुईचार पैसा कमाएको आमाबाबुलाई पठाउँछ । ऊ ठूलो हुँदै जान्छ र चौकीदारमा परिणत हुन्छ । पैसा कमाएर घर आउँछ । बालककालकी साहिलीसँग खेलेको र उसकी आमाले झ्याउरे मरन्च्यासे भनेर गाली गरेको र छोरीको साथमा हिड्दा छोरीको भाग्य बिग्रन्छ भन्ने सुन्दा उसलाई नरमाइलो लाग्थ्यो । साहिलीकी आमाले देवगिरीलाई छोरी दिन चाहन्छिन् । साहिली र देवगिरीको विवाह हुन्छ । देवगिरी मुग्लान जानेआउने गर्छ । साहिलीले छोरीछोरी जन्माउँछिन् । पाँचौं गर्भको जन्म दिने समयमा उनकोमृत्यु हुन्छ । देवगिरीले अर्को विवाह गर्दछ र ती छोरीहरूको विवाह जेजस्तो आउँछ त्यसैलाई दिन्छ । चार बहिनी त भाग्यले गर्दा राम्रै ठाउँमा पुग्छन । कान्छी भने एउटा पागल र निकै गरीब केटासँग पर्छिन् । तीज आउँछ सम्पन्नतामा भएका छोरी माइत आउँदैनन् र बाबुको वास्ता गर्दैनन् तर कान्छी छोरीलाई बाबु लिन जान्छ । उनले बाबुको आदर गर्छिन् । छिमेकमा गएर काम गर्ने सर्तमा सामान जुटाएर बाबुलाई खाना खुवाउँछिन् र माइत जान्छिन् । तीजमा देवगिरीले कान्छी छोरीमाथि गरेको अन्याय र भावी जीवनको अवस्थालाई सम्झदै उनी पश्चताप गर्दै रुन थाल्छन् । कान्छी छोरीले आमाले छोरीको सम्झनाको लागि राखेको एउटा रुमाल रहेछ त्यसैले बाबुको आँसु पुस्छिन् । कथा मार्मिक छ । सम्पन्नता र विपन्नतामा अन्तर,सौताने परिवारमा देखिने विभेदलाई कथाले प्रष्ट पारेको छ ।
फ्याकसाइट र खरानीको यन्थस–
यो शीर्षकको अर्थ नेपाली अंग्रेजी शब्दकोशमा पाइदैन । २०३८ सालको कुरा सरकारी वकिल थापा र सहायक कृषि विकास अधिकृत रिजाल काठमाडौँ जाने क्रममा  थापाजीले रिजाललाई फ्याकसाइट ल्याइदिने अनुरोध गरे । दुबै जना अलग भएपछि रिजाल काठमाडौँ जान्छ र सरकारी काम सिध्याएपछि फ्याकसाइट किन्न जान्छ । काठमाडौँमा नपाएपछि नेपालगञ्जमा खोज्छन् उसले पाउँदैन र शाहीजी लेखाका अधिकृतसँग रिजालले शोधछन् । शाहीजीले यो कहीं पाइँदैन खरानीको यन्थस ल्याइदिएको भन्नु थापाजीले बुझ्नुहुन्छ । यसको अर्थ बुझ्न खोज्दा शाहीजीले  यसकोपछि नलाग्न अनुरोध गर्छन् । यो शब्द सम्झेर रिजालले एक्लै हाँस्ने गर्छु भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
परिवर्तन–
समाजका विविध घटनालाई लिएर भूमिका बाँध्र्दै एउटा घरका श्रीमानलाईश्रीमतीले तीखा वाँणले कोपिरहने यथार्थतालाई लिएर कथा बनाइएको छ । नायिकाको नाम उजेली छ । उनको चिडचिडे बानी उनको आमाबाट सिक्दै आएकोमा यस सम्बन्धमा एउटा विद्वान साथीले उजेलीलाई सम्झाउँछ तर उजेलीले ग्रहण गर्न समय लाग्छ तर विद्वान मित्र आफ्नो यो काममा सफल हुन्छन् ।उजेली नाम भए पनि व्यवहार अंधेरी थियो । त्यो अधेरोलाईविद्वत्तामार्फत् चन्द्रमाको प्रकाश जस्तै प्रकाशमा परिणत गरिन्छ । हिजो सधैँ झगडाले गर्दा नर्क समानको घर पछि आएर मन्दिरमा परिवर्तन हुन्छ भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
नरमायाको विवाह–
आमाबाबाको मरण भइसकेको हुन्छ । जंगे, जंगेकी पत्नी पुष्पा र नरमाया तीन सदस्य, सबै आनन्दको साथमा गृहस्थी गरेर रमाएर बसेका हुन्छन् । नरमायालाई दाजु र भाउजूले निकै माया गर्नु,नरमाया बढ्दै जानु, विवाहको समय आउनु, कमललगायतका युवाहरू विवाहको लागि जंगेसँग माग्न आउनु, तर जंगेले विवाहमा चाख नदेखाउनु बरु दाजु भाउजूबाट ऊ तिरस्कृत हुँदै जानु, भाउजूले हरेक काममा दोष दिंदै जानु यी कर्मको साथै कमलले नरमायाको शीलस्वभाव, रूप र कमाइबाट प्रभावित भएर "आफ्नो भावनामा जोड्न देऊ" भनेको नरमायाले सम्झनु, बाबुआमाको सम्पत्तिमा दाजु रमाउने र बहिनीको विवाहमा एक सुका खर्च गर्न नचाहेकोमा पैतृक सम्पत्ति सबैमा बाडिन पर्ने नत्र भने सरकारको जिम्मा जानुपर्ने भावना नरमायामा पलाउनु, जनै पूर्णिमाको दिनमा घाँसको भारी बिसाएर नरमाया चौतारीमा बसिरहेको अवस्थामा कमल मामा घर आउँदा चौतारीमा बिश्राम लिँदा, कमलले नरमायाको हात माग्छ । नरमायाले पनि "यी वर पिपल साक्षी छन् भोलि मलाई धोका भएमा यी नबोल्न सक्छन् तर पवित्र स्थिर यिनको छायाले भने सबैलाईशीतलता प्रदान गरेको हुन्छ । सत्यताको धरातलमा यिनको पवित्रता नै अडिग र महान्हुन्छ । यो अडिग र पवित्रता नै मेरो तन मन हो, जो तपाईँ मबाट पाउँदै हुनुहुन्छ । पवित्र स्थिर छाँयाको शीतलता तपाईँबाट पाउने विश्वास राख्दै म र मेरो सर्वस्व अर्पण गरेकी छु भन्ने वचनका साथ कमलको हातमा आफ्नो हात समर्पित गर्दछिन् ।" सामाजिक मान्यताको लागि दुबै अदालतमा जानु, विवाह गर्नु र घरमा कमलकी आमाले छोरा बुहारीको स्वागतको लागि सबैलाई बोलाएर वैदिक परम्पराअनुसार कमलकी आमाले छोरा बुहारीलाई अंकमाल गर्दछिन्, सबैले ताली बजाएर स्वागत गर्दछन् । कथा समाप्त हुन्छ ।
जगत्राम–
गजतराम एउटा कार्यालयको सुब्बा, सज्जन, निकै खटेर काम गर्ने, दिनभरिको थकाइपछि पूmलमाया र धनमायाको होटेलमा नास्ता गर्न जाने, धनमाया दुई छोराकी आमा,अति सज्जन, व्यापारमा पनि इमान्दार, ग्राहकलाई आदर गर्थिन् तर उनको श्रीमान मलेसियामा काम गर्न गएका, भिसा सकिएर जेलमा परेका थिए । पूmलमाया कन्या, उनी ग्राहकसँग बसेर मासु र वियर खाने, सकेसम्म ग्राहकको पकेट नै खाली बनाइदिने तर आफ्नो अस्तित्त्व भने जोगाएर राख्ने । सुब्बा साहवले आफ्नो तलब यिनै दुई होटेलमा नास्तापानीमै खर्च गर्ने, एकदिन सुब्बा साहेवलाई आफ्नो घर, बाबुआमा र श्रीमतीको अवस्था, आपूmले पढ्दाको घटनाक्रमलाई स्मरण गर्नु, उसले आफ्नो घरपरिवार र समाजप्रतिको दायित्व आदि स्मरण गर्दै सुत्नु, बिहान ढोकामा आवाज आउनु र ढोका खोल्दा ढोकासामु बाबु र श्रीमती देख्नु, बाबुले तिम्रो नासो सम्हाल भन्दै बुहारीलाई छोरासँग छाडी फर्कनु ,जगत्रामकी श्रीमतीले बाबुलाई बोलाउनुहोस्् भन्दै मिलनको आँसु झार्नु र जगत्रामलाई बाबु लागेको बाटोतिर पठाउँछिन् ।
रामको प्रेम कथा–
यस कथामा प्रेमसम्बन्धी लामो भूमिका बाँध्दै रामले उजेलीसँग विवाह बन्धनमा बाँधिएको सन्दर्भसहित राम दोहोरी गीत गाउन खप्पिस भएको र दोहोरी गीत गाउन रातिराति हिड्नु, हिड्दाहिड्दै सीतासँग प्रेममा फस्नु र विवाहबन्धनले जेलिनु, दुबै विवाहित भएकाले, एउटा श्रीमतीविहीन हुनु, उजेलीलाई सौता थपिनु, छोराछोरी जन्मनु, पतिपत्नीबीचको तीतोमैलो सौतासौताबीचको झगडा,स्वर्गजस्तो घर नर्कमा परिणत हुँदाहुँदै पनि राम फेरि नजिककी विधवासँग सल्कनु र त्यसलाई लिएर गाउँ छोड्नु । रामकी जेठी श्रीमतीले विवाहदेखि दुःख भोग्दाभोग्दै पनि श्रीमानप्रतिको आदरभावमा कहिल्यै कमी आउन नदिनु र कोही भेट भए के छ हाम्रा ठूल्दाईको खवर भनेर शोधनु, माहिली श्रीमतीले बच्चाबच्ची लिएर कष्टमय जीवन विताउनु, कान्छी श्रीमती र रामको जीवन भने सुखमय देखिनु तर अरू सबै अलपत्रै देखिनु, भविष्यको राम कथा कता जानेहो, भविष्यले नै बताउला तर आज आज यत्ति रह्यो रामको प्रेम कथा भन्दै कथा सकिन्छ ।
हलिको छोरो–
यस कथासङ्ग्रहको उत्कृष्ट कथा हो । रामु एउटा हलिको छोरा हो र भगत मालिकको छोरा । भगत र रामु सँगै पढ्ने र खेल्ने गर्थे तर भगतले रामलाईसधैँ पिट्थ्यो र रामु रुन्थ्यो । यो देखेर हलीले छोरालाई भगतलाई धन र बलले जित्न नसके पनि पढाइ र बुद्धिले जित्न सकिन्छ भनेपछि रामुले पढेर भगतलाई जितेरै छाड्ने प्रण गर्दछ । ऊ पढ्दै जान्छ र एसएलसीमा प्रथम स्थान हाँसिल गर्छ । भगतको बाबु पनि हलिको झोपडीमा अविर घस्न र बधाई दिन पुग्छ भने पत्रकारहरूले उसको आगामी वाटो शोधछन् । ऊ डाक्टर बन्ने घोषणा गर्छ यत्रो गरीबीमा कसरी सम्भव भन्ने प्रश्नमा, जसरी एसएलसीमा सम्भव भयो त्यसरी नै भन्ने जवाफ दिन्छ । रामुले ट्युसन पढाएर आफ्नो उच्च शिक्षा हाँसिल गर्न थाल्छ । ऊ नेपाल सरकारको छात्रबृत्तिमा अमेरिका जाने मौका मिल्छ रऊ डाक्टर भएर नेपाल फर्कदा भगत मरणासन्न अवस्थामा वीरहस्पिटलबाट उपचार नहुने भनी घर लाने भनेर बाहिर निकालिएको अवस्थामा रामले आफ्नो बाबुलाई भगतसँग देख्छ र ऊ भगतलाई हेर्न पुग्छ । रामले अस्पतालका सबै प्रतिवेदन हेर्छ र भगतलाई नियाल्छ । उसले हस्पिटलमा पुगेर पुनः भर्ना गर्न अनुरोध गर्छ । यो नयाँ प्रकृतिको बिमार हो उपचार गर्न सकिन्छ भन्दै ऊ पनि उपचारमा जोडिन्छ र भगत निको भएर निस्कन्छ । रामुले पनि आफ्नो बाबु सर्वजितको नाममा सर्वजित उपचार केन्द्र भनेर आफ्नो कामको थालनी गर्छ । भगतले आपूmले गरेको गल्ती महसूस गर्दै माफी माग्न थाल्दा रामुले, "तिमी मेरा बालसखा, तिमीले मलाईसधैँ हलीको छोरा भन्दै पिट्दै गर्ने स्वभाव र मेरो बुबाको महान्विचार जसमा तिमीलाई बुद्धिले, मानले, जित्ने भन्ने सन्देशको प्रेरणाले मलाई डाक्टर बनायो, जसले गर्दा आज मैले तिम्रो जीवनदान दिन पाएँ" भन्दै प्रतिशोध नभई यथार्थतामा कक्षा सहपाठी भएको हुँदा सहयोगी भावना पलाओस् र गरीबको उद्धारमा हामी सबै जुटौँ भन्दै राम र भगत अंकमाल गर्छन् । सर्वजितले ईश्वरलाई धन्यवाद दिन्छ ।
सीता–
रत्नपार्कमा आउनेजाने बदाम खानेको कमी छैन । सीता कसैको प्रतिक्षामा थिइन् । केही अवेर गरेर उनको मान्छे (जीवन) रत्नपार्कको गेटबाट भित्रिन्छ । आज  सीताले जीवनसँग गरेको मोजमजाको नासो समेतको यथार्थता पोख्नु छ ।  सीताले जीवनलाई सबै कुरा राख्छिन् । जीवनले गर्भपतन गराउने र वैवाहिक सम्बन्ध नगाँस्ने कुरा राख्छ । सीताले गर्भपतन नगर्ने र कानुनी प्रयोगमा जाने सीताले जीवनलाई भन्दछिन् । जीवनले निकै धम्काउँछ तर सीता अडिग रहन्छिन् । सीताको छोरा (दीपकमल) र जीवनका छोरा र छोरी(कमला)सँग एउटै स्कुलमा पढ्छन् । जीवनको छोराले तेरो बाबा को हो ? प्रश्न गर्छन् । दीपकमलले निर्धक्क 'जीवन' भन्ने उत्तर दिन्छ । कमलाले भने सबैलाई प्रतिवाद गर्छे र भन्छे– "दीपुदाइ सृष्टिको न्यायको प्रतिमूर्ति हो । ऊ किताबी कानून हैन । कसैले आआफ्ना स्वादका अर्थ लगाएर पढियोस् । तारिख दिने पर्चामा तारिख तोकिदै जाओस् तर सृष्टिको कानुन र वैज्ञानिक कानुनमा दीपकमल जीवनकै एक अंग हो ।" यसरी कमलाले दीपकमलको साथ दिन्छिन् । कमलाले दीपकमललाई आफ्नो जन्मदिनमा निमन्त्रणा गर्दछिन् । कमल सहभागी हुन्छ । कमलाले मेरो प्यारो दाजु भनेर घोषणा गर्दछिन् । दीपकमलले जीवन र कमलाकी आमालाई ढोग्छ र फर्कन्छ । जीवन र जीवनकी श्रीमती हेरेको हे¥यैहुन्छन् । आगन्तुकहरू कोही मुखामुख गर्छन् र कोही अलमल पर्छन् । कमलाको वर्थडेले दीपकलाई पनि आफ्नो जन्मदिन मनाउन मन लाग्यो । उसले आफ्नो झोपडीमा साथीहरू र कमलालाई बोलार्यो । कमलाले दीपकमलको जन्मदिनको उत्सव भव्यरूपमा याक एण्ड यती होटेलमा मनाउने कुरा राख्छिन् । दीपकमल र आमालाई तयार भएर रहने भनी र उनी लिन आइन् । सीता र दीपकमललाई लिएर होटेलमा पुगिन् ।
केक काटिन्छ । कमलाले बाबुआमालाई दाजुलाई आशीर्वाद दिने आग्रह गर्छिन् । सीताले श्रीमानलाई ढोगन्छिन् । सीतालाई सौताले ढोग्दिएपछि एकअर्कामा अंकमाल हुन्छ । दीपकमल र कमलाले ताली बजाएर हाँसिरहेका हुन्छन् । कथा समाप्त हुन्छ ।
कथा मार्मिक छ । एउटी सौताकी छोरीको न्यायपूर्ण कामले गर्दा सीताको जीवनसँग पत्नीको रूपमा मिलन हुन्छ ।  
भैरवनाथको जागीर–
जहिले पनि भैरवनाथ बिहानै अफिस जाने र बेलुका अबेरसम्म अफिसमा काम गर्ने गर्दा अरूले उसलाईशोधछन् । किन यति चाँडै अफिस जानुप¥यो भन्दा उसले अफिसको काम सकिएको छैन भन्दा नेपालमा जागीरेको कामै छैन भन्छन् र सरकारले दरबन्दी कटौती गर्दै छ अरे भन्छन् यो भने अफिस धाएको धाएकैछ । घर गएको पनि देखिदैन । ऊ घरमा विदामा जान्छ । गाउँलेहरूले उसलाई उनका छोराछोरीलाईजागीर खुवाइदे भन्छन् । उसले जागीर खुवाउन नसक्ने जानकारी गराउँदा गाउँलेले विविध कुराहरू काटछन् । कसैले जागीर खुवाउन नसक्ने ठाउँमा भएको, कसैले जागीर खुवाउन नचाहेको र कसैले जागीर खुवाउन र पैसा कमाउन खुवी नभएको आदि कुरा गर्ने गर्छन् । भैरवनाथ अफिस पुग्दा उसका स्टाफहरू पनि गफ गरिरहेका र अफिसमा काम थुप्रिएको पाउँछ पत्रहरूमा तोक लगाउँदै टेलिफोन उठाउँदै गर्दै, सबैलाई यी काम सक्नु भन्दै फायल बोकेर मन्त्रालयतिर जान्छ । कथा समाप्त हुन्छ ।
अपाङ्गको झगडा–
यस कथामा भगवानको सृष्टिमा विभिन्न किसिमका मानिसहरू पाइन्छन् कुनै पनि मानिस बत्तिसै लक्षणले युक्त भएको हुँदैन तर लाटोको बहिराको, भकभकेको बारेमा वर्णन गरिएको दुइओटा भकभके बोका किन्दा भएको झगडा र दुइओटा बहिरामध्ये एउटाले म बहिरो छु भन्दा अरू नसुनी बहिरो सुन्नु आदिमा झगडा भएको रोचक प्रसंङ्ग उठाइएको छ र साथमा भएकाहरूले कुरा मिलाएर धन्यवाद भन्दै हात मिलाएर हिडेको भन्दै कथा समाप्त हुन्छ कथा पढ्दा रोचक लाग्छ । अपाङ्ग सँगको व्यवहार कसरी गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश बोकेको छ कथाले ।
उनी रोइदिइन्–
सृष्टिकर्ता भगवानले संसारमा सृष्टि गर्दा सबै मिल्दोजुल्दो पाइँदैन अलगअलग पहिचान दिएको छ भन्दै सचिदानन्द गाउँमा गएर रक्सी पिउन थाले । समय संकटकालको थियो । बाहिर पुलिस र सैनिकको गस्ती थियो । भित्र जड्याहाहरूको मस्ती थियो । यत्तिकैमा बाबुराम होटेलमा गएर ढोका ठटाउन थाले । भित्रबाट ढोका नखोल्ने आवाज आयो तर बाबुरामले सचिदानन्द सरको लागि उनले खाने रक्सी चाहियो भनेपछि होटेलवालीले रक्सी पठाइन् र पैसा पनि नलिई बिहान सरलाई चियाखान पठाइदिनु भन्दै रोइन् । बाबुराम गएर सचिदानन्दलाई खुडे रोई भन्दा सचिदानन्दले रुनपर्ने कारण त केही छैन भन्दै उनको नशा उत्र्यो र सुत्ने कोठातिर लागे । उनले उनीलाई लोग्नेले छाडेर विदेश जाने बेलामा रोइरहेको अवस्थामा छोरा साथमा छ केही गरेर खानु पर्छ भनेर १०००रुपियाँ ऋण दिएका थिए । त्यो पैसा पनि उनले फिर्ता गरिसकेकी थिइन् । बिहान सचिदानन्द उनकोमा चिया खान गए साँच्चिकै उनी रोएकै रहिछन् र स्पेशल चिया बनाएर कुरेरै बसेकी रहिछन् भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
भूँइफुट्टा झाँक्री–
यो कथा यस कथासङ्ग्रहका अन्तिम कथा हो । उमाकान्तको बाबु झाँक्री काम गर्दथे उमाकान्तलाई पनि सानो बालक झाक्री हुने रहर लाग्छ । बाबासँग ऊ झाँक्री बनाइदिन भन्न डराउँछ । बालककालमै अचानक एक दिन ऊ हेर! हेर! भन्दै उफ्रन थाल्छ । धामीहरू बसेर केरकार गर्छन् अग्नि परीक्षा लिन्छन् र भूइफुटा लामा भनीदन्छन् । अव ऊ झाँक्री(लामा) बन्छ । धामी बस्ने, फुक्ने, आखत हेर्ने, पातीको पात हेर्ने गर्छ । यस समयमा उसको वाकशक्ति निकै शक्तिशाली थियो । सबै किसिमका मानिस उसैसँग आखत हेराउन आउँथे । ऊ बढ्दै जान्छ, पढ्दै जान्छ । योबाट टाढा हुन चाहान्छ । यसलाई ऊ अन्धविश्वास ठान्छ । तर एउटा कुरा के भने मनोवैज्ञानिक उपचारको रूपबाट विमारीको उपचार गर्नुपर्नेमा भने ऊ विश्वास राख्छ । कसैको मस्तिष्कमा बोक्सी लागेको छ भन्ने धारणाले स्थान लिएको छ भने त्यसलाईअरू दवाईले काम गर्दैन, फुक्नै पर्छ । यस कथामा उसले गरेका उपचारको उदाहरण पनि दिएको छ । आजकल ऊ यसकाममा सहभागी छैन आदि विवरण आएको छ कथामा ।

४.६.२ परिवर्तन (कथासङ्ग्रह)
यस कथासङ्ग्रहमा १७ ओटा सामाजिक कथाहरू समावेश गरिएका छन् । खास गरेर यो शीर्षकले नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा घटेका घटना र अवसरवादीले लिएको फायदा, जनताले भोगेका कष्टदायीजीवनलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ ।
परिवतर्नन–
यो पहिलो र यसै शीर्षकबाट यस कथासङ्ग्रहको नामकरणगरिएको छ । भूमिपाल र लक्ष्मीमायाको विवाह हुन्छ । दुबै जनाले बहुदलमा आस्था राख्छन् । ज्यान फालेर बहुदलमा लाग्छन् । जनमतसङ्ग्रहमा पनि पहेंलो चिन्नुले नै विजय हाँसिल गर्छ । देशमा क्रान्ति रोकिदैन । शान्तिमायाले तिम्ल्याहा छोराहरू जन्माउँँछिन् । दूधको लागि मुखियाबाको घरमा गएर ऋण लिनुपर्छ । मुखियाबा र जिम्वालबाहरूले आन्दोलनकारीलाई जेल पठाए पनि मुखियाबाले भने भूमिपाल र लक्ष्मीमायालाई भने जेल पठाएन् । राजनीतिक परिवर्तन हुँदै गए । यी  नै मुखियाबा र जिम्वालबाहरूले नै दुई ठूलापार्टीमा सहभागी भएर यिनकै हालीमुहाली चल्यो । त्यागी कार्यकर्ता तिरस्कृत हुँदै गए ।  भूमिपालका तीन छोरा एउटा इराकमा जान्छ, एक शाही सेनामा र एक माओवादी  सेनमा भर्ना हुन्छन् र जेठाले माहिलालाई र माहिलाले जेठालाई मुठभेडमा मार्छन् । इराकवाला पनि इराकमा ढल्छ । यी सबै घटनाक्रमले गर्दा तीनै जना मारिन्छन्् ।देश शोकाकुल बन्दै जान्छ, नेपाल आमा शान्ति शान्ति शान्ति भनेर रोइरहेकी छिन् भन्दै कथा समाप्त हुन्छ । कथा निकै मार्मिक छ । नेपालमा भएका ३६ सालदेखिको घटनाक्रमलाई समेटिएको छ ।
शान्तिमायाको अधुरो सपना–
गरीबीले सताएका धनवीर मनमायाको एउटा छोरा मनवीर थियो । धनवीर पैसाकमाउन भारततिर लाग्छ । पछि छोरालाई पनि लिएर जान्छ । धनवीर रेलको लिकमा परेर मर्छ । मनवीरले होटेलमा काम गर्न थाल्छ । यसबाट घरव्यवहार नचल्ने देखिएपछि उसले सीप सिक्न थाल्छ । नेपाल आएर विवाह गर्छ । विक्रम टेम्पोको खलासी बन्छ । विदेशमा पैसा कमाउन सकिने भएको कारणबाट ऊ अरबतिर जाने निधो लिन्छ । कुवेतको लागि छानियो । एउटा कम्पनीलाई पैसा ति¥यो । अर्को कम्पनीबाट ऊ उड्यो । कुवेतमा उसलाई भीमकाय ट्रली चलाउन लगाइयो र सकेन भनेर लेवरमा झारियो । इराक पठाउने कुरा भए । इराकको भिसा पनि थिएन । इराक पस्नै लाग्दा अलजजिराको टेलिभिजनले त्यहाँ त १२ जना नेपालीको हत्याको खवर प्रसारण गरिरहेको थियो । जोखिममा ज्यान राखेर मनवीरे जान चाहेन र संघर्ष गरेर नेपाल फर्कन पर्ने भयो । ज्यान जोगाएर नेपाल फर्कन सफल भयो । मनवीरेले काठमाडौँको गल्ली गल्लीमा टेक्सी दौडाइ रहेकोछ । शान्तिमायाको धन कमाउने सपना अधुरो रहेपनि आफ्नो लोग्ने बाँचेर आएकोमा भाग्यमानी सम्झन्छिन्, रमाउँछिन् । साथै आफ्नै देशलाई सबै जुटेर विकासको लागि आह्वान गर्दछिन् ।
मेरो श्रीमान छैनन्–
नवलपरासीमा भएको कारदुर्घटनाको जानकारी गराउँदै विनोदको फोन आएको र कार दुर्घटनामा उसको ठूलीआमा घाइते भएकी र भाइ मरेको घटना सुनेपछि कथाकार विएमवी हस्पिटल पुग्नु, फर्कने अवस्थामा एउटा टेम्पोमा चढ्नु,  चालक महिलासँग कुरा गर्दा उनको श्रीमानले एउटी महिलालाई लिएर बसेको हुन्छ उनले आफ्नोे श्रीमान नभएको गुनासो गर्छिन् । अन्त्यमा यी कारुणिक बार्ताको कर्ममा कथाकारले यस कथालाई "छोराछोरी नभएर बरु अपुताली परोस् तर छोराछोरीको लागि दोस्रो विवाह कसैले नगरोस्"भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
मातृत्वहीनता–
यो एकजना महिलाको यौन तृप्ततालाई लिएर लेखिएको कथा हो । दुई बच्चाकी आमा एउटा केटासँग दोस्रो विवाह गर्नु र दोस्रो विवाह भएको केटाले ती महिलाले परिवार नियोजन गरेको थाहा पाएपछि तिनलाई छाडेर भागेको कुरा, उनका छोराछोरी उनीसँग आउन नमानेको कुरा, उनको साथीले ती महिलालाई मातृत्वहीनभन्दा कथाकारले आमा कहिल्यै मातृत्वहीन हुँदैनन् भन्ने कुरा छलफल गर्दै यो कथा समाप्त हुन्छ ।
भाँड गाउँकी नक्कली–
यसकथामा तराईँको कुनै जिल्लामा एउटा भाँड गाउँ थियो त्यहाँ एउटी नक्कली बसेकी थिई । उसको विवाह सुकरामसँग भएको थियो । सोझीसाझी नक्कलीले सुकरामसँग विवाह गरेपछि निकै बाठी बन्दै जाँँँँन्छे। अरूलाई मानिसको रूपमा नलिनु, बहुदल आएपछि पार्टीको कार्यकर्तामा सहभागी हुनु, गाउँमा सुकराम काम गर्दा सफल हुनु, श्रीमती पनि सक्षम हुँदै अगाडि बढ्नु जस्ता घटनाहरु अगाडि बढ्छन् । यस्तै यस्तै कर्म गर्दा गाउँलेले दुबैको क्रियाकलापलाई जानकारी पाउँछन् । उनीहरूको नराम्रो कर्तुतबाट अन्त्यमा उनी दुबै समाजमा मुख देखाउन नहुने अवस्था आएपछि त्यो गाउँबाट अन्तै सर्छन् र गाउँमा उनीहरू हिडेपछि शान्ति छाउँछ सबै मिलेर बिकासमा लम्कन्छन् । सुकराम र नक्कलीले बाहिरैबाट हेरेर आपूmले गरेको कुकर्ममा पछुताईरहेका छन् ।
पानको बिँडा–
यो कथा अनमेल विवाहमा सम्बन्धित छ । एउटाबूढो पान दोकानीले एउटी सुन्दर केटीसँग विवाह गरेको थियो । उसका दोकानमा पान खाने मानिसहरूको जमघट हुन्थ्यो । आनन्द राम र दयाराम पनि पान खान त्यतैतिर लागे । दयारामले पानलाई अम्मल नठानी भगवानको प्रसादी सम्झन्थ्यो । पानवालाकी श्रीमतीको वैंश बढ्दै गयो । त्यहाँ युवाहरूले घेरी राखेका हुन्थे । केही दिनपछि साथीहरू भेट हुन्छन् । दयारामले आनन्दरामलाई आँखा त्यतैतिर छन्, हिडी, हिडी ...... भनिरहेका थिए । अनमेल विवाहको नतिजा कथामा आएको छ ।
कागतीको चिया–
सानो दोकानमा एउटी काली आइमाई थिई । माओवादीको कारणले घरमा भएको साराचिज छोडेर यहाँ आएर बस्नु परेको, श्रीमान विदेशमा केटा केटी पढाउने र राम्रोसँग बस्ने भनेर श्रीमानको भनाइले काठमाडौँमा बसेकी र चियाको दोकान चलाएकी, मनवीरेले त्यही चिया खाने गर्दा एकदिन चिया खान जाँदा चिया पाकेको थिएन । मनवीरेका करले एककप चिया त पायो तर उनको निरसिलो पना देखेर मनवीरेले किन निरसिलो भएको भन्दै शोध्दा उनी मुस्काइन र चियाको पैसा पनि लिन मानिनन् । भोलि पल्ट चियाखान जाँदा घरभाडामा छ भनी टाँसिएको थियो । मनवीरे आफ्नै मनमतीकहाँ चियाखान हिड्यो।
सपनाको आनन्द–
"विश्वमा आतङ्कवादको निर्मूलपार्ने धारणा राख्नेहरूले निम्त्याएको थप आतङ्कले शान्तिलाई थप त्रस्त पारेको छ " यी पंक्ति सपनाको आनन्द शीर्षकका  हुन् । यस शीर्षकमा कथाकारले देशको आतङ्कसँग घरको आतङ्क जोडेका छन् । जगत्मानले ईश्वरीलाई विवाह ग¥यो तर उसबाट शान्ति पाउन सकेन । पुनः उसले यो द्वन्द्वको परिणति अर्की श्रीमती बनायो । यसबाट उसको घरमा झनै द्वन्द्व बढायो । यो द्वन्द्वले उसमा मदिरामा लत बसायो । यसको परिणति तेस्रो श्रीमती थपिइन् र द्वन्द्वले झनै उग्ररूप लियो र अन्त्यमा सबै श्रीमतीलाई आफ्नो आफ्नो गरेरखान दियो तव पनि द्वन्द्व घटेन । यिनैद्वन्द्वबाट पिल्सिएको जगत््मान एकरात निदाउँदा सपना देख्छ । सपनामा उसका तीनवटै श्रीमती रातो सारीमा सजिएर वेहुलीजस्तै बनेर उसलाई माझमा राखेर सेवा गरिरहेका थिए । उसले यस्तो आनन्द कहिल्यै पाएको थिएन । चारै जना आनन्दमा रमाउँदै छोराछोरी पढाउनेदेखि लिएर रङ्गीन टिभी किन्ने, घरको वरिपरि सुन्दर बगैँचा बनाउने, मौरी पालन गर्ने आदि आदिको सुन्दर योजना बनाए । उसले घरलाई सुन्दरताको महल देख्यो । पशुपतिनाथको मन्दिरै सम्झ्यो । उसले विवाहदेखि आजसम्मका मायाका पोका फुकायो । ऊ अति रमायो र कविता लेख्न थाल्यो । म तिमी तिनैलाई कति हो कति माया गर्छु हेर छाती चिरेर हनुमान बन्न सक्छु भन्दै तीनै जनालाई बाहुपासमा बाँधेर छातीको धड्कन सुनाउन के थालेको थियो ऊ झसङ्ग भएर व्यँुझ्यो र आफूलाई खाटमा पायो । उसको मुटुको ढुकढुकी बढिरहेको हुन्छ ।उसका हात अङ्कमाल आकारमा सलबलाई रहेका हुन्छन् भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
भीमकाय–
पर्वत, बाग्लुङ र म्याग्दीका प्राकृतिक सौन्दर्यतामा रमाउँदै मातृका र शान्तराम मिलनचोकको सुन्दर होटेलमा बास बस्न पुग्छन् । एउटी सुन्दर महिलाले सबै ग्राहकहरूलाई आवश्यक खानेकुरा फटाफट दिइरहेकी थिइन् । शान्तराम र मातृका खानाको इन्तजारमा थिए । एउटा भीमकाय मानिस होटेलमा प्रवेश ग¥यो र रक्सी पिउन थाल्यो । जति जति रक्सी थप्दै जान्थ्यो होटेलका सकैलाई धम्की दिन्थ्यो । भोली नेता आउँदै छन्, तपाईँहरूले भाषण गर्नुपर्छ भन्थ्यो, कहिले ती नेता कसरी आउनु उनीहरू(माओवादी) आए भने यिनको खैरियत छैन आदिआदि ऊ बडबडाइ रहन्छ । उनकी श्रीमती आउँछिन् खाइसिओस् अबेला भयो भन्न थाल्छिन् । उसले भन्छ आज यिनले पालो पाएकी छन् । उनको धेरै अनुरोधमा उनी यिनको चित्त राम्रैसँग बुझाइदिनु छ आज भन्दै हिडे ।मातृकाले उनको व्यवहारलाई यसरी पोखे "यस देशका विकृतिका भूँडीहरूले देशलाई तहस नहस पारेका पारेकै छन् ।" सबैले मौनतामा सहमति जनाए भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
जीवनाथको विचलन–
यस कथामा कथाकारले धेरै कुरालाई समेटका छन् ।मेलम्ची बजार, मेलम्ची खानेपानी योजना, इन्द्रवती र मेलम्चीको सङ्गम, मेलम्चीको खानेपानीको भ्रष्टाचार, नदीलाई मानवीकरण गरेर वर्णन गर्नु मानवलाई मौरीकरण गरी वर्णन गर्नु, रानीमौरीसँग जीवनाथको नयन जुध्नु, बृद्ध भाले मौरी रातभर गुनगुन गर्नु, अनमेल विवाह, विधवाको विचल्ली आदि कुराहरूमा ऊ विचलित भइरहन्छ । यी सबै कुरामा चिन्तित ऊ कतिबेला निदाउँछ थाहा हुँदैन । बसको हर्नमा ऊ विउँझन्छ र झोला टिपेर आफ्नो कर्मतिर हानिन्छ । यो कथा सकिन्छ ।
उनी बौलाइन्–
शान्तिमायाको विवाह भएको धेरै वर्ष भयो । उनकी एउटी कान्तिमाया नामकी साथी थिइन् ।यी दुबै निकै मिल्ने जोडी थिए । यी दुबै ब्राह्मण पुत्री भएकाले यिनलाई दोहोरी गीत गाउन जान छुट थिएन । दुबैले एकएक बट्टा सिगरेट आमाहरूलाई ल्याइदिएपछि आमाहरू नातेदारकोमा जाने विदा दिन्थे । यिनी दुबै गीत गाउन अनेकौँं बहाना बनाएर हिडिरहन्थे । यिनी दुबै तरुनीको सम्पर्क एकजना खरदार साहेवसँग भयो । ब्राह्मण पुत्र थिए । यिनले यी दुबै सुरामा पल्काएर आनन्दभोग गरेर उनले यी दुबैलाई थाहै नदिई सरुवा भएर भागे । शान्तिमायाको एकजना सुब्बासाहवसँग भयो भने कान्तिमायाको विवाह एउटा कृषक यसपालसिंहसँग भयो । कान्तिमायाको श्रीमानले विवाह पूर्वका घटनाक्रमलाई लिएर शंका गर्न थाल्यो । रक्सी खाएर बरबराउन थाल्यो तर ऊसँग कुनै प्रमाण छैन । कान्तिमाया विवाहपहिला जेजस्ती भए पनि विवाहपछि भने साँच्चिकै पतिपरायण भएर पतिको सेवा गर्न थालेकी थिइन् । जति सेवा गरे पनि यसपालसिंहले कान्तिमायालाई माया दिन सकेन । उनी क्यान्सर लागेर मरिन् । उनको मृत्युपछि यसपालसिंहलाई पत्नीको महान् गुणले सताउँछ । उसको जीवन रक्सीमय हुन्छ ।
शान्तिमायाले विवाह भएपछि उनको श्रीमानसँग त्यति राम्रो हुन सकेन । श्रीमानले उनलाई निकै माया दियो तर पनि शान्तिमायाले खरदारबाट पाएको त्यो स्वार्थी आनन्द, त्यो सुरापान आदिको यादले सतायो । उनी खरदारलाई नै सम्झेर बरबराउन थालिन् । उनी साँच्चि नै बौलाइन् । छोराछोरी उनको उपचारमा जुटे । श्रीमानले "यो उग्रचण्डीलाई यो जुनीमा व्यहोर्न परे पनि अर्को जुनीमा भने व्यहोर्न नपरोस्, व्यहोर्न नपरोस्, व्यहोर्न नपरोस्" भन्दै यो कथा समाप्त हुन्छ ।
सन्तुमाया–
पाल्पाको सुन्दर नगरीको बर्तुङको आडैमा एउटा गरीवको झोपडीमा सन्तुमायाको जन्म हुन्छ । उ बढ्दै जान्छे, सानैमा बाबुआमा मरेर पूmपुले पाल्छु भनेर लगेकी , दिलबहादुरले पूmपु बाट माया पाउन सक्दैन र जागीरको खोज्दै ऊ पाल्पाको बागबानी फर्ममा काम गर्न थाल्छ । उसको मुरलीको धुनमा सन्तुमाया लोभिन्छे । दुवैकोे विवाह हुन्छ । एउटी छोरी जन्मिन्छे । वागबानीफर्मबाट ऊ जिल्ला कृषि विकास कार्यालय परासीमा सरुवा हुन्छ । त्यहाँ दिलबहादुरको मृत्यु हुन्छ । सन्तुमायाले आफै श्रीमानको क्रियाकर्म गर्छे । जिल्ला कृषि विकास कार्यालयमा ज्यालादारीमा काम गर्छे । बजेट कटौती भएपछि उसको काम रोकिन्छ । दिलबहादुरको यादले उसलाई सताउँछ । धैर्य साथ उनीभन्छिन् "मर्ने मरेपनि बाँच्नेले आफ्नै लागि÷देशको लागि÷संसारकै लागि भए पनि केही न केही गर्नै पर्छ ।" भन्दै यो कथा समाप्त हुन्छ ।
हजुरबा–
जीवन बाबुको घरहरा निकै अग्लो छ । त्यो धराहरालाई उनले आफै सजाउँछन् र उनी आफै रमाउँछन् । उमेरले त्यति नेटो नकाटे पनि सबैले उनलाई बुढोको संज्ञा दिन थाल्दछन् । तर जीवनबाबुले यो बूढो शब्द पटक्कै मन पराउँदैनन् । एकदिन उनले दर्पण हेर्दछन् । उनका दाह्री सेतै देख्छन् । उनका नातिनातिना भइसकेका छन् । काठमाडौँको डेरामा बस्दा पनि वरिपरिका बालबालिकाले उनलाई हजुरबा भनेर अफिस जाँदा हात मिलाएर बाइबाइ गर्थे र फर्केर आउँदा पनि हजुरबा आउनु भयो भनेर हात मिलाएर रमाउँथे । उनी सरकारी कामको सिलसिलामा नवलपरासी पुग्छन् । एउटा होटेलमा चिया पिउन थाल्छन् । होटेलवालीकी छोरीले जीवनबाबु को हो भनेर आमालाईशोधछे । होटेलवालीले हजुरबा भनेपछि तीे नानी जीवनबाबुको काखमा गएर दाह्री मुसार्दछे हजुरबाबा भन्दै म्वाइ खाइदिन्छे । उसको काखमा टाँसिएको टाँसिएकै हुन्छे । यतिबेला जीवनबाबुले हजुरबाको माया बाँडे । सोचमा डुबे । हजुरबाप्रति नातिनातिनीको कति माया हुँदो रहेछ भन्ने उनले महसूस गरे र भने, "म सबैको हजुरबा । यो हजुरबा भन्ने प्रेरणा सधैँ्सधैँ मिलोस् ।" उनको यो प्रेमको शब्दको अमरत्वको लागि सूर्यको लालीपूर्ण  यौवनतिर उनको शिर निहुरियो भन्दै यो कथा समाप्त हुन्छ ।
औँसी स्नान–
स्वर्णभद्रा, पूर्ढाभद्रा,र पावन नारायणी नदीको सङ्गम स्थल, वैदेही जगत््जननी सीताजीको कल्पवास, बालयोद्धा लवकुशको जन्मस्थल, बाल्मीकि ऋषिको तपोभूमि, गजेन्द्रमुक्तिपुरी, शालिग्राम क्षेत्रको नाममा कहलाएको त्रिवेणी धाम एउटा ऐतिहासिक धार्मिकस्थल हो । यस स्थानमा माघे आँैसीमा मेला लाग्छ । जीवलाल औँसी स्नानको लागि त्रिवेणी धाम पुग्नु, त्यहाँका मठ मन्दिरहरूको अवलोकन गर्नु, सीताको कल्पबासमा उसले रामबाट अन्याय भएको ठान्नु ,गण्डक योजनामा जानु ,पानी अर्कैले प्रयोग गरेको र आफ्नो देशका जग्गा सुख्खा रहेका र डुवानमा परेका ठान्नु , बाल्मीकिले रामायण लेखेका थिए, सीता लव कुशलाई पनि संरक्षण गरेका थिए, लवकुशले रामको अश्वमेध यज्ञको घोडासमातेर युद्ध लडेका थिए,आदि यहाँका बारेमा थुप्रै कुराहरू जीवलालले स्मरण गर्छ । जीवलाल स्नान गर्छ, गायत्री जप्छ र बस्न होटेल खोज्न जान्छ । होटेल महँगो भएको र होटेलमालिक ज्योतिषी भएको जानकारी पाउँछ । ज्योतिषीसँग हेराउन थाल्छ तर केही कुरा पुग्दैन । खरानी घसेकातिर जान्छ । कतिराम्रो जीवन खरानी घस्यो अनि बस्यो तर उसले तर्क ग¥यो जीवनमा प्राप्त गर्ने भनेको उपलब्धि खरानी घस्तैमा हुने होइन । यसरी अगाडि बढ्दै जाँदा मगन्ते बालक देख्छ । भगवानसँग यस्तो माग्ने बालक किन बनायौ भन्दै प्रश्न उठाउँछ, र भन्छ ईश्वर तिमीले विकृतिबिहीन संसारको सिर्जना गर । ऊ अगाडि बढ्छ । साँझ झमक्क पर्न लाग्दा उसले रुखको फेदमा एक जोडीले मायाप्रीति गाँसिरहेको देख्छ र प्रेममा प्रष्टता नभएकालेयस्तो भएको हो,धर्म स्थलमा विकृतिमुक्त हुनुपर्ने धारणा राख्छ । अल्लि अघि बढ्दा मासु र रक्सीको माहोलमा ऊ पुग्छ । उसले पनि मन थाम्न सक्दैन  भन्छ, "आत्मका देवतालाई खुसी तुल्याए परमात्मा खुसी हुन्छन्" भन्दै उसले पनि पिउन थाल्यो । उसले यतिसम्म पियोकी थलाबाट उठ्नै नसक्ने गरी पियो र ऊ त्यही ढल्यो भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
गरीबी निवारण–
यसकथामा नेपालमा सञ्चालन गरिएकागरीबी निवारणसम्बन्धी काममा व्यङ्ग्य कसिएको छ । सुन्दर दोलखा जिल्लाको चरिकोट बजारको विशाल होटेलको एउटा कुनाको डायनिङ टेबुलमा धनपति एउटा धनाढ्यसँग बसिरहेका छन् । यस होटेलमा गरीबी निवारण कार्यशालामा सहभागीहरूको आवतजावतले होटेलको शोभा झनै बढेको छ । कार्यशाला सफल भएकोमा सहभागीहरू होटेलमा रमाइरहेका थिए । विभिन्न प्रकारका खाना तथा विभिन्न प्रकारका पेय पदार्थमा सबै झुमिरहँदा त्यहाँ गरीबी निवारणका कार्यक्रममा समूह गठन गर्ने ,प्रत्येक सदस्यलाई बाख्रा दिने बाख्रा व्याएपछि एउटा पाठी अर्को सदस्यलाई दिएपछि बाख्र्रा त्यो सदस्यको निजी हुनु, दलितलाई बंगुर दिने र एउटा बंगुरको पाठा अर्को सदस्यलाई दिएपछि बंगुर उसको निजी हुने जस्ता धारणाहरू त्यहाँ आएका थिए । धनपतिले यो देशमागरीबी निवारणको लागि धेरै योजना तथा कार्यक्रम बनाइए तर गरीबी झनझन बढ्दै गएको धनपतिले पाउँछ । ऋणले देश नडुवाउने, सहयोग जति ल्याएर आफ्नो गरीबी निवारण गर्छौ भने गर भन्दै उसले गरीब दलितको गरीबी घटोस् या नघटोस् गरीबका र दलितका शुभ चिन्तकहरूको गरीबी भने अवश्य घटेको छ भन्दै यो कथा समापनहुन्छ ।
चिन्तन–
म भन्ने पात्र अरू दुई जनासँग एउटा कोठामा सुतेका हुन्छन् । म भन्नेपात्र चाँडै उठ्छ । उसलाई पुरानी परिको स्मरण हुन्छ । ऊ रामेछाप जिल्लाको मन्थलीको एउटा होटेलमा रात विताइरहेको हुन्छ । होटेलमा पानीको समस्या छ तर आडैमा खोला बगिरहेको छ । देशमा अथाह जलस्रोत छ, उपयोगमा आएको छैन । म भन्ने पात्रको आत्मा बोल्छ । गर आफ्नै लागि गर, देशको लागि गर, विश्व कहाँ पुग्यो, गाउँ गाउँमा टुकी बाल्ने जमाना छैन, बगेको जलको सदुपयोग गर, आलस्यको कारणले गर्दा, हामी सुतेको कारणबाट हाम्रो देश विश्वमा धेरै पछाडि परेको छ भन्दै यो कथा समाप्त हुन्छ ।  
घरजम बसाल्नेहरू–
यो कथा यस कृतिको अन्तिम कथा हो । यस कथामा कथाकार, बासुदेव रेग्मी र योग मर्ज तीन जना टारकेराबारी जान हिडिरहेका हुन्छन् । लिखु खोला वरिपरिको चित्रण, त्यसमा खोला पारिबाट एक महिलाको निरंतर यात्रा, टारकेराबारी पुग्नु एउटा समाजसेवी आउनु बासु रेग्मीसँग छलफल गर्नु, एउटी महिलासँग एक पुरुषको राति रातिको सम्पर्क, एउटा मानिसले पहिली श्रीमतीबाट छोरीछोरीको जन्म दिएपछि, छोरा पाउने रहरले एउटी केटीलाई फकाउँदा आमाले छोरा पाउने भए मलाई नै लैजा छोरीलाई नसता भनेको जस्ता विवरणसहितको कथाको प्रस्तुति छ ।
कथा र लघुकथाले सुसज्जित यो कथासङ्ग्रह सत्यतथ्य घटनालाई समेटेर लेखेको जस्तो भान हुन्छ । यस सङ्ग्रहका अधिकांश कथाले सामाजिक विषयवस्तु अँगालेका छन् । कथा यथार्थपरक छन् । अधिकांश कथा नारी केन्द्रित छन् । नारीलाई हेर्ने दृष्टिकोण खराब रहेको प्रति लेखक चिन्तित छन् । नारी स्वर बुलन्द छन् । बहुविवाह, पारिवारिक कलह, खस्कदो आर्थिक अवस्था लगायतका विषयवस्तुहरू पनि कथामा प्रस्तुत छन् । प्रकृति वर्णनले पनि हरेक कथामा स्थान पाएको छ ।

४.६.३. बालुवाको घर (कथासङ्ग्रह)

"प्रयाप्त उखान टुक्काको उपयोग गरी लेखिएको प्रस्तुत कथाको शब्द चयन तथा बाक्य संरचनामा भाषिकाको झल्को पाइन्छ भने कताकती हल्का भाषिक फितलोपना पनि देखा परेको छ तापनि सामाजिक यथार्थताको झल्को उतार्न भने प्रस्तुत कथा निकै सशक्त र सान्दर्भिक बन्न पुगेको छ ।"
(धनपति कोइराला)
"बालुवाको घर" प्रयोग र बिम्बले भरिएको कथा हो, जसले,राष्ट्र समाज र घरभित्रको द्वन्द्वको चित्रण गर्दछ ।" (भूपेन्द्र शर्मा भट्टराई)
"बास्तविकताको नजिक रहेर रचना गरिएका यो सङ्ग्रह भित्रका यी सोह्र कथाहरू अध्ययन गर्दा पाठकलाई घटनाको नजिक रहेकोअनुभूति हुन्छ । कथा राष्ट्रका गतिविधि,नेपाली नारीका व्यथा, राष्ट्रिय चिन्तन र हरेक जीवनको सेरोफेरोसमेत समेटेर रचना गरिएका छन् ।"
(कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठ)
माथि प्रस्तुत गरिएका साहित्यकारहरूका धारणाले बालुवाको घर कस्तो किसिमको कथासङ्ग्रह हो भन्ने यथार्थता भल्काउँछ । यस कथासङ्ग्रहमा १६ ओटा कथाहरूसमावेस गरिएका छन् ।
जीवनहार जन्मोत्सव उपहार–
धनी र गरीबबीचको भिन्नतालाई निचोर्दै, सक्षमतामा गरीब कन्यालाई धनी केटाले जीवनको उपहारको रूपमा ग्रहण गर्न तथा प्रेमले उच्चतालाई स्थापित गर्न सक्छ भन्ने उदाहरण छ ।
वलात्कृत भएकी थिइन्–
स्वेच्छाले अर्पण गरेको चीजलाई बलात्कृत मानिदैन र प्रेम गर्नु पाप पनि होइन । मार्मिक यथार्थतामा म भन्ने पात्र र निर्मलाउनीहरूका प्रेमीसँग वनतिर लाग्छन् । निर्मला र उनको प्रेमी एकातिर र म भन्ने पात्र र प्रेमी अर्कोतिर वनमा प्रवेश गर्छन् । निर्मलाले आफ्नो कार्य सिद्ध गरेपछि हल्ला गरिदिंदा म भन्ने पात्र र कर्मचारी मानिसको घेरामा परेर बलात्कृत भएको भनिन्छ। तापनि म पात्रले स्वच्छाले प्रेमीलाई उपहार दिएकोलाई बलात्कृत मानिदैन भन्ने धारणा आएको छ ।
वालुवाको घर–
यस कथामा जमिनदार जमिनदारका अन्य सदस्यहरूलाई प्रतीक बनाएर दर्शन नमिल्दाहरूको गठबन्धन बालुवाको घर समान हो भनिएको छ  ।
पसिना–
यस कथामा दोकानीसँग एउटीकेटीको प्रेम हुन्छ । प्रेम पछि विवाहमा बाँधिन्छन् । विवाह अन्तरजातीय भएकाले घरकाले स्वीकार्दैनन् तापनि प्रेम सुमधुर नै छँदा केटा जापान जान्छ । निकै कमाएर घर पठाउँछ । पत्नीले पैसा बाबुलाई व्याजे लगाउन दिएको र केटा घरमा आउँदा पैसाको खोजी हुनु र बाबुसँग पैसा माग्न जाँदा केको पैसा भनी उल्टै प्रश्न आउनु, घरकाको दवावमा विवाह गर्ने स्वीकृति माग्दा झगडा हुनु, झगडापछि केटो घरबाहिर भएको बेला केटीले झुण्डिएर आत्महत्या गर्नु, मानिस मार्न पाइदैन भनी केटालाई पिटेर घाइते बनाउनु, घरका सबै जेलचलान हुनु, केटालाई यो सबै कारण मेरो पसिनाले हो भन्ने लाग्छ । धन्य हो पसिनाको कमाइ पचाउन खोज्नेहरू भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
न घर नघरकी–
यो कथामा पैसा कमाउन विदेश जाँदा पत्नीले वेइमान गरेको खण्डमा आमा बाबु सम्पत्ति र कमाइ पनि गुमाउनु पर्ने परिस्थितिको सृजनाहुने धारणा आएको छ ।
अभिलााषा–
छिमेकका धनी र गरीबबीचको विभेदलाई चिरफार गर्दै धन र रूपको अहम्तासधैँ रहदैन धनी पनि गरीबमा परिणत हुन्छन् र गरीबले नै सहयोग गर्नुपर्ने दिन आउँछ भन्ने सन्देश छ कथामा ।
प्रतिशोध–
एक ब्राह्मण केटी र एक चौधरी केटाबीच प्रेम सम्बन्ध गाँसिन्छ । ब्राह्मण परिवारले चौधरी केटाबाट आफ्नी छोरी अलग्याएर ब्राह्मण केटासँग विवाह गर्दिन्छन् । चौधरी केटाले अर्को ब्राहमण केटालाई राति चौधरी केटीकोकोठामा लगेर थुनिदिन्छ । मारिदिने भनिन्छ तर मार्न भने सक्दैन । भोलिपल्ट राजनीतिकरण गरेर अपहरित केटाबाटै जरिवाना तिर्न लगाइन्छ । पीडित पक्षले "धन्य हो राजनीति र राजनीतिमा लाग्नेहरू र न्याय दिन आतुर व्यक्तिहरू" भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
जिउँदो ज्यानले माड पाएन मरेकालाई खीर–
यस कथामा जीवित आमा बाबुलाई जिउँदो छँदा खानपिनमा ख्याल नगर्ने र नारकीय अवस्थामा राख्ने, मरेपछि लाखौँ दान गरेर दानी कहलाउनेलाई व्यङ्ग्यगरिएको छ ।
यसको पसिना यही देशको निर्माणमा भिजोस्–
देश छाडेर विदेश जानेहरूले बालबालिकालाई जन्म दिएर छाडेर विदेश जाने प्रवृत्तिप्रतिको व्यङ्ग्य कसिएको छ । हजुरआमा र जोगीबीचको बार्तामार्फत् जानकारी लिंदै जोगीले "हे धर्तीमाता यो बालक चिरायु, विद्वान र यो देशको निर्माता बनोस् यसको पसिना यही देशको निर्माणमा भिजोस्" भन्छ भने बालकले चम्चाको दूध नभइ बुढीआमाको बलाउजले ढाकेको लाम्टोतिर हात र मुख बढाइरहेको थियो भन्दै कथा टुङ्गिन्छ ।
स्वार्थी जमात–
यस कथामा गरीबीले सताएका एक जोडीको ज्याला मज्दुरीले खाने सामग्री र छोराछोरीको स्कुल शुक्ल तिर्न धौधौ भएको अवस्था, सरकारी स्कुलमा पढाए इज्जत जाने, बोर्डिङमा पढाउँदा पनि ट्युसन राख्नुपर्ने अवस्था, महँगो शुल्क आदिको पिरलो बजारको महँगाइको कारणले गर्दा सामान किन्न नसकी फर्किरहेको अवस्थामा सिंहदरबार भित्रको नाराजुलुस घन्कनु, जीवरत्न र आत्मकुमारी उभिएर भाषणलाई सुन्नु, आत्मकुमारीले नेपाल कहिले सिँगापुर बन्छ ? समावेशी गणतन्त्र भनेको समाजमा ल्याउने विखण्डन र घृणाको मूल हो ? नयाँ नेपाल बनाउने भनेको यही महँगाइ, अशान्ति, धम्की चक्काजाम, चोरीचकारी, लुटपाट, हत्याहिंसा, आदिआदि प्रश्न आत्मकुमारीले जीवरत्नलाई राख्छिन् । जीवरत्नले "यी त स्वार्थैस्वार्थले भरिएका जनताले तिरेको करबाट आपूm र आफ्नालाई मोटाउन हाल्नेहरूको र कुर्सीको लागि लड्नेहरूको स्वार्थी जमात हो, यिनबाट केही आशा गर्न सकिदैन" भन्दै दुबै बाटो लाग्छन् ।
बूढाबूढीको आआफ्नै व्यथा–
यस कथाले आजको परिप्रेक्षमा समाजमा घटेका घटनालाई दर्शाउने सन्देश बोकेको छ । बूढाको आफ्नै कामको ध्यान हुन्छ । ऊ समाजसेवी भएपछि समाज सेवाको दायित्व निर्वाह गर्नुपर्ने हुन्छ भने बूढीको पनि घरको सारा कामको भार हुन्छ । आजको युवापुस्ताले घरको ध्यान कम दिने आदि घटनाक्रमलाई समाएको छ कथाले । नारी हकहितको प्रश्नपनि यहाँ आएको छ ।
एउटा सपना–
कमला एक रात निदाउन सकिन । ऊ बाहिर निस्की । उसको शरीरमा कम्पन भयो । उसको श्रीमानले उसलाई भित्र लगेर सुतायो । ऊ कति बेला निदाई थाहा भएन तर उसले सपनामा नारायणी नदीको किनारमा पुग्छे । नदीपारीको जङ्गलको होटेलमा विभिन्न नाचगान र खानपिन भइरहेको थियो । वारितिरमा भने एउटालास जलाईरहेका थिए । छोराछोरी घुम्टो हालेर रोइरहेका थिए । मलामीले उसले भोगेका सबै घटनाहरू केलाइरहेका थिए । लास खरानी परेपछि ऊ पुरानो घरमा गई घर कसैले ओगटिसकेछ । गाउँलेले उसलाई घेरिरहेका थिए । यतिबेला टेलिफोनको घण्टी बज्यो । उसले टेलिफोन उठाई यताबाट तिम्रा के पहिलाको श्रीमान बित्यो भन्ने आवाज आयो हँ भन्दै उसको टेलिफोनको रिसिभर हातबाट खस्यो ।
आवश्यकता–
यस कथामा एउटा उच्च ओहोदाका मानिसकी महिलाको जैविक आवश्यकता एउटा साधारण मानिसले पुरा गरिदियो । उनले न ओहोदाको नै खोजी गरिन्, न मान मर्यादा र इज्जतको । कथाकारले यसलाई जसरी पनि हेर्न सकिन्छ । कोही यस्तै भोगमा रमाउँछन् कोही ब्रह्मचर्यमा रमाउँछन् । दिगो प्रेममा त्याग हुन्छ, नैतिकताको सोच हुन्छ । मानमर्यादा, खानदान, पैतृक इज्जत ख्याल गर्ने वाला पनि हुन्छन् ।
बतासेडाँडाको तीन दिन–
शान्तराम कृषकलाई तालिम दिने सिलसिलामा पाल्पाको बतासेडाँडामा पुग्छ । उसका मित्रले बताएको होटेलमा झोला विसाउँछ । एकजना माओवादी कार्यकर्ताले भारतीय मूलको कपडा व्यपारीलाई तँ जासुस होस्् भन्दै थर्काइरहेको हुन्छ, राति माओवादी फौज त्यही बाटो तानसेनतिर बढिरहेका हुन्छन् । भोलिपल्ट र पर्सिपल्टकृषकलाई तालिम दिनु थियो । गाउँभरी डरले स्थान लिएको थियो । तालिम राम्रैसँग सुसम्पन्न भयो । विदाको बेला शान्तरामले "यहाँ कसैको जीत छैन सबै सबैको हार छ यसैले सम्पूर्ण नेपालीले शान्ति पाउन्" यही मेरो कामना छ भन्दै कथा अन्त्य हुन्छ ।
जननिर्णय–
यस कथामा माओवादी जनयुद्ध र राजाको दम्भको कारणले गर्दा जनतामा फैलिएको त्रास र सार्वजनिक सम्पत्तिमा पु¥याइएको क्षतिलाई कथाले जीवन्त रूपमा चित्रण गरेको छ । राति पाल्पा दरबार जलाउनु र बिहान राजाले माओवादी जनयुद्ध मत्थरिएको वक्तव्य प्रसारण हुनु, जनताको निर्णय आन्दोलनरत दललाई दिंदा राजसत्ता ढलेको र ती नेताहरूले कुर्सीमोहको कारणले गर्दा जनतालाई निरासाको कालो वादलमुनी उकुसमुकुस हुन पारेको धारणा आएको छ कथामा ।
कोकिलाको व्यथा–
यस सङ्ग्रहको अन्तिम कथा हो । एउटा विवेक नभएको पतिको कारणले तहसनहस भएको परिवारको मार्मिक व्यथालाई यहाँ पस्किएको छ । कोकिलाको पतिले कोकिलालाई र छोरालाई दिनु पर्ने साहारा नदिइ उसले कमाएको पैसा समेत खोसेर लाने गरेको धारणा मार्मिकरूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

४.६.४. भुटानी शरणार्थीको व्यथा कथा –

यो कथासङ््ग्रह अरू कथासङ्ग्रहभन्दा अलिक फरक छ । कथाकारले भुटान सरकारले देशबाट निकालेर नेपालमा शरणार्थी बनेर बस्न बाध्य पारिएका नेपाली भाषी (ल्होत्साम्पा)हरू जो संयुक्तराष्ट्रभवनको बाहिर अनसनमा बसेका थिए तिनीहरूको यथार्थतालाई उनीहरूसँग गरिएको वार्तामा आधारित व्यथाको चित्रण हो । भुटान राजाबाट शासित देश हो । अल्पसंख्यक भुटानीहरूका केही व्यक्ति हात लिएर राजाले शासन गरीरहेका छन् । एउटा मार्मिक घटना चिराङ निवासी महसुर क्षेत्रीलाई उसकी पत्नी र गाउँलेका अघिल्तिर नै गोरु काटेर छाला काडेर त्यसमा जिउँदो मानिसलाई भित्र राखेर सिलाएर ढुङ्गो बाँधी सुनकोष नदीको भेलमा फालिएको क्रुरतालाई अध्ययन गर्दा र बलत्कार ,जेलमा दिइने चरम यातना, गाउँमा दमन, उत्पीडन यातना र जीवनकै खतराले देश छाडेका ल्होत्साम्पा(नेपाली भाषी)हरूको घटनालाई सुन्दा सबैको मनलाई छुन्छ । यस कृतिमा यिनै घटनाका पीडितहरूको अन्तरआत्माको चित्कार समेटिएको छ ।
यस कृतिमा जम्मा १२ जनामा ३ जना महिला ९जना पुरुषसँग वार्ता गरिएको छ । भुटानी शरणार्थीको हरेक बोलीले भुटानको माटोको खोजी गरेको छ । हरेक भुटानी शरणार्थीमा देशप्रेम छ । राष्ट्र, राष्ट्रियता,आफ्नो धर्म संस्कृतिमा अगाधप्रेम छ । उनीहरूका धारणाबाट भुटानलाई उन्नतिको शिखरमा पु¥याउने काम पनि ल्होत्साम्पाहरूले नै गरेको देखिन्छ । ल्होत्साम्पा भुटानका पुराना नागरिकहुन् र यिनको भाषामात्र नेपाली हो भन्ने यथार्थता पनि यहाँ झल्किएको छ ।
रामलाल
यिनले भुटानलाई जन्मथलो र कर्मथलो मान्दछन् २५ वर्ष सरकारी सेवा पनि गरेका हुन् । भारतीय नागरिकलाई काम गर्न राखेको र आन्न्दोलनकारीलाई सहयोग गरेको आरोपलगायतका कारण सम्पूर्ण परिवार देश छाड्न बाध्य भए ।
भवानीप्रसाद खतिवडा
यिनले पनि राजनीतिमा लागेको आरोपमा थुनिए । यिनका तीन भाइ छोरा तीन बहिनी छोरी, उनी र उनकी श्रीमती शिविरमा शरणार्थी जीवन विताइरहेका थिए।
मणिप्रसाद घिमिरे
घिमिरे पनि सतवीज छर्दाको दिनमा प्रकाउ परे । जेलबाट छुटेपछि उनका छिमेकी र उनका परिवार देशबाहिर जाने उर्दी आउनु र देश छाडेर शरणार्थी बने । पवित्रा गौतमका पति २२।११।१९९०मा जेल पर्नु र ३०।३।१९९२मा जेलबाट छुटे पनि जेल यातनाले मृत्यु हुनु ,उनलाई देश छाड्न बाध्य पारिदा देश छाड्छन ।
प्रजापति नेपाल
व्यक्तिगत रिस ईबी र आफ्नो बसमा राख्न नसक्ने अवस्थाले पनि नेपाली भाषी अनागरिक गराएर देश निकाला गरियो ।
धनबहादुर रुम्दाली
धनबहादुर रुम्दालीले धेरै कुराहरू पस्केका छन् । उनले प्रथमतः भुटानको राष्ट्रिय समस्यामा राष्ट्रियनागरिक समस्या यहाँको जटिल समस्या हो । दोस्रोमा लिङ्ग र जातीय समस्या, तेस्रोमा धर्मको समस्या र चौथो समस्या भनेको देश हो । मण्डलले नागरिक सताउने काम भयो ,मण्डल र व्यापारी मिलेर ल्होत्साम्पालाई सताउने काम भयो । ५०० सामान बाँकी किनियो भने १५००–२००० असुल गर्न थालियो ।यसरी ल्होत्साम्पाको जग्गा जमिन हडपन लागियो र ल्होत्साम्पालाई अनागरिकमा परिणत गर्न थालियो । सरकारले राष्ट्रिय पोसाक र आफ्नै संस्कृति सबै जातजातिमा लागू गरायो । जनताले आफ्नो संस्कृति र भेष भुषा बचाउनु पर्छ भन्ने आवाज निकाले । धर्ममा पनि हिन्दु र बुद्ध धर्म भुटानमा मानिने गर्नु तर किरात र क्रिस्चियन धर्म मान्यता छैन । दुई धर्म भने पनि राष्ट्रिय धर्म डुक्पा जातिले मान्ने धर्म हो । धर्ममा पनि हिन्दुहरूलाई सताइन्छ । देप शब्दलाई रुम्दालीले कुनै पनि देशको राष्ट्रियतामा या दरबारमा झण्डा मान्ने झण्डाको पूजा गर्ने चलन हुन्छ । त्यो परम्परालाई सबैले जान्नुपर्ने र मान्नुपर्ने हुन्छ तर भुटानमा त्यसो गरीएन राष्ट्रले सेहे जगासेहे सिन्धी, च्याखापा सिन्धी भनेर लामाहरू लगाएर मन्साउने काम ग¥यो । मन्साउँदै नेपाल धपाउँदै गर्न थाल्यो । जेलबाट निस्केकालाई पूर्जी दिएर भगायो । रुम्दालीले जेलजान परेको कारणमा सातहजार तीनसय त्रिसठ्ठीको सामान नारद नेपालबाट लगिएकोमा साहुले तीसहजारको दावी लगायो । यसैमा मुद्दा चल्यो । यो केश डासो रिजालको केश फायलमा समावेश गरियो । डासो रिजालसँग सम्बन्ध छ कि छैन भन्दै लादै थुन्दै गर्न थाल्यो । यहाँ रुम्दालीले थुप्रै कुराहरू उठाएका छन् ।
पद्मलाल आचार्य–
उहाँले १९८८को जनगणना हुँदा ल्होत्साम्पालाई७ वर्गमा विभाजित गरियो । १९५८ अधिका सम्पूर्ण कागजात दक्षिण भुटानमा १९८० सम्म रहेको कमिश्नर अफिसमा रहेको र अफिस उठेपछि कागजात प्राप्त गर्न नसकेका, भारत स्वतन्त्रता हुँदा मानिस भागेका र कागज पत्र हराएका आदि कारणले गर्दा ल्होत्सम्पाले नागरिकता पाउन नसक्नु, हकहितको आवाज उठाउँदा जेल जान परेको आदि थुप्रै घटनाक्रमलाई आचार्यले उठाएका छन् ।
इन्द्रकला गौतम
भुटानमा नखाएको विष लाग्यो भन्दै उनले भोगेका यातनामा नागरिकता खोस्नु केटाकेटीलाई कुट्नु, केटाकेटी नकुट भन्दा आफैलाई कुट्नु र वेहोस्हुनु,होस्मा आएपछि गाईका दाम्लाले खुट्टामा बाँधेर तल मुन्टो लगाएर झुण्ड्याउनु, एकहप्ताभित्र श्रीमानलाई दाखिला गर्न नसके छोराछोरी सबै एकै चिहान गराउँछु भन्दै आर्मी गएछ । छिमेकीले दाम्लो फुकाई पानी छम्केर होस्मा ल्याएका, तोकिएको मिति पुरा भएपछि साथमा कोही थिएनन् । केटाकेटी च्यापेर एक्लै हिड्न परेको, बाहुनी जाँगरमा आएपछि ठाडो खोला तर्ने साहस गरी नदीमा पसेको, जेठो छोरो बगाएका,े हामफालेर छोरालाई बाहिर ल्याएको घटनाहरू कथामा प्रस्तुत छन् । सानो छोराले त्यति पानी पिएको रहेनछ । पछि होसमा आयो । ठूलो छोरो होसमा आउन सकेन । गुहारमाग्दै हिड्दा तीनकुनामा प्रधान्नी आमैले गुहार सुनेर गुहार दिनु, बच्चालाई प्रधान्नी आमाले पानी छदाउनु, तेल लगाएर सेक्नु, रातभरिमा ठूलोछोरा पनि होसमा आउनु,  प्रधान बाबा र आमाले ती केटाकेटीलाई माइत पु¥याइदिने भनेर साथ दिनु र माइत पुगेपछि  रातारात श्रीमान आएर नेपाल पस्छन् । नेपालमा आएर केटाकेटीले भोक लाग्यो भन्दा पाँच जना बसेर रुनुसिवाय केही थिएन ।
कमला क्षेत्री–
यी एक साहसिक महिला हुन् । यिनले पुलिस र सैनिकसँग आफ्नो हककोलागि संघर्ष गरे पनि अन्त्यमा नेपाल आउनु प¥यो ।
यमबहादुर राई–
राईको यातना पनि लामो छ । राईको पुर्खा गोर्खाका राजा रामशाहका पालामा भुटान लगिएका थिए रे । ङावाङनामग्याल अवतारी लामाका पालामा नेपालबाट झिकाइएका थिए । उनका पुर्खा भुटानको विभिन्न स्थानमा बसेपनि राईतिब्दीमा बसोबास गर्दै आएका र कृषि उनको पेशा थियो । इ.स. १९९० सम्म सबै जातहरूको मेलमिलाप राम्रो थियो तर १९९०मा सरकारले नयाँ कानुन बनाएपछि राष्ट्रिय पोसाकमा 'गो' र 'कीरा' लागू ग¥यो । केटीहरूको कपाल काट्ने नियम बनायो । यो नीतिमा धर्म पनि प¥यो रे । नेपालीले गर्दै आएका रीतिरिवाज सम्पूर्ण गर्न नपाउने भएपछि १९९० अक्टुवर महिनादेखि भुटान सरकारसँग माग राख्दै आन्दोलन शुरु भयो । टेकनाथ रिजाल जिन्दावाद !, दागो छिरिङ मुर्दावाद ! भन्दै नारा लगाउँदा गोली चल्यो र गिरफ्तारी गरियो । कुटाइ खाइयो र नेता होस्् अरेभन्दा हो भन्दै जाँदा दिनदिनै पिटिइन्थ्यो अव त पिटाइ खान नपरेका दिन त शरीर दुख्थ्यो । नकाटेको पुल काटेको भन्दै अढाइ वर्ष जेल तोकियो । यातनाबाट धेरै साथी मरे म कसरी बाँचे थाहा भएन । १८ महिनामा कपालदाह्री काट्ने नुहाउने मौका दिइयो । अदालतमा पेश गरियो । गरेका कामलाई गरेको र नगरेको कामलाईनगरेको भने पनि पुलकाटेको भनी अढाई वर्ष र 'हा' को जोङ्दाले पठाएका मानिसलाई पनि पक्रने मानिस भनियो र यस विषयमा पनि अढाइ वर्ष जेल सजाए भोग्नु प¥यो । पार्टीमा पनि काम गरेकोमा पनि हो भनेपछि १० वर्षतोक्यो र जेल पठायो । १९९३मा रेडक्रसका व्यक्तिहरू आए सबै कुरा राखेपछि अलि हलुका भयो र १९९९ को डिसेम्बर १७ मा जेलमुक्त भएर झापा आएर काम गरेर खान थालियो, विवाह पनि भयो । तनमन भुटानकै भूमिमा छ । यो आत्माले भुटानकै झण्डामुनि अन्त्यष्टि कुरेको छ ।
कर्णबहादुर गुरुङ –
कर्णबहादुरको छोरा सैनिकमा जागीरे भएकाले छोराको जागीर भएको ठाउँमा गएको र आउँदा आन्दोलन भएछ । घरका परिवार जङ्गलमा बसेको थाहा पाएर ल्याउनु, पुलिस आउनु र यातना दिनु र ५००० भाडा भनी दिएर कागजमा सही छाप गरायो र देश छोड्न बाध्य बनायो । सैनिक छोरालाई पनि बोलाएर झापा आइयो ।
होमनाथ घिमिरे
होमनाथ घिमिरे एउटा विद्वान युवाहुन् । उनले भुटानको विकासको चाहना राख्छन् । उनीसँग अलिक पृथक् रूपमा कुराकानी भएको देखिन्छ । "देश विश्वरङ्गमञ्चमा विकास र समाजिक सद्भावमा एउटा उदाहरणको रूपमा खडा हुनु पर्दथ्यो  हुनसकेको छैन ।" देश भित्रका युवाको मुखमा कोर्को लगाइएको, कोही जेल जीवन बिताउन बाध्य भएका, शरणार्थी जीवन विताउनेले तिनको यथार्थ विवरण प्राप्त गर्न सहज हुँदो रहेनछ । देश प्रवेश गर्न नसकिने भारतले सहजै जान नदिने, देश निर्माणमा जुटेका कतिपय युवाहरू कहाँ, कुन अवस्थामा छन् थाहा हुनसकेको छैन ।युवायुवतीहरूको चाहना भावना, वौद्धिक र मानसिक विकास रगास, बास, कपासले मात्र पुग्दो रहेनछ । यो अवस्थाले आफ्नो लगानी खोज्दो रहेछ । यस्तो अवस्था भुटान या शरणार्थी जीवनका युवाले प्राप्त गर्न सकेका छैनन् । भुटान भित्रका र बाहिरका युवाहरू सीपविहीन रोजगारविहीन,बौद्धिक मार्गको यात्राविहीन भएर आफ्नो अमूल्य जीवन बिताइरहेकाछन् । शिविरमा साधारण दश कक्षा सम्मको पढाइ छ, उच्च शिक्षा छैन । उच्च शिक्षा कसरी अगाडि बढ्छ ? भुटानको विकासमा चिन्तित भएर पनि राजाको निरंकुशताले परिवर्तनलाई बुझ्न सक्दैन । राजाले नै शरणार्थीलगायत सबैलाई समेटेर अगाडि बढ्न सक्नु पर्छ । राज सत्ताको सुदृढताको लागि पनि सबै पक्षलाई समेट्नु नै उत्तम हुने, शरणार्थी अवस्थामा रहेकाले भुटानको दमनको लेखाजोखा राख्ने अवस्था हुँदो रहेनछ । भुटानमा परिवर्तनको लागि देशबाहिर रहेर केही पार्टीहरू लागेका छन् तर सबै फुटेर नभई जुटेर,अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिलाई साथमा लिएर, भारतलाई दवाव दिएर देशमा चलिरहेको आन्दोलनलाई गतिदिन पर्छ । राजाको स्वेच्छिकतन्त्र हटाएर बहुदलवादी शासन र मानवतावादी सरकारको स्थापना गर्नु आवश्यक छ । २००८ सालमा गरिने जनगणनाले पनि ल्होत्सम्पालाई अल्पमतमा झारिने प्रयत्न गरिने छ जस्ता कुरा घिमिरेले जानकारी गराए ।
अतः यस कृतिले भुटानी शरणार्थीलाई कसरी अनागरिक बनाइयो र भुटानी शरणार्थीबीच खट्केका कुराहरूलाई समेत समेटेर सूक्ष्मरूपमा भए पनि भुटानी शरणार्थीको यथार्थ सन्देश प्रवाह गरेको छ ।

४.७ अभागीका मुक्तकसङ्ग्रहहरू–
सदानन्द अभागीले कृतिको रूपमा दुई ओटा मुक्तक सङ्ग्रह प्रकाशनमा ल्याएका छन् । पहिलो मुक्तकसङ्ग्रह २०६८ र दोस्रो मुक्तकसङ्ग्रह २०७४ हुन् । दुबै कृतिहरूको नाम अभागीका मुक्तकहरू राखिएका छन् । दुबै मुक्तक हेर्दा मुक्तक संख्यामा मात्र फरक छन् । दुबैकृतिमा प्रत्येक मुक्तकका शीर्षक दिइएका छन् । शीर्षकीकरण गर्नु उनको नौलो प्रयोग हो ।
४.७.१. अभागीका मुक्तकहरू(२०६८)
यी मुक्तकमा नारी साहित्य समाजकी अध्यक्ष कृष्णादेवी शर्मा (श्रेष्ठ)ले मुक्तककारको परिचय यसरी दिएकी छन् –  
उपन्यास महाकाव्य यात्रा वर्णन जीवनी
खण्डकाव्य कथा फेरि अझै थाकेन लेखनी
गजल कविता धेरै भाग्यमानी हुँदै गए
मोडेर प्रतिभा ऐले मुक्तककार पो भए
यस कृतिमा अभागीले २०८ ओटा मुक्तक समावेस गरेका छन् । सबै मुक्तकहरू चतुस्पदी छन् । काम गर्दा सोच विचारमा गर्नुपर्छ भन्दै अभागीले सत्यतामा अडिनु, इर्षा लोभ मोह त्याग्नु पर्ने, मदहोस् बन्न नहुने, सुकर्म गर्नुपर्ने, गरिएका काम व्यवहारमुखी हुनुपनर्,े निर्धामा कानुन देखाउन नहुने, वैंस समालेर बस्नुपर्ने, चाहेरमात्र सबै चीज मिल्दैन कर्ममा हुनुपर्छ, जातभात खोज्नु भनेको अहम्ता हो, आवरणमा बदनाम हुननहुने, अर्कालाई दखल नगरी आफ्नो बाटो हिड्नु राम्रो हो, देशले रोजगार दिन नसकेर युवा विदेश पलायन भएका छन्,प्रेम दर्विलो हुनुपर्ने, मायाममता भन्ने लोकाचार हो, चुनाव लडेर कमाउनु पर्छ भन्ने भावना छाडी जनसेवामा लाग्नुपर्छ भन्ने विचारहरू व्यक्त भएका छन् । साम्प्रदायिक बोली र व्यवहार गर्न हुँदैन, आचरणमा बस्दा भगवान खुसी हुन्छन्,वारिपारिकासँग सावधान रहनु पर्छ । देशको गाइजात्रा हेर्न सिहदरबार पसेहुन्छ । यिनबाट जनताका आशाभरोसा सबै पानीपानी बनाए तर सांसदको तलबभत्ता भने पकाएकै छन् । मानिस मानवताहीन हुन हुँदैन । कलाहीनको कुनै मार्ग हुँदैन त्यो जिउँदै मरेतुल्य हो । तरलताको कुनै आकार हुँदैन । कल्पनामा रमे जस्तो संसार छैन । जिन्दगी एक यात्रा हो भने कर्म प्रकाश हो । शोषक र सामन्तले गरीबका धुरालाई सहजै भाँच्दिन्छन् । मनको बाघ गर्जदा बाख्रा त्यसै डराउँछ । लोडसेडिङ्ले सबै काम अलपत्र पारेको छ । व्यापार गर्दा दक्षता चाहिन्छ नत्र घाटा खाइन्छ । महलबासी ज्ञानी र झोपडीमा बस्ने अज्ञानी हुन्छभन्ने सोचाइ राख्न हुँदैन । राजनीतिवादले देशमा द्वन्द्व निम्त्याएको छ । सूर्यलाई हत्केलाले छोप्न सकिदैन । दिल दिन पनि सकिन्छ दिल लिन पनि सकिन्छ । सुन्दरता हेर्नलाई हो चुड्नलाई हैन, भ्रष्टचारका कुरा नगरौँ, शिष्टचारका कुरा गरौँ । यस्ता भ्रष्टचारीका देखाउने दाँत हैन चपाउने दाँतै खोजौं । नेतृत्व अन्धो त हैन तर नेत्रज्योति तिनमा छैनन्  किनकि दशगजा लुटिदा तिनले देख्न सकेनन् । बाघले बाख्रा खाएसरि मानिसले मानिस खान हुँदैन । आदि विभिन्न सन्देशहरू यी मुक्तकहरूले दिएका छन् ।
४.७.२ अभागीका मुक्तकहरू (२०७४)
चवालीस पृष्ठमा छापिएको यस कृतिमा रूवाई शैलीका ११९ वटा मुक्तकहरू रहेका छन् । प्रत्येक मुक्तकलाई शीर्षकीकरण गरिएको छ । यी मुक्तक पनि मुक्तक सङ्ग्रह २०६८ सरह नै विविधताले सजिएका छन् । समसामयिक राजनीतिक, व्यङग्य, विकृति, विसङ्गति, माया, प्रेम, राष्ट्र,राष्ट्रियता आदिका विषयमा मुक्तक केन्द्रित छन् ।

४.८. अभागीका गजलहरू –

अभागीले  हालसम्म एकल गजलसङ्ग्रह छ ओटा र संयुक्त गजलसङ्ग्रह ४ गरी १० ओटा गजलसङ्ग्रह प्रकाशित गरिसकेका छन् । यी एकल गजलसङ्ग्रह ५ ओटा पकेट साइजमा प्रकाशन भएका छन् भने गजल षष्टामृत अभागीको प्रेमविहारको षष्टामृतमा समावेश गरिएको छ । अभागीको प्रेमविहारको षष्टामृत छ ओटा गजलसङ्ग्रहको एकीकृतरूप हो । संयुक्त राष्ट्रिय गजल सङ्ग्रहः गजल यात्रा २ संयुक्त लेखन २०६५  समकालीन नेपाली गजल गजलसङ्ग्रह(संयुक्त) २०६८, ई–प्रतिनिधि नेपाली गजल (गजलसङ्ग्रह–संयुक्त) २०७० र शब्द शिविर गजल सङ्ग्रह–संयुक्त २०७४ मा पनि उनका गजलहरू प्रकाशन भएका छन् । ती संयुक्त कृतिहरू बृहत आकारका छन् । यसले पनि अभागीको गजल लेखनमा गतिशीलता प्रदान गरेको छ ।
४.८.१. अभागीको प्रेम विहारको षष्ठामृत (२०७०)
समभोग समाधि (२०६४)मा ८८ ओटा गजल,गजल गुटिका (२०६५)मा, ९२ गजल, बुढौतिका रहरहरू (२०६५)मा १०१ गजल, अभागीका गजलहरू (२०६६)मा १०४ गजल, गजल परिकार (२०६८)मा ८८ गजल, र गजल षष्ठामृत (२०७०)मा ९९ गजल गरी जम्मा ५७२ गजलहरू समावेश गरी अभागीको प्रेमविहारको षष्टामृतको सिर्जना भएको छ । यस कृतिभित्र ३ शेरदेखि ५ शेरसम्मका गजलहरू रहेका छन् । यी गजलले विप्रलम्भ श्रृङ्गार, सम्भोग श्रृङ्गार, समसामयिक सन्दर्भ, जीवन दर्शन, अपार राष्ट्रप्रेम, धार्मिक संस्कार–संस्कृति र दर्शन, कृषि, पर्यावरण यात्रामा रहेका नगरीको सुन्दरता वर्णित गजल, साहित्यिक चर्चा परिचचार्, स्वैरकल्पना, बालरचना, मातृभूमिपरक, नीति र कानुन सम्बन्धितका गजललाई समेटेका छन् । यसरी अभागीको गजल लेखन कलालाई अध्ययन गर्दा गजल शृङ्गारिकप्रधान विधा मात्र होइन जे विषयमा पनि यो लेख्न सकिन्छ भन्ने यथार्थता अभागीले स्थापित र प्रमाणित गरेका छन् ।
यिनका गजलमा अरबी,फारसी, हिन्दीका शब्दलाई प्राथमिकता नदिई आफ्नै नेपाली शब्दलाई प्रयोग गरी रदिफ र काफिया निर्माण गरेका छन् । यिनका गजलले मानवतावादको उत्थान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएका छन् । सबै जातजाति, वर्ग, सम्प्रदाय, धर्म, पेशा आदिमा विभेदको अन्त्य गरी समुन्नत समाजको निर्माण हुनुपर्छ र मानवले मानवताकै रूपमा व्यवहारको अवलम्बन गर्नुपर्छ भन्ने धारणामा उनी कटिबद्ध छन् ।
यस गजल सङ्ग्रहको सम्पादन धनपति कोइरालाले गरेका छन् ।उनी लेख्छन्,"राष्ट्रियताप्रति स्वाभीमानका साथ गौरवबोध गर्दछन् । यसप्रकार समसामयिक युगवोध, जीवनदर्शन र राष्ट्रिय प्रेमका सन्दर्भहरू, यस गजलका प्राप्ति बन्न गएका छन् ।"

४.९ अभागीका समालोचनाहरू
सदानन्दले सृष्टिमा अभागीको दृष्टि(२०६९) लिएर पाठक सामु समीक्षकको रूपमा आपूmलाई खडा गरेका छन् । साहित्य सिर्जनाको उत्तराद्र्ध जीवनमा उनको समालोचनालेखनले तीव्रता लिएको छ । फेसबुक, अनलाइन पत्रिका, पत्रिकाहरूमा पनि उनका समालोचना प्रकाशन हुँदै आएका छन् भने अरू साहित्यिक विधाका कृतिभन्दा समालोचनाका क्षेत्रका कृतिहरूले प्राथमिकता ओगट्दै आएका छन् ।
४.९.१. सृष्टिमा अभागीको दृष्टि( (समालोचना)
उल्लिखित शीर्षकको कृति उनको प्रथम समालोचकीय कृति हो । ३०८ पृष्ठको यस कृतिमा ५५ वटा समालोचना रहेका छन् । प्रभावपरकता केन्द्रित यी समालोचनामा वनमाली निराकरको (पत्र सञ्चयन), हरि कट्टेलको(आँखामा अल्झिएका आँखाहरू), बिमला कार्कीको (पत्थरको मान्छे), सोमराज अभयको (विद्रोही काले महाकाव्य), उद्योगबहादुर श्रेष्ठको (यात्रा स्वदेश र विदेशको अनुभूति शिक्षा र संस्कृति), गजल सन्ध्या पोखराको (गजल उत्सव–३), दुर्गा भुषालको(निर्धा मलामीहरू), शान्तिनारायण श्रेष्ठको (खाटाँ बस्न नसकेका घाउहरू), विजयसागर, वनमाली निराकार र रूद्र ज्ञवालीको( विबरूका कथाहरू), नरनाथ लुइटेलको (ठूली शोक काव्य), युगसुधा त्रैमासिकको (युगसुधा,असौज कर्तिक ममुङ्सिर २०६४को अंक १), गोर्खे साइलोको( सूत्रमाला), दीपा एवाई राईको (अर्धवृत्त) गंगा पौडेलको(ओजु र डाफे), प्रभाकर पण्डितको (यो अचम्म भो), कृष्णादेवी शर्र्मा श्रेष्ठ को(सृष्टि सौगात), दीपक सोतीको (मेरी आमा रुँदी हुन्) । अशंफाक संघर्ष ताबिशको (कशिश), लक्ष्मीदत्त भट्टको (चाँदनीको व्यथा), विष्णु तिवारी उषाको (धुमिल धुमिल सपनाहरू), समकालीन नेपाली गजल २०६८कोसंक्षिप्त विवेचना), माधव वियोगीको (जगदम्बा महाकाव्य), लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको (पागल कविता), वर्षात दर्लामीको (नदीको छेउ), कृष्णादेवी शर्माको (घरभेटी भाउजू), सुमित्रा पौडेलको (ममताको आँचल), धनराज गिरीको( ढल्दैन स्वाभिमान कसै गरे पनि), केशवराज आमोदीको(कर्मभूमि), कपिल अज्ञातको (निर्वात स्वरहरू), जनमत प्रकाशनको कवितासङ्ग्रह प्रथम खण्डको विवेचना),  साहित्यिक वनभोज एक विवेचना, सिन्धुलीका तीन कृतिहरूको विवेचना, लीला मास्की रानाको (साहित्यिक यात्रामा लीला), भागवत आचार्यको (मनलाई सम्बोधन), वियोगी बुढाथोकीको (म गोपाल अर्थात् गोपालाहरू), माया ठकुरीको (आमा जानुहोस््), राजेन्द्र पहाडीको(शान्तिनारायण श्रेष्ठका कवितामा समाजशास्त्रीय चिन्तन), कृष्णादेवी शर्माको (निर्झरिणी), युद्वविक्रम शाहीको (युद्वका गजलहरू), झमक घिमिरेको (जीवन कांडा कि फूल) र काजी रोशनको (स्रष्टा भेटका स्वर्णाक्षर) कृतिहरूका विवेचना रहेका छन् ।
यी विवेचनामा विषयगत, क्षेत्रगत, सर्जगगत आदि विविधता छन् । यस कृितमा रहेको भुटानी शरणार्थी नेता टेकनाथ रिजालको "निर्वासन" भावसार निकैलामो समालोचना हो । करिव ८६ पृष्ठको छ । यस कृतिको भावसारमा विवेचकले निर्वासनलाई निसरण गरेर प्रस्तुत गरेका छन् । यो विवेचनाले मूल सग्लो कृति पढेसरह अनुभूति दिन सक्छ । यसरी नै महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको चर्चित पागल कविताको विवेचना कविताबाटै गरिएको छ । करिब ४३ पृष्ठमा गरिएको यो समालोचना पनि नौलो र महत्त्वपूर्ण देखिन्छ । अभागीले समालोचना गर्दा गहिरो अध्ययन गरेर प्रकाशकीय, भूमिकाकार, शुभचिन्तक, शुभेच्छुक आदिको धारणा समेटेर कविता, कथा, महाकाव्य, गजल आदिलाई विवेचनामा समेट्ने प्रयास गरिएको देखिन्छ ।

४.९.२. सृष्टिमा अभागीको दृष्टि (समालोचना  सङ्ग्रह) २०७४
यो अभागीको दोस्रो समालोचनाको कृति हो । ६०२ पृष्ठ मोटो यो कृतिमा ५५ वटा समालोचना रहेका छन् । १. मायादेवी सुब्बाको (पश्चाताप), २. भूपेन्द्र शर्मा भट्टराईको (गण्डर्षिका कविताहरू), ३. कैलाशकुमार पाण्डेको (बादलका बुट्टाहरू), ४.चिरञ्जीवी सिग्देलको (मनमनको गुनगुन), ५ माधवबहादुर पोख्रेल(आकांक्षाको चिता नाटक), ६. डा. धनपति कोइरालाको (मेरो शहर), ७. युगीन साहित्य समाज रूपन्देहीको (युगीन मुखपत्र), ८. डि.आर.शर्माको (पहाडको झर्ना), ९. लक्ष्मीदत्त 'सत्यप्रेमीको (आमाको स्मृतिमा), १०. ईश्वर 'बा' खनालको (जीवनका छालहरू),११. नेपालमा कृषि कर्मको थालनी र कृषि शिक्षाको महत्त्वः एक संक्षिप्त विवेचना,  १२.ताराप्रसाद श्रेष्ठको (कुमारी मामु तीज गीतसङ्ग्रह), १३. नेपाली साहित्यिक गतिविधिको संक्षिप्त विवेचना, १४. शारदा पाठक 'केवल'को (टिपनटापन), १५. शान्ति अधिकारीको (शान्तिबाटिका), १६ शिवहरि अधिकारीको (पुष्पोद्यान), १७.गंगा पौडेलको (दशैको दक्षिणा), १८.बालकृष्ण भट्टराईको (प्रस्थान गर्नुअघि), १९.वीरबहादुर चन्द'विश्रामको (साहित्य सर्जक माला एक जमर्को), २०. जनमतको सिक्किम विशेष ,२१. नवलपरासीको गजलकारीतामा गजल प्रवाह (२०६९), २२.लक्ष्मीदत्त 'सत्यप्रेमी'को (बहर सागर), २३ गंगा लिगलको (ममताको खास्टो), २४. गंगा लिगलको (अमेरिका उपन्यास), २५.गोर्खे साइँलोको (गजल दर्शन), २६. भानुभक्तीय रामायण, २७. आदिकविभानुभक्त आचार्यको व्यक्तित्व र कवित्व, २८. प्रश्नोत्तरमाला, २९. भक्तमाला, ३०. भानुभक्त आचार्यको व्यक्तित्व र कवित्वको कार्यपत्र ३१. बधुशिक्षा, ३२. रजस्थल(वी.पी.विशेषांक (भाग–१) ३३. वी.पी.विशेषांक (भाग–२), ३४. विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाप्रति मेरो धारणा, ३५.मझेरी साहित्य प्रतिष्ठानको (अक्षरहरूको पिरामिड) ३६.युसुफदिन मियाको (मनको व्यथा), ३७. नवमाधुरी (पूर्णाङ्क–२१), ३८. श्रीकान्त कोइरालाको (बालसुसेली), ३९. विष्णु तिवारी उषाको (यो कस्तो तलतल हो), ४०. युसुफदिन मिया पाल्पालीको (पाल्पालीका गजल), ४१. कालीको सुसेली भानुभक्त विशेष, ४२. खनाल रेवतीरमणको अर्जुन बाँण, ४३. युसुफदिन मिया पाल्पालीको मुतकारिव दिवान, ४४.विमला शर्मा ढुङ्गानाको क्षितिज पारिको जुन, ४५.कृष्णाकुमारी शर्मा (श्रेष्ठ)को (आधा आकाश), ४६. भवानी न्यौपाने भावनाको (भावनाका बिम्बहरू), ४७.फडिन्द्रराज देवकोटाको (हिमालपारि महाकाव्य), ४८ हिमाली गुराँस ६० अंक नियाल्दा, ४९. चिरञ्जीवी सिग्देलको मनमनको गुनगुन, ५०) विश्वप्रेम अधिकारीको (काव्यत्रयी), ५१. नवमाधुरी २६ पूर्णााङ, ५२. निशा क्षेत्रीको (एउटा अदृश्य मन), ५३.कलानाथ अधिकारी स्मृति प्रतिष्ठानको(कलानाथ अधिकारीको कृति) ५४.विष्णुबहादुर सिंहको (सम्झनाका झिल्काहरू) र ५५. कृष्ण पहारीको (मान्छे हराएको देश) जस्ता कृति समीक्षा सदानन्दले यस कृति सङ्ग्रहभित्र सगृहीत गरेका छन् । यस कृतिमा कृतिकारका कृति मुखपत्र, विशेषाङ्कहरू र फुटकर रचनाका समीक्षा परेका छन् ।
सदानन्द अभागीको यस समालोचना कृतिमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यका राम गीता बाहेकका सबै लेखनलाई समेट्ने प्रयास गरेका छन् । करिव ३९ पृष्ठमा रामायणको पुरै सारभाव अध्ययन गर्न सकिन्छ । यस कृतिको दोस्रो महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको वि.पी.का विशेषाङ्क भाग–१ र भाग– २ को विवेचना पनि हो ।

४.९.३. कसैका सृष्टिहरूमा अभागीको दृष्टि (२०७४)
यो अभागीको तेस्रो समालोचनाको कृति हो । यो १९५ पृष्ठको छ । यसमा १५ वटा समालोचना रहेका छन् । विषणुबहादुर सिंहको १. सरल रेखा बक्ररेखा, २. गोविन्दराज विनोदीको (शूर्पणखा खण्डकाव्य), ३. पूर्णप्रसाद अधिकारीको मूल्याङ्कनका वृत्तमा देवकोटा, ४.गंगा कर्माचार्य पौडेलको भुइँचालो, ५.रामलाल जोशीको ऐना कथासङ्ग्रह, ६.मझेरी साहित्य प्रतिष्ठानको हैसियतका हस्तीहरू, ७.गीता खत्रीको झोखाङदेखि मजलेटानसम्म नियात्रा सङ्ग्रह, ८. मुकुन्द प्रयासको एक झोला इन्द्रेणी, ९. भानुभक्त र रामगीता, १०. प्रेम राजेश्वरी थापाको तिम्रो यादमा वर्षा,  ११. परदीप भट्टराईको शौचालयमा ईश्वर, १२. भगवती अर्याल पाण्डे र मञ्जरी गजल सङ्ग्रह, १३. कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठको जुनमा चुहेको त्रास बहरबद्ध गजल सङ्ग्रह , १४.गीता खत्रीको आमा हुन् आमा खण्डकाव्य, र १५. अ.ने.सा.स. गजलसङ्ग्रह,  शीर्षकहरूमा सदानन्दले समालोचकीय आखाँ डुलाएका छन् । उनले समीक्षा गर्दा नयाँ, पुराना, अग्रज, अनुज, तथा खारिदै गरेका र मध्यम खाले स्तरका स्रष्टालाई समेटेर समीक्षा लेखेका छन् । भूगोलका हिसाबले उनले नेपालदेखि अमेरिकामा रहेका स्रष्टालाई स्थान दिएका छन् ।

४.९.४. केही सृष्टिहरूमा अभागीको सिंहावलोकन (२०७४)
यो अभागीको चौथो समालोचनासङ्ग्रह हो । आकारमा यो २७० पृष्ठमा प्रकाशित भएको छ र २१ वटा समालोचनालाई स्थान दिइएको छ । यस पुस्तकमा १. त्रिभूवन चन्द्र वाग्लेको अकीर्ण आखाँ, २.द्रोणराज उपाध्यायको त्रिवेणी कवितासङ्ग्रह, ३.यमबहादुर के.सी.को बादल भित्रका कविताहरू, ४. पूर्वको यात्रा एक विवेचना, ५.भक्तकार्कीको प्रक्षेपण, ६.कृष्ण नेपालको राजनीतिमा लगानी वालुवामा पानी ,७. नवमाधुरी प्रतिष्ठानको नवमाधुरी पूर्णाङ्क २९, ८.लालचन्द्र राजभण्डारीको मेरो छक्कु कवितासङ्ग्रह, ९.वेदप्रसाद शर्मा ढकालको छरिएका फूलहरू, १०. जागीरे जीवनका तीतामीठा अनुभूतिका संक्षिप्त झलक ,११.टिकादेवी पोख्रेलको तिम्रै पर्खाइमा, १२. गणेश "कौडिन्य" को भिजेका अक्षर खण्डकाव्य, १३.नवराज पाण्डेय 'चातक'को कालिगण्डकी महाकाव्य, १४. हाम्रो मझेरी साहित्य प्रतिष्ठानको (संयुक्त गजलसङ्ग्रह)को शब्दशिविर, १५.माधवप्रसाद चालिसेको जीवनयात्रा महाकाव्य,  १६.चन्द्रश्री कार्कीको तीनजुरेदेखि अनारखोलीसम्म, १७.सुदीप चापागाइँको उपन्यास स्मारिका, १८.रामप्रसाद ज्ञवालीको स्वप्नदृष्टि महाकाव्य, १९.सिर्जना शर्माको  मनदाकिनी, २०.भेषराज रिजालको मेरा पाइलाहरू,  २१.भेषराज रिजालको अनमोल पुरस्कारहरू, शीर्षकीय समालोचनाहरू उनका प्रस्तुत भएका छन् ।
यस कृतिमा कालीगण्डकी, जीवनयात्रा र स्वप्नदृष्टि तीन महत्त्वपूर्ण महाकाव्यहरूले स्थान पाएका छन् । यस कृतिमा स्वप्नदृष्टि महाकाव्य सबैभन्दा लामो समालोचना हो । यसले ६२ पृष्ठ ओगटेको छ ।
४.९.५. पाल्पालीका गजल दृष्टि (२०७७)
हालसम्म प्रकाशित समालोचकीय कृतिहरूमध्ये यो पाँचौ कृति हो । यो कृति पनि एकै व्यक्ति–युसुफदिन मियाँ पाल्पालीका सबै कृतिहरू ६ वटाको चर्चामा केन्द्रित छ । यस पुस्तकमा १. पाल्पालीका गजल २. मनको व्यथा ३. एक बहर एक गजल ४. रोशनी नियाल्दा ५. मुत कारिब दिवान ६. नबीको महिमा शीर्षकहरू रहेका छन् । १२४ पृष्ठमा उनको चर्चा केन्द्रित गरी कृति तयार पारिएको छ ।
४.९.६. गंगा लिगल सृष्टि दृष्टि (२०७७)
छैटौँ समालोचना सङ्ग्रहको रूपमा छापिएको यो कृति एउटा व्यक्तिको कृतिहरूमा समीक्षा गर्न केन्द्रित देखिन्छ । यस भित्र १. गंगा लिगलको संक्षिप्त परिचय, २. गंगा लिगल र गंगाजल, ३. गंगा लिगलको गोधुलीमा एक दृष्टि, ४. गंगा लिगल र आमा कविता सङ्ग्रह, ५. गंगा लिगल र शखीवियोग खण्डकाव्य ,६. गंगा लिगलका सागरपारि कविता सङ्ग्रह, ७. गंगा लिगलका ह्ृदयका स्पन्दनहरू, ८. अमेरिकी उपन्यास नियाल्दा, ९. ममताको खास्टो, १०.गंगाको यात्रा, ११. भानु तिम्रो सम्झनामा , १२. गंगा जेसिका , १३. सगीतको आभाष र १४. गंगाका गजलमा भावस्नान समीक्षाहरू रहेका छन् । यो कृति १८० पृष्ठको रहेको छ ।
यसरी सदानन्द अभागीले हालसम्म डेढ दर्जन कृषि विज्ञानका कृतिहरू अड्तीसवटा साहित्यिक कृतिहरू, सत्रवटा कृषिक्षेत्रका अध्ययन प्रतिवेदन सम्पादनका चार ९ अंग्रेजीका (२ र नेपाली भाषामा २० वटा कृतिहरू सार्वजिनक गरी सिर्जना, लेखन, तथा अनुसन्धान क्षेत्रमा सामथ्र्यवान्व्यक्तित्वको रूपमा चिनाएका छन् । साहित्य सिर्जनाका विविध विधाका कृतिमध्ये कविताका ३ वटा, गजलका (६वटा एकल र ४ ओटा संयुक्त) कथाका (४ वटा), लघुकाव्य,–१, खण्डकाव्य –१, उपन्यास–३, कृषिकाव्य– १, महाकाव्य–३वटा समालोचनाका– ६ वटा मुक्तकका–२, जीवनी–१, प्रकाशित भएका छन् ।