( गरुडपुराण चौथो अध्याय भावसार)
विष्णु गरुड सम्वाद राम्रैसँग चलेको छ
गरुडमा विष्णुप्रभा प्रज्ज्वलितभै बलेको छ
विन्ति राख्छन् पंक्षीराज विष्णुक–चरणमा
नरकभोग्य महापाप कुन पापीमा ढलेको छ
कुन पापले पापीलाई नरकलोक डाक्छ
यममार्ग अवलम्वन् कुन पापीले ढाक्छ
वैतरणीमा खस्नै पर्ने नरकमा बस्नै पर्ने
यस्ता पाप जानु प्रभू मदूतले डस्नै पर्ने
विष्णु बन्छन् प्रज्ज्वलित गरुडको बिन्ति सुनी
पापकर्महरू विभाजित छन् मनमा गुनी गुनी
गरुडको तीब्र इच्छा नरक ज्ञान सबै जान्नि
जो व्यक्तिले मनन् गर्छ त्यस्को पनि मुक्ति हुनी
कुकर्ममा लाग्ने व्यक्ति पाप कर्म गर्छ
शुभ कर्म छाड्दै जाँदा नरकमा पर्छ
पाप कर्म गर्दै गर्दै अघि बढ्दै जान्छ
कारवाहीमा पर्दा हेर नरक नै धर्छ
नरक दुःख भोग्ने कुरा जस्ले बुझ्न छाड्छ
अहम् भाव, सर्बेसर्वा जस्ले आँफै ठान्छ
त्यस्ता व्यक्ति क्रमैसँग नरकलाई भोग्छन्
नरकयात्रा जान्दाजान्दै कुकर्म त गर्छन्
जीवनका पथ यात्रा चारै दिसा खुलेका छन्
मानवको काया कर्म अकैतिर डुलेका छन्
जे कर्म गर्नु थियो त्यो त्यो कर्म भुल्दै जाँदा
रङ्गीचङ्गी संसारमा मानिस झुलेका छन्
धर्मराजपुर हेर्दा चार ढोकाले बनेका छन्
पापकर्म गर्नेलाई दक्षिण ढोका तोकेका छन्
धर्मकर्म गर्नेलाई त तीनै ढोका खुलेका छन्
संसारमा रम्दा मानिस धर्मकर्म भुलेका छन्
पापीलाई धर्मपुरमा एक ढोका सबल छ
वैतरणीनदी पनि यही दिशामा प्रवल छ
यस मार्गबाट चल्ने जे जति पापिष्ट छन्
एकएक पाप गन्न पाउँछ यही कुरा अबल छ
तप्तकुम्भ नरक
ब्राह्मण हत्याकर्ता,
गूरुआमा गमनकर्ता
अनि झुटा भाषणकर्ता
'तप्तकुम्भ' नर्क जान्छ
उम्लदो त्यो पानीमा
जव प्रेत डुब्न पुग्छ
जल डहन मस्तै हुन्छ
यस्तो डहन जीवनमा
कसो गरी चिसो हुन्छ
जो कोहीलाई हत्त्या गर्नु
सहजमा त्यो पापमा पर्नु
अनिष्ट ती कर्महरू गर्दा
सहज हुन्छ त्यो नर्क धर्नु
अविवेकी पारा समाई
गमनरूपी कर्म कमाई
जो कोहीमा गमन कर्ता
नरक पर्छ हुन्न रमाई
सत्य बोल्नु प्रिय बोल्नु
सहृदयीमा आत्मा खोल्नु
सुकर्म छाडी झुटा बोल्दा
हुन्छ पानीमा बालुवा घोल्नु
यस्ता कर्म कर्ता सबै
तप्तकुम्भ नर्क जान्छन्
उम्लेका ती जलासय
भकभकी पकाउँछन्
्तप्तलौह नरक गमन कर्ता
तप्तलौह नरक सुन्दै डर लाग्ने
अग्निले तातिएको डहननै जाग्ने
यस्तो नरक गामी त्यस्ता मानिस हुन्छन्
जस्कोे नाम सुन्दा मन शूर भाग्ने
जन जन मातिन्छन् सुरा पान गर्दा
कुकर्म नै गर्छन् अहम्ताले भर्दा
सुराले बनाउँछ आचरणहीन
धनजति खर्च भै हुन जान्छ दीन
त्यसो हुँदा
सुरापान गर्नु हुन्न साथै सुरा विक्री
सुरापान गर्ने हिड्छन् हेर निसफिक्री
यसबाट सिर्जित कर्म हुन जान्छ गल्ती
त्यस्ताको त सधै हेर रित्तिन्छ है खल्ती
स्वामीभक्त सेवकलाई जस्ले हेर त्याग्छ
सङ्कटदायी जीवनमा श्रममात्रै माग्छ
विवेक हीन स्वामी भए पछि के नै गर्ने
त्यस्तो कर्म गर्नेवाला नरकमा पर्र्र्ने
'
महाज्वाल नरक गमन कर्ता
छोरी अनि बुहारीमा जस्ले गमन गर्छ
वेदलाई पनि जस्ले बेच–विखनमा पर्छ
त्यती मात्र नभएर वेद निन्दिकर्ता
'महाज्वाल' नरक बास सहजमा धर्छ
े शबल नर्क धारण कर्ता
गुरुलाई अपमान साथै कटुवाणी धर्र्ता
अगम्य स्त्री माथि गम्य क्रीडा कर्ता
यस्ता व्यक्ति सहजै 'शबल' नर्क धर्छन्
विविध खाले पापकर्ता विविध नर्क पर्छन्
'विमोहन' नर्क धारण कर्ता
जो कोही वीरहरू शौर्य–प्रदर्शनमा
हुन जान्छन् वीरता–सहभागीतामा
यहाँ पनि मर्यादाको ख्याल गर्नु पर्छ
मर्यदा त्यागो भने 'विमोहन' नर्क झर्छ
कृमिभक्ष' नरक धारण कर्ता
मानिस भै जन्मे पछि शुभ कर्म गर्ने
अर्काको सफलता, आफ्नै जस्तो ठान्ने
कर्तव्य हो मानिसको अनिष्टलाई त्याग्ने
'कृमिभक्ष' नरक जान्छ अनिष्टमा लाग्ने
कृमिहरूसलबलाउँछन् अनि टोक्न थाल्छन्
तनलाई कष्ट दिंदै सारा शरिर गाल्छन्
जीवन छँदै मानवले मनन्चिन्तन गरोस्
शुभ मार्ग शुभ कर्म सहज भै धरोस्
लालाभक्ष 'नरक धारण कर्ता
मानिस भै जीवनमा दोष मुक्त हुनु
रिसराग द्वैष्य आदि मनको नै धुनु
आदि त्यागी देवता र ब्राह्मणको रोष
'लालाभक्ष 'नरक जान्छ राख्नु हुन्न द्वेष
गौ भनेकी लक्ष्मी हुन् जस्ले तिन्लाई हत्या गर्छ
गौमाताको हत्यारालाई नरक जानै पर्छ
बालक र स्त्रीलाई हत्या गर्न बर्जित छ
बर्जित कर्म गर्नेले त नरक लोक धर्छ
गर्भ पात गर्नु हुन्न
गोप्य पाप गर्नु हुन्न
गुरु र ब्राह्मण धन
लुटपाट गर्नु हुन्न
स्त्री बालक द्रव्यहारी
जस्ले गर्छ दुराचारी
जो बोक्छ ऋणभारी
त्यही बन्छ नरक धारी
धरोहरलाई अपहरण गर्ने
विश्वासघातमा अघि सर्ने
कसैलाई विषखुवाई मार्ने
त्यही पापी हो नरक पर्ने
दोष दिन हुन्न दोष लिन हुन्न
यी दुबै छैनन् पाप देखि भिन्न
गुणको प्रशंसा त्यहाँ हुनुपर्छ
डाहा गर्नाले आत्मलाई धुन्न
नीचको सङ्ग कहिल्यै नगर्नु
नीचता नै हो नीचकर्म धर्नु
मूढको सङ्गत पनि गर्न हुन्न
मूढबुद्धितिर हुन जान्छ सर्नु
तसर्थ सज्जन सत्कर्म र गुरु
निन्दा कसैको गर्न हुन्न सुरु
संसारिक जीवको गर्दा निन्दा
नर्कमा परिन्छ हेर सुरु सुरु
देवताहरूको पनि निन्दा गर्दा
वेदान्त आदिको निन्दा गर्न सर्दा
पुराण वेद मिमांस र न्याय निन्दा
गइन्छ नर्क सबै जानी राख मर्दा
प्रदूषित कर्म गर्नु हुन्न यहाँ
सत्य सुकर्म छोड्नु हुन्न त्यहाँ
दिन हुन्न दुःख कष्ट कसैलाई
भइन्छ नरकभोगी गरिन्छ जहाँ
अरुलाई दुख दिंदै सुख खोज्छ जस्ले
सदादूषित चित्तवृति अपनाउँछ उस्ले
दुर्बचन गर्दै हिड्नेहरू सबै
स्वर्ग मार्ग त्यस्ले पाउन्दैन कवै
हितकरवाक्य छोडी शास्त्रबचन तोडी
अल्पज्ञान अवलम्बन् असमभाव जोडी
मूर्ख भन्दा महामूर्ख अहम् भाव भर्ने
त्यस्ता व्यक्ति नर्क जान्छन् सबै मार्ग छोडी
माता पिता सबैका ईश्वर हुन मान
आचार्य र गुरु पनि आदरणीय ठान
यी सबैको निन्दा गर्ने जो कोही हुन्छ
वैतरणीमा खस्न जान्छ सबैले जान
पतिब्रता सच्चरित्र जन्म उत्तम कुल
विनय र सुमार्गमा गर्दैनन् ती भूल
यस्ता नारी माथि हिंसा जो कोहीले थप्छ
वैतरणीमा खस्न जान्छ भोग्छ अति शूल
गुणवान सवलता हजारौं नै होलान्
विनय–सत्यामृतले आत्मा नै धोलान्
सत्पुरुषको सत्मार्गमा दोष दिन्छ भने
ती व्यक्तिले वैतरणीको दण्ड पनि भोग्लान्
मानिसको बचन भन्दा ठूलो केही छैन
ब्राह्मणलाई बचन दिइ अनि तोड्न भैन
बचन दिइ त्योड्यो भने त्यस्ले दण्ड पाउँछ
वैतरणीमा खस्छ खस्छ वाँकी केही रैन
त्यसोहुँदा अमूल्य बचनलाई खेरफाल्न हुन्न
अविवेकी मानिसलाई अमृत पाच्य हुन्न
अतिसार लाग्न सक्छ ,जीवन जान सक्छ
कलंकित दाग लाग्यो भने साबुनले धुन्न
दान दिन्छ कुनै चीज पश्चताप गर्छ
आजीविका कसैको लौ हर्न अघि सर्छ
पहिला बस्तु दान दिने पछि छिनी लिने
शक्तिक्षीण हुन्छ त्यस्को वैतरणीमा झर्र्छ
यज्ञलाई विधंस र कथा भङ्ग गर्दा
सीमा साँगु कसैले मिच्दै अघि सर्दा
गौचर भूमि लाई आवाद गर्छ भने
वैतरणीमा खस्नै पर्छ स्वर्गे बाटो धर्दा
ब्रामण भएर रसलाई बेच्ने
शूद्र स्त्रीले ब्राह्मण पति वरने
वेद निशेधित पशु वध गर्ने
ब्रह्मकर्मबाट च्युत हुन जाने
ब्राह्मण भएर मांसभोजी,
मध्यपान जो गर्छ रोजी,
उच्छृङखल स्वभाव जस्ले धर्छ
शास्त्र अध्ययन गर्दैन खोजी
शूद्र भै वेदको अध्ययन कर्ता
कैली गाइको दूध पान कर्ता्र,
राजमहिषीको व्यभिचारकर्ता
शूद्र भै यज्ञोपवित्र धारण कर्ता
्र
राज महिषीकासाथ व्यभिचार,
परस्त्री गमनको गर्ने अत्याचार
कन्या गमन
सतीत्वलाई हरणकर्ता
शास्त्रलाई निषिद्धाचरण कर्ता
यस्ता पापी वैतरणीमा खस्छन्
सर्ब मार्ग पार गर्दै यम भवन पुगे पनि
यमयज्ञ प्राप्त गरी वैतरणीमा फिर्छ अनि
कठोर भन्दा कठोर नरर्क वैतरणीनदी
यमदूतले पापीलाई त्यहीं फाल्छ लगी
यसबाट पार पाउन कालीगाई दान
गर्नै पर्छ दान सबैले यसलाई जान
क्रिया कर्म गर्नु पर्ने या गराइनु पर्ने
गरिएन या गराइएन कसै गरी भने
वैतरणी नदीको त्यस्ले कष्ट भोग्छ
'शाल्मली नरकमा' सहजै जान्छ
झुटा साँक्षी गवाही त कसै गर्न हुन्न
धर्म गर्ने वाहनामा ढोंगी बन्न हुन्न
छलकपट गरी गरी धन आर्जन हुन्न
चोरी गरी जीविका चलाउन हुन्न
वनलाई अतिक्रमण पनि गर्न हुन्न
विधवाको शील कबै तोड्न हुन्न
पर पुरुष गमनमा मन दिने पनि
विषयलम्पटबन्दै मन जोड्ने अनि
यस्ती नारी पनि सदा नरक गामी हुन्छे
भोग्नु पर्छ कुकर्मका फल गनि गनि
नास्तिक अनि मर्यादा पालनमा हीन
कुकर्मको डोरी बाट्दै हिड्छन् दिन दिन
नास्तिक दम्भी अनि बनी परम्परा विमुख
जलाशय नष्ट गर्दा नरक बाटो उन्मुख
देवालय धर्मशाला सार्वजनिक स्थल
कृत कर्म नष्टकर्ता चाख्दै हिड्ने कुफल
यस्ता पापी सबै नरक बासमा जान्छन्
कुकर्ममा अघि बढ्दा पाइदैन सुफल
भोक लाग्छ सबैलाई भोक मेट्न खानै पर्छ
स्त्री ,शिशु, भृत्य पूज्य छाडी खान अघि सर्छ
देब–पितृ पूजा विना जो कोही खाना खान्छ
यस्ता व्यक्ति नरक जान्छन् नर्क कहाँ टर्छ
शिव शिवा हरि सूर्य गणेशादि देवहरू
सद्गुरु विद्वानबर्ग साथै पूजनीय अरु
सबै पूजा कर्महरू गर्नु पर्छ सरासर
अनिष्टता भयो भने वैतरणी हुन्छ धरु
गर्न हुन्न दासी अनि शूद्रमा गमन पनि
ब्रामणत्व च्युत हुन्छ बसौ सबले जानी
यी ब्राह्मण पुज्न हुन्न गर्नु पर्छ बर्जित
ज्यो पुज्छन् यस्ता ब्राह्मण हुन जान्छ अहित
लड्नु हुन्न भिड्नु हुन्न बन्नु पर्छ सज्जन
गर्नु कर्म राख्नु धर्म पार्नु हुन्न खण्डन
गाई लडे ब्राह्मण लडे रोक्नु पर्छ सर्ब जन
प्रोत्साहन ग¥यो भने वैतरणी मार्ग सनातन
ऋतुधर्म ऋतुकर्म सम्बन्धितमा निहित छ
रजस्वला पर्व विशेष स्त्री गमन बर्जित छ
श्राद्धमा कामुक बनी जोकोही गमन गर्छ
निषेधितकर्म गर्ने जो कोही नै दण्डित छ
अग्नि, जल, पथ, गोठ साथै उपवन
शुद्ध बनाइ राख्नु पर्छ जानौ सबै जन
यिनमा आफ्नो मल त्याग्छ े कोही भए पनि
वैतरणीमा खस्नु पर्छ हेरं सबै प्रेत–तन
्रशान्तिमय संंसार शान्तिमानै सुसज्जित छ
शान्ति भङ्ग गर्ने अस्त्र बनाउनमा बर्जित छ
छाला बेच्ने वैश्य अनि योनि बेच्ने नारीहरू
विषव्यपार गर्नेलाई नरकमा सुस्वागत छ
छैन कृपा अनाथमा सत्पुरुषमा द्वेश धर्छ
निर्दोषीलाई दण्ड दिने स्वत नरक पर्छ
सबै भन्दा सम्यम भै सुकर्म गर्नु पर्छ
सुकर्म धारणाकर्ता वैतरणी सहज तर्छ
आसे गासे घरमा आए खाना दिनु पर्छ
प्राणी माथि कुटिलता जहाँ जस्ले धर्छ
मित्रद्रोही विभेद कर्ता आशा नाशकहरू
यस्तो व्यक्ति सहजमा नर्कतिर सर्छ
वैवाहिक नाता तोडने देवमार्ग अबरोधक
आध्यात्मिक विद्यादाता कर्ता पुराणवाचक
अजितेन्द्रिय आदि व्यक्ति, नियम तोडक
तीर्थयात्री लुटेरा सबै जानु पर्छ नरक
घर गाउँ वनमा जस्ले आगो लगाउँछ
त्यस्तालाई यमदूतले अग्नि–पाक बनाउँछ
अग्निपाक हुँदा शीतलताको खोजी गर्छ
यमदूतले दण्ड दिन असीपत्र वन सजाउँछ
असीपत्र– वन–पात तरवारका धार जस्ता तनका चोक्टा काट्दै पीडा दिन्छन् कस्ता
यमदूतले व्यङ्ग गर्छ, शीतलमा सुत भन्छ
प्यासलागि पानी माग्दा, उम्लदो तेल दिन्छ
पानी पियौ खाना खायौ सुन्दै व्यङ्गबचनहरू
उम्लदो तेल भन्दा कष्टदाइ दण्डकार बरू
दुबै बाँणी मनमा भिज्दा पोल्न थाल्छ तन
पछारिन्छ मूर्छा पर्दा कोही दिदैनन् धरु
उध्र्वसास फेर्नु पर्ने
अवाक नै बन्नु पर्ने
कठीन त्यो दण्ड भोग्न
बाध्य हुन्छन् प्रेतहरू
विष्णुले गरुडलाई यातनाहरू बताउँछन्
शास्त्रका अभिव्याक्ति विष्णुले सुनाउँछन्
पापी नरनारीले नारकीय यातना भोग्दै
पर्लय प्रयन्ततक नरक यातना पाउँछन्
स्वकृत पाप–फल भोग्दै
यम आज्ञा पालन गर्दै ्
जन्मयात्रा थालनिमा
आउँछन् धर्र्ती आगनीमा
वृक्ष, गुल्म, लहरा,
पर्वत, तृण, कीरा,
पशु, पंक्षी, जलचर
अनि पालो आउने नर
यति जन्म पुरा गर्न
मनुष्यको योनि धर्न
योनि बित्ने चौरासी लाख
अमरत्वप्राप्त गर्न लिनु पर्छ चाख
यस्मा पनि नरक गामी
मनुष्यको रूपमा जन्म लिंदा
करणी जस्तै भरणी हुन्छ
चण्डाल घरमा जन्म मिल्छ
पापका चिन्ह साथमा आउँछन्
विविध रोगलाई साथमा ल्याउँछन् ्
जन्म अन्धा महारोगी
पूर्वजन्मका कर्म भोगी
यिनै पापका प्रमाण हुन्छन्
पूर्वजन्म–कर्म–फल भन्छन्
जन्म पनि हुनजान्छ चण्डालको घरमा
दुःखकष्ट असहजता भोग्दै जीवनभरमा
कर्मफल अनुसार मानिस जन्म लिन्छ
अब आउने सर्गले त्यही सन्देश दिन्छ
