भोका सपनाहरू सरसर्ती पढ्दा

 सदानन्द अभागी
कुइभिर–३ ओखलढुँगामा माया वेदमाया बास्तोला र पिता नारायण प्रसाद बास्तोलाका पुत्ररत्न हुन् होमशंकर बास्तोला । श्ैक्षिक योग्यता एल.एल.बी.को साथै स्नातकोत्तर हाँसिल गरेका होमशंकर बास्तोला आँसुका झरनाहरू(कथासङ्ग्रह , २०५८, ) घामहराको दिन (गजलसंग्रह २०६१), बन्दुकको छाया कथासग्रह, २०६७), हिमाल पहाडका कथा (संकलित कथासङ्ग्रह  र भोका सपनाहरू (कवितासङ्ग्रह,२०७८) लिएर हाम्रो अगाडी  हाजिर भएका छन् । कृतिप्रकाशनको हिसावले  होमशंकरलाई कथाकारको रुपमा लिए पनि उनी बहुप्रतिभाका धनी हुन । गजल, लघुकथा लेखन , पत्रकारिता, सम्पादक,आदि विविध पक्षमा उनको क्रियाशीलता लोभ लाग्दो छ  ।अन्तरवोध ( साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका,र कपन कविता क्यालेन्डर  सम्पादन गर्दै आएका छन् ।
होमशंकर बास्तोलाले जनआन्द्योलन घाइते सम्मान(नेपाल सरकार,२०६३, भानुभक्त काव्य पुरस्कार (२०७१) यज्ञराज घले संस्था पुरस्कार, (२०७४) प्रेशकाउन्सिल साहित्यिक पत्रकारिता पुरस्कार (२०७६) आदि पुरकारले पुरस्कृत भै सकेका होमशंकरजी वाणी प्रकाशन जनमत जस्ता आधादर्जन  साहित्यिक संस्थामा आवद्ध हुनु हुन्छ ।
विभिन्न साहित्यकारको होमशंक र  उनको कृतिप्रति राखेका धारणाहरू–                                                                                                            
 आर.एन. डङ्गोलको धारणा –होमशंकर बास्तोला समाजको प्रगतिशील रूपान्तरणको लागि प्रतिबद्ध वैचारिक स्रष्टा हुन् । उनका कथा, कविता, गजलमा प्रगतिशील विचारधारात्मक मत अभिव्यक्ति भएको पाइन्छ समस्या कथनको अँध्यारो पाटो मात्र होइन समाधानको उज्यालो आशावादिता उनको वैचारिक प्रवृत्ति भएकाले यस सङ्ग्रहका कविताहरू यस दृष्टिबाट पठन योग्य र समीक्ष्य बन्न पुगेका छन् ।  
ठाकुर वेलवासेको नजरमा –कविता साहित्य र साहित्यिक पत्रकारितालाई एकसाथ  निरन्तरबनाएका होमशंकर बास्तोला सडक मान्छेका कविता लेख्ने कवि हुन् ।टोलसमाज र देशले, किनारा लगाएका पात्रहरूउनका कविताका विषय बनेका छन् । अत्यान्तै सामान्य विषय बस्तुका अभावमा जीवनका महत्वपूर्ण अवसर गुमाएका मानिसहरूप्रति चिन्तनशील– कविहुन् होमशंकर बास्तोला ।  उनी देश र नागरिकमाथि विश्वास राख्ने र कविताका माध्यमबाट, खवरदारीको आवाज मुखरर गर्ने कविकोरूपमा स्थापित छन् । सरल र सहज कविता लेखन होमशंकर वास्तोलाको अर्को परिचय हो ।
होमशंकर बास्तोलाको बारेमा चेतनाथ धमला ले लेखनु हुन्छ –कवित तथा साहित्यिक पत्रकार होमशंकर बास्तोलाद्वारा रचित, भोका सपनाहरूको आयतन व्यापक छ । जीवनको सुन्दरता र कलाको वशिष्टता कविले हार्दिकता पूर्वक पस्किएका छन्। तिनका कविताले विकृति अभाव र उत्पीडन के उछितो काढेका छन् र सांस्कृतिक सचेतता,अपनाएका छन् । कवितामा समवेत, स्वतन्त्रता, सामाजिक चेतना र र जीवन सौन्दर्य परिवर्तित स्वरहरूलाई झङ्कृत गर्न कवि सक्षम भएका छन् ।ती परिधानले "भोका सपनाहरू"को सङ्कल्पलाई लाक्षणिक रूपमा कविले सार्थक तुल्याएकाछन् । माथि तीनजना साहित्यकारले होमशंकर बास्तोलाको साहित्य लेखन गजल लेखन साहित्यपत्रकारिताको बारेमा प्रष्ट पारेका छन् । यस कृतिभित्रको सारभावलाई प्रष्ट्याउने प्रयास गरेका छन् ।
 कृतिको संरचना –यस कृतिमा ३५ ओटा कविताहरू समवेश गरेका छन् आवरण पृष्ठ बाहेक  ९५ पृष्ठमा सजिएको छ कृति  । काैिशकी साहित्य प्रतिष्ठानले प्रकाशन गरेको छ र मूल्य व्यक्तिगत २५०।–र संस्थागत रु ५००।– राखिएको छ ।
कृतिभित्र प्रवेशगर्दा –
माथिनै भनिएको छ कि यस कृतिमा विविधताले भरिएका पैंतीसओटा कविताले सजिएको छ । आफैमा कविता संग्रह भोका सपनाहरू शीर्षकले नामाकरण भएको छ र यसमा कविले अति गहिरिएर आफ्ना भावना पोखेका छन् । समग्र कृतिलाई अध्ययन गर्दा भोका सपना भन्दा  जनताले भोग्न परेको गरिबीका पीडा,अभावका पीडाहरूमा आम समूह आज जो तडपी रहेका छन्  त्यसैको यो एउटा दर्पण हो भन्दा अतियुक्ति नहोला । यी पैतीस कवितालाई हामीले यस प्रकार अध्यनगर्न सकिन्छ –
 अभाव गरिबीलाई समेटिएका कविताहरू – गरिवीसँग समेटिएका कवितामा 'अभाव',त्रिशूलीमा गिटी कुट्नेहरू, कैसाङ् र तीनपाने, ओडारे माइलाका भोका सपनाहरू, तमसुक, सपना र तिम्रो तस्बिर, म सपना देखिरहेछु  र खोसीएको खुसी र जिन्दगीलाई हामीलै एक मुष्ठ अध्ययन गर्न सकिन्छ । पहिलो कविता अभाव  सारा देशनै अभाव ग्रस्त छ। यस्तो अवस्थामा घरको हरेक अभावलाई भत्काउनको लागि आशावादी बन्दै प्रदेशिएको युवाले आफ्नी प्रियलाई अभावका बोटहरू निमोठ्न आफ्नै देशमा फर्कने वाचाको सन्देश पठाउँछ । त्रिशूलीको वगरमा आफ्ना सन्तानको पेट भर्न र कापी कलमको जोहो गर्न गिटी कुट्दाको मार्मिक वेदनाले देशका गरिबीको नाङ्गो चित्र उतारेको छ । देशमा परिवर्तन भयो तर परिवर्तन जनताका लागि नभएर राज्यसत्ता हाक्नेहरूकै लागि देखियो । गरिबका पसिना बगिनै रहेका छन् ।  मानिसले मदिरा किन पिउँछ ? यो मार्मिक प्रश्न तेर्सिन्छ हाम्रो अगाडी –कविले भन्छन् –"मजेत्रोमा भिजेको सङ्गिनीको आँसु
भोकै निदाएका नावबालकहरूको अनुहार एक घुट्की पिएर मुख बिगारेपछि  किन बिर्सिन्छौ साँझहरू ?" मातले न घरकालाई खाना मिल्छ न त शान्ति नै । यहाँ अर्को मार्मिक कविता छ कविको एउटा गरिबले गरेको परिश्रममा  शरिरले भोग्न परेका मार्मि डामहरू, डोकाका डामहरू, नूनिला आँसुका ढिकाहरू र असह्य अवस्थामा कविले सरकारसँग सोध्छन् –'कहिले पुराहुन्छन् हँ ओडारेमाहिलाका भोका सपनाहरू।" बास्तवमा गास बास कपासको जोहो गर्नु त  सरकारको दायित्व हो । तमसुक,यस देशका युवाहरू भएका टारी टुक्रा सबै साहुलाई समपर्ण गर्दै तमसुक लेखेर खाडी पसेका युवाको घरपरिवारले पोखेका कारुणिक शब्दहरूलाई कविले यसरी पोखेका छन् –'तिमीले खनेका कोदालोको डोब, हरियै फुलेको बगैंचा,लहलह उम्रेका पूmलका कोपिला र साहुको तमसुक तिमीलाई पर्खि रहेछन् ।" बास्तवमा ऊ तमसुकको श्रृण तिर्न मेशिन झै चल्दै छ मरूभूमिमा ।
राष्ट्रले भोगेका द्वन्दसँग आवद्ध कविताहरू–कविले विविध शीर्षक दिएर देशले भोगेका द्वन्द्व, देशका शासकीय प्रवृत्ति तथा राजनीतिक परिवेश आदिलाई समेटेर लेखिएका कविताहरूलाई केलाउँदा कविता कारुणिक खालका छन् । देशमा राजनीतिक परिवर्तन त आयो तर शासकीय प्रवृत्ति,राजनीतिक नेतृत्व, देशको आर्थिक अवस्था आदिमा कुनै परिवर्तन देखिएन । जनताको जीवनकर्म उन्नतीतिर लम्कला भन्दा झन झन गिर्दो अवस्थामा  जाँदै छ । जनताका आसाका  सपनाहरू झुट सावित हुन गएका धारणा ्राख्दै कविले भन्छन् – "मैले आस गरेर उनेका मालाहरू साच्चै सपना रहेछन् ,मिम्ले आफ्नो तस्विर सुन्दर ठाने पनि सायद तिम्रो अनुहार कुरूप रहेछ ।"
जनताले गरेको आन्दोलनबाट जन्जिर तोडिएका र पर्खाल भत्काइएका धारणा कविले यसरी राखेका छन् –
जुन दिन तिमीले बन्दुक तेस्र्याएर
स्वतन्त्रताको पर्खाल ढालेका थियौ
सडकमा रक्ताम्य मान्छे ढलेका थियौ
त्यो रगत पोखिँदा–पोखिँदै
तोडिए तिम्रा बन्दुकका जन्जिरहरू
ढालिए क्रुरताका पर्खालहरू
(जन्जिर पर्खालहरू, पृष्ठ ५०)
देशमा दोहोरो द्वन्द्व थियो । जनता दुई बन्दुकको बीचबाट आन्दोलन रत थिए । जनताले यी सबै कठिनाइका बापजुत पनि क्रुरताका पर्खालहरू ढालिएको र तोडिएको विवरण यस कवितामा सफलताको साथमा वर्णन गरिएकाछन् ।
 क्रान्तिपछि देशमा आमूल परिवर्तन हुनुपर्ने थियो  । तर सत्ता परिवर्तन गर्ने काममात्र  भयो । जनप्रतिनिधिले तथा सरकारले देशको राजनीतिक वागडोर जे जसरी संचालन गर्नु पर्ने थियो त्यो हुन सकेन यी राजनीतिक कार्यलाई नियाल्दै कविले भन्दछन् –
हामीले इतिहासका पानामा
इतिहास लेखेर भुल ग¥यौं ।
(होसियार,पृष्ठ ५६)
क्रान्तिपछि नयाँ इतिहासको सिर्जना हुनु थियो त्यो हुन सकेन । जनताको चाहना प्रकाशमय जीवन र  शान्तिको चाहना हो तर ती उपलब्धी जनताले अनुभूति गर्न पाएका छैनन् । यहाँ निमार्णको सट्टा विनाशले स्थान लिंदोछ । संसारबाटै इमान भाग्दो छ र वेइमानीको जगजगी बढ्दो छ यो परिदृश्यमा कविले प्रश्न राख्छन् – "यो सहर इमानको हो या वेमानको ?"
यस कविता सङ्ग्रहमा मार्मिक भावनाले भरिएका थुप्रै कविता छन् जस्तै सालिक जीवित छन्देर उसले गरेका अमूल्य योगदानका कदर भएनन्  । कुनै ठाउँमा सालिक ठड्याइन्छ जन्म दिन र मृत्युवरण गरेको दिन सहिद दिवस मनाइन्छ पूmलमाला चढाइन्छ तर ऊ जीवित छँदा भोगेका यातनालाई कविले बिम्बको रूपमा यसरी प्रस्तुत भएका छन् – "तर , म जीवित हुँदा ! कति लुटियो मेरो अस्तित्व, भोकले झारेका आँसुहरू अझै ओभाएका छैनन्, सडकमा हेरिरहेका आँखामा ।" अर्को कविता छ सडक जो हिडनमा प्रयोग हुन्छ तर यो पनि कहाँ सहजंरूपमा हुन्छ र कहिले बन्द कहिले आन्दोलन, आन्दोलनमा बगिने रगत तर पनि पीडालाई सहजै पचाई दिन्छ र मुस्कुराइ दिन्छ सडक । यस कवितासङ्ग्रहमा थुप्रै द्वन्द्वको बारेमा लेखिएका कविताहरू छन् ती कवितामा द्वन्द्वले निम्त्याइएको भौतिक क्षती सामाजिक  विकृति, आर्थिक नोक्सानी विकासमा अवरोध, कसैको कोख रित्तिनु, सिउँदोको सिन्दूर मेटिनु, बालबच्चम टुहुराहुनु, बृद्धबृद्धा पुत्रपुत्री विहिन हुनु यस्तो कहाली लाग्दो अवस्थामा कवि चिन्तित हुँदै भन्छन् –"के गर्नु आमा  म सँग बुद्धको औषधि छैन ।"
राजनीतिको फोहोरी खेलले कस्लाई छाडो र न त बालबालिकालाई नै छाड्यो  नत बृद्धबृद्धालाई । अवोध बालबालिकाले कस्लाई के नै बिगारेका थिए र नरपिसाचबाट यी पनि बाँचेनन् । कवि यस्ता कर्मवाट बाँच्न सफलप्रति यस्ता धारणा राखेका छन् –
"मानव सभ्यताको कालो दाग सहेर
 बाँच्ने भाग्यमानी नागरिकप्रति
मसँग कुनै समवेदना बाँकी छैन ।"
द्वन्द्वको यो अवस्थामा आमा रोएका धारणा,  मृत्युसँग बाच्नको लागि आग्रह, , त्रासदी फैलिएका कुरा, सडकमाथि र वरिपरि रातै बनेर पोखिएको रगत, आदिमा कविको भावना उर्लिएर आएको , यो कृति पढ्नेको मानिसको मन  मार्मिक भावनाामा पग्लिन्छ ।
 जीवनजगतसँग जोडिएका कविताहरू– साहित्य समाजको दर्पण हो । समाजलाई अग्रणीबाटो हिडाउनु पनि साहित्यकै काम हो ।समाजको कृयाशीलताले नै प्रगतिको मार्ग उज्यालो हुन्छ । कविले 'आउ हाम्रो यात्रामा , मलम खोजिरहेछु, हिमाल, पहाड भत्कन्न, शोकधुन र भविष्यका सपनाहरू, दुधकोशी हुँदै यात्रामा, एक चिम्टी सिन्दूर आदि कवितामा मानव जीवनका यथार्थ भोगाइलाई प्रष्ट्याएका छन् । यात्राका उद्देश्य अवस्य अलग अलग हुन सक्छन् तर अन्तिम लक्षभनेको एउटा निश्चित सीमामा पुग्नु नै हो । यहाँ कविले भोका पेटहरूलाई, कसरी पेट भर्न सकिन्छ,बत्तीहरू बालेर बस्तीहरू कसरी उज्यालो पार्न सकिन्छ आदि विकासको यात्रा,मानव जीवनलाई प्रकाशमय पार्ने उद्देश्य लिएर अगाडी बढी रहेका छन् ।
'म मलम खोजी रहेछु ' कविले चहराइ रहेका  घाउका लागि मलम र देशको दिनरातले बुद्धत्व खोजेका धारणा राखिरहेका छन् । हिमालको सुन्दरता, हिउँको पग्लाइमा देखिने काला चुचुराहरू पहाडको स्थिरता,              प्राकृतिक सौन्दर्यता, राष्ट्रको पहिचान को सुन्दर वर्णन, यसरी नै पहाड अटलछ, सगरमाथा कसैैले ढाल्न खोजे ढल्दैन, कसैले कसैको नास खोज्छ भने ऊ आफै नास हुन्छ , मानवताको नास हुँदैछ राक्षसी अनुहारको अवलोकन हुँदै छ तर हरेक दिन रात खुसीको आवश्यक्ता दर्शिदो छ, विदेश पलायन भएकाहरूको आगमनमा स्नेहका आँसु वर्षिदो छ, एक चिम्टी  सिन्दुरले  वाँधीएको जीवनले दिएको कष्टमय जीवनमा अनुहारभरी बगिरहेको झरना, आदि मानव जीवनका भोगाइलाई  कविताले पस्केको छन् ।
विविधतालाई समेटेका कविताहरू– यस कृतिमा, साँपहरू, बुढो पिपलको रूख, तिम्रो साथ,माटाको माया, नदी,विश्वास भत्किएको बेला,कविताहरूमा  विविध पक्षलाई समेटिएको देखिन्छ । आजको स्वार्थीपनले भरिएको मानव जीवनमा आपूmले नै पोषित मानिसले सक्षम भएपछि आपूmमाथिनै आइलाग्ने प्रबृत्तिजस्तै साँपलाई दूध पिलाएर पालदा आफैलाई डस्नु, पिपलको रूखले मानवलाई छाहारी दिन्छ मानिसलाई नभै नहुने अक्सिजन दिन्छ तर पनि मानवजातीले त्यसैमाथि बञ्चरो आदिले आक्रमण गर्दछन् ।  
कविले प्रेमरसलाई पनि समाएका छन् 'तिम्रो साथमा' । प्रेमिकाले प्रेमि  तथा प्रेमीले प्रेमिकाको साथमा बसेर 'देखाउनै नसक्ने मायाको झर्नाले प्रत्येक  रात वा दिन सर्लक्के नुहाएर दौडीरहन चाहन्छु जिन्दगीका हरेक बाटाहरूमा' जस्ता प्रेमिल भावनाहरू यहाँ दर्शिएका छन् ।  
राष्ट्र र राष्ट्रियतामा समर्पित कविता–देश तथा आफ्नो माटोमाथि प्रेम हुनु स्वभाविक हो । जस्मा राष्ट्रियताको भावना हुँदैन त्यो मानिसको जीवन  व्यर्थ मानिन्छ । यस कृतिमा राष्ट्र र राष्ट्रियताभावना बीच बीचमा झल्किएका छन् तापनि माटोको मायामा विशेष राष्ट्रियताका भावना झल्किएका छन् । कविले लेख्छन् –
माटोको गन्धले उम्लिएका तरङ्गित आवाजहरू
 माटोको आस्थामा पोतिएका हृदयका स्वरहरू
पिल्लरको रक्षार्थ बग्न खोज्छ रातो–रातो रगत
अनि चिच्याउँछ स्वासको अस्तित्व
(पृष्ठ २७, माटाको माया )
आज ठूलादेशले हाम्रो सीमामा अतिक्रमण गरेका छन् ।हामी सबै चिन्तित हुन आवश्यक छ ।
सिर्जना र विनाससँग सम्बन्धित कविता– विकासकको थालनी र विनासको अन्त्यको धारणा यस कविता कृतिमा यत्रतत्र पाइन्छन् । नदी एक  बहुगुणले युक्त कविता हो यसले पिउने पानी, सिँचाई प्रदान गर्दै विनासको मार्ग पनि समाएको हुन्छ । नदी निरन्तर बगि रहन्छ । मानिसमा पनिे निरन्तताको आवश्यकता पर्दछ ।
विश्वास भक्तिकिएको वेला – यो यस कृतिको अन्तिम कविता हो । यस कृतिले नयाँ इतिहास सिर्जनाको भावनालाई राख्दै सहर पसेर, रङ्गि बोत्तलका विर्का तोडेर भोकाएको अभिनय गरेको,मा कवि चिन्तित छन् र  भन्छन् –
थोत्रो आस्था भत्काउने बिचार
अव भत्काउनुपर्छ तिमीहरूले
आफ्नै अस्तित्वहीन पर्खाहरू
अविश्वासका गहिरा –गहिरा खाडलहरू
यो संसार चलेकै विश्वासको भरमा छ तर विश्वास अविश्वासमा परिण भयो भने मानिस अस्तित्वहीन हुनजान्छ र उसको आस्थामा क्षय हुन जान्छ । विश्वासको संकट कहिल्यै पार्न हुँदैन  ।
भाषा शैली – बास्तोलाजीको प्रस्तुतकला निकै सहज र सरल छ । उहाँको प्रस्तुती पनि जे अनुभव र अनुभूति भएको छ त्यसलाई प्रष्टरूपमा पस्कने जुन प्रयास गर्र्नु भएको छ  प्रशंसनीय र अनुकरणीय छ । सरल भाषामा सहज रूपमा कविताले स्थान लिएका छन्
निष्कर्ष – होमशंकरजीले यस कृतिमा विविधपक्षलाई समेटेर एउटा नविनतम् शैलीमा नविनतम् भावना तथा धारणालाई पस्कनु भएको छ। कृतिमा द्वन्द्वको स्थानलाई अग्रता दिंदै, प्रगतिशील पथलाई अँगाल्दै राष्ट्र, राष्ट्रियता, गरिबी ,मानिसले भोगेका जीवन जगतका धारणाहरू, मानवीय स्वार्थवादी प्रवृति, मानवले देख्ने विविधखाले सपना, राजनैतिक विडम्बना, सीमा अतिक्रमण लगायतका घटनालाई कविताले सुन्दर शैलीमा समेटेका छन् । प्रस्तुति सुन्दर छ । भाषा सरल छ । भावनात्मक अभिव्यक्ति प्रष्ट छ । परिमार्जनको आवश्यक्ता यहाँ पनि देखिन्छ । लेखन र अध्ययनको निरन्तरताबाटै परिमार्जनले नै  स्थान लिने हो ।
अतः नविनतम शैलीमा कविताको कृति प्रकाशबाट नेपाली साहित्यको कविता क्षेत्रको भण्डारलाई दर्विलो पार्ने कामको लागि होमशंकरजीलाई बधाईको साथै यस्ता नविनतम् कृतिहरू अध्ययन गर्न पाइओस भन्दै सुस्वास्थ एवम् दीर्घआयुको कामनाको साथमा विदा चाहान्छु ।
धन्यवाद  
मितिः २०७९ साल भाद्र २ गते

पाल्पामा लेखन र सिर्जना कृतिमा संक्षिप्त दृष्टि

सदानन्द अभागी
शिक्षण पेशामा आबद्ध रिब्दीकोट–४, भैरवस्थान, पाल्पाका राम ज्ञवाली साहित्यकार, लेखक, पत्रकार र अनुसन्धाता हुनुहुन्छ । जीवन, सोच र समय (२०७४), सदानन्दको जीवन, कर्म र व्यक्तित्व (२०७८, फागुन ः अनुसन्धानात्मक समालोचना) का साथै पछिल्लो कृति पाल्पामा लेखन र सिर्जना (२०७८, चैत्र ः खोज अनुसन्धान) कृति सार्वजनिक गरिसकेका ज्ञवाली पाल्पाली माटोका एक युवा प्रतिभा हुनुहुन्छ । विविध विधाका दर्जनौँ फुटकर रचना छपाइसक्नुभएका र विषय विज्ञहरुसँग विशिष्टिकृत अन्तर्वार्ता लिई निरन्तर प्रकाशनमा जुटिरहनुभएका ज्ञवालीले यसपटक अलि भिन्न प्रकृतिको नवीनतम कृति सार्वजनिक गर्नुभएको छ । यो कृतिका कृतिकार राम ज्ञवालीको २०७८ चैत्रमा प्रकाशन भएको कृति हो । "सदानन्दको जीवन ,कर्म र व्यक्तित्व" करिव ४०० पृष्ठको कृति प्रकाशनमा ल्याएको १ महिनापछि आवरणसहित २९२ पृष्ठको "पाल्पामा लेखन र सिर्जना" पाल्पाका लेखक र साहित्यकार विशेष ग्रन्थ निकाल्नु चानचुन कुरा होइन । दुबै ग्रन्थ अनुसन्धानमूलक छन् । यी ग्रन्थमा "पाल्पामा लेखन र सिर्जना " नामक कृति त पाल्पाको साहित्यिक खोजतलास गहिरो रूपमा भएपनि यो कृतिमा नेपाल तथा विश्व साहित्यका चर्चित साहित्यकारलाई समावेश गरेको हुँदा एउटा उदाहरणीय कृतिको रूपमा हाम्रो अघि आएको मैले महसुस गरेको छु । यो कृति मुख्य १९ वटा अध्याय र समापन अध्यायसहित जम्मा २० अध्यायमा टुङ्ग्याइएको छ । पहिलो अध्याय पाल्पाको संक्षिप्त परिचय दिनमा केन्द्रित छ । यस अध्यायले पाल्पाका सांस्कृतिक, धार्मिक, ऐतिहासिक लगायत विभिन्न दृष्टिले महत्वपूर्ण ठानिएका स्थानहरुको परिचयात्मक विवरण पेश गरेको छ । यस कार्यले पाल्पाको गरिमा र महिमालाई झल्काउन टेवा पु¥याएको छ । दोस्रो अध्यायदेखि एघार अध्यायसम्म लेखन, सिर्जना, लेखक, साहित्यकार, लेखनसिर्जनाको कारक तत्त्व, लेखन र सिर्जनाको महत्व, लेखन वा सिर्जनाका आधारहरु, विधा–उपविधागत तत्त्व, लेखन वा सिर्जनामा प्रेरक कारक, साहित्य, समाज र साहित्यकारको सम्बन्ध, कला, सौन्दर्य र साहित्यबीचको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध, पहिले र अहिलेको सिर्जनात्मक अवस्था, लेखक वा सर्जकमा देखिएका समस्या र उनीहरुका दायित्व, उनीहरुमा हुनुपर्ने ज्ञान र सचेतता, लेखन, सिर्जनात्मक कर्मका फाइदा, उद्देश्य, गीत सिर्जना, संकलन र गायनको उद्देश्य आदि सहितका विषयवस्तुहरु समेटिएका छन् । यी विषयवस्तुहरु लेखक र साहित्यकारका लागि सैद्धान्तिक अमूल्य खुराक हुन् । यस्ता विषयवस्तु पाल्पाका लागि मात्र नभई समग्र देश नेपाल र विश्वका जुनसुकै मुलुकमा बस्ने र यस विषयमा चासो राख्ने जोसुकैका लागि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन् । कृतिकार ज्ञवालीले शोधखोज गरी यस्तो कृति लेखेर पाल्पाली वाङ्मयका लागि नभई केन्द्रीय वाङ्मयकै समृद्धि र विकास हुने गरी यस्तो कृति तयार गरेका छन् । संघीय संरचनाको मर्मलाई आत्मसात गरी पछिल्लो समयमा पाल्पामा कायम भएको दशवटा स्थानीय तहअनुसार लेखक र साहित्यकारलाई पनि वर्गीकरण गरी पालिकापालिका छुट्टयाई अझ त्यसमा पनि वडावडामा पुगेर लेखक र साहित्यकारको खोज गरी उनीहरुको कृति कर्मलाई अभिलेखीकरण गर्नाले यो कृति नौलो विशेषताले युक्त बन्न पुगेको छ । यसका साथै गायन र सिर्जनाका माध्यमबाट कलाकारले पु¥याएको योगदानलाई यथासम्भव सम्झना गरिएको छ । व्यक्तिगत कृतिका साथै सामूहिक रुपमा प्रकाशन भएका कृति संघसंस्थाले प्रकाशन गरेका कृतिहरु, विद्यालय, कलेज, क्याम्पस आदिबाट प्रकाशन भएका मुखपत्र, स्मारिका, जर्नल, बुलेटिन आदि कृतिबाट पनि वाङ्मयका लागि अतुलनीय सेवा पुगेको स्मरण गरिएको छ । कुनैपनि आग्रह र पूर्वाग्रहको लेश पनि नभेटिने यस कृतिमा यी विभिन्न विशेषताका अतिरिक्त पाल्पाली साहित्यिक सिर्जना र साहित्येतर लेखनका सार प्रवृतिगतविशेषता केलाएर आगामी शोधखोज कर्ताहरुलाई कृतिकार ज्ञवालीले पथप्रदर्शनात्मक कर्म गरेका छन् । यस अर्थमा यो कृतिका हरेक मूल शीर्षक र उपशीर्षकहरु गहन छन् , उपयोगी छन् , सरोकारवालाका लागि पठनीय छन् । वाङ्मयमा कालजयी अर्थ राख्ने खालका छन् । यो कृति नेपाली, नेवारी, संस्कृत, अंग्रेजी, मगरी र हिन्दी भाषामा कृति लेख्ने र रच्नेहरुको खोज गर्नमा केन्द्रित छ । तसर्थ यो कृति पाल्पाको लागि त यो पहिलो कृति नै हो भन्ने दाबी गर्न सकिन्छ भने समग्र देशका लागि पनि सम्भवतः यस खाले कृति पहिलो चोटि प्रकाशित भएको हुन सक्छ । मोफसलमा बसेर त्यसमा पनि प्रबिधि सञ्जालबाट धेरै टाढा रहेर फोन सम्बाद, केही व्यक्तित्त्वसँगको प्रत्यक्ष भेटघाट, सीमित सन्दर्भ स्रोत सामग्री, तात्कालीन कोरोना कहरको अत्यन्त असहज परिस्थितिका बाबजुद पनि तयार भएको यस कृति अमूल्य, अद्वितीय र अनुपम समेत हुन सक्छ । एक्लो प्रयासमा यति गहन महत्वपूर्ण कालजयी कृति प्रकाशन गर्ने ज्ञवाली उदाहरणीय छन् । आगामी खोजकर्ताका लागि प्रेरक छन् र पाल्पाली वाङ्मयले कहिल्यै नबिर्सने पात्र बनेका छन् । यस कृति गहन अध्ययन गर्ने हो भने अनेकन्् विषयबाट स्नातक, स्नातकोत्तर तह र विद्याबारिधि उपाधिका लागि महत्वपूर्ण सन्दर्भ कृतिभित्र समेटिएका छन् । फराकिलो दृष्टिबाट शोधखोज गरिएको समावेसी विषय समेटिएको यस कृतिले देशविदेशमा रहेका शोधखोजकर्ताहरुलाई महत्वपूर्ण दिशानिर्देश गर्न सक्दछ । यस्ता कर्ममा उत्प्रेरित गर्न पनि सक्दछ । तसर्थ यो कृतिको गम्भीर विवेचना गर्न पनि उत्तिकै कठिन रहेको अनुभूति गर्न सकिन्छ । यस कृतिका भूमिका लेखक डा. झमकप्रसाद शर्माले भनेझै एक प्रकारको लक्षण ग्रन्थ नै हो यो पुस्तक । यहाँ यस्तो गहन कृतिको अध्यायगत सार समीक्षा मात्र गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।
अध्याय एक ः पाल्पाको संक्षिप्त परिचय
पाल्पा एउटा विशाल ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बोकेको जिल्ला हो ।यस कृतिमा पाल्पाको संक्षिप्त परिचयको अध्ययन गर्दा पाल्पा राज्यको स्थापना वि.सं.१५४९÷५०मा रुद्रशेनले गरेका र मुकुन्द शेनको पालामा विशाल पाल्पा राज्यको निर्माण हुँदै गयो । तर समय परिस्थिति अनुरुप पाल्पामा विविध वंशका राजाले राज्य गर्दागर्दै आजको अवस्थामा आउँदा पाल्पा एउटा सानो जिल्लामा परिणत भयो । कृतिकारले पाल्पा नामाकरणमा विभिन्न लेखको उदाहरण र व्याख्यासहित प्रष्ट्रयाउन खोजे पनि मलाई पद्मपुराणमा उल्लेखित गण्डकी उपक्षेत्रमा स्थित रूपदेशको राजधानी पाल्पा हो भनिएको नाम नै ठीक होला जस्तो लाग्यो । पाल्पा चिनाउने क्रममा लेखकले ठाउँ ठाउँमा मीठा साथै सत्य शब्दहरूको प्रयोग गरेको देखिन्छ । "पाल्पा आफैमा खुला संग्रहालय हो" लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले नेपाल आँखाको नानी हो भने जस्तै राम ज्ञवालीले पनि पाल्पामा भएका विविध पक्षलाई नियाल्दै तिनको एकिकृत रूपमा राखेर तुलना गर्दा पाल्पा एउटा सुन्दर खुला संग्रहालय नै हो भन्न पछि परेनन् । बास्तवमा यो यथार्थपरक नै हो । संग्रहालय भनेको प्राचीन महत्वका दुर्लभ बस्तुहरू बटुलेर राख्ने घर बुझिन्छ बास्तवमा पाल्पा विविधताले सजिएको प्राचीन बस्तुहरूले भरिएको, पौराणिक कालदेखि आजसम्मका गौरवमय चीजहरूले सजिएको संग्रहालय हो ।पाल्पामा जातिको हिसावले हेर्ने हो भने मगर, ब्राहमण,क्षेत्री नेवार र दलित, धर्मको हिसावले, यहाँ हिन्दू, बौद्ध ,मुस्लिम क्रिश्चियन आदि,रुरु क्षेत्र (( मृग कन्याले विष्णुको रिझाएर त्यही बस्न बाध्यबनाएको ठाउँ, रामपिथेकसको अवशेष प्राप्ति स्थल, रानीघाट दरबार÷रानीमहल ( नेपालको ताजमहल), तानसेन दरबार गुरुज्यूको दरवार, अर्गली दरबार, तानसेन मूलढोकापूराना शैलीका घरहरू,खडग स्तम्भ, शीतलपाटी, भैरवमन्दिर, अमरनारायण मन्दिर, रणउजिरेश्वरी भगवती मन्दिर, रम्भादेवी मन्दिर, सिद्धबाबा मन्दिर, गोनिष्कमण तीर्थ (गोघट्ट÷ गाइघाट) लिपिनदेवी मन्दिर, शिवालय मन्दिर, सिद्धगुफा मन्दिर , तिलक थान, दर्लममहाकाली मन्दिर,  पाल्पामा अवस्थित विहारहरू,चर्चहरू, तानसेन लगायत थुप्रै गाउँले बजारहरू, जन पुस्तकालय–धवल पुस्तकालय, प्रताप टनेल, जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो घण्ट भएको थानपति मन्दिर, गुफाहरू (सिद्धपानी ,हात्तीलेक, सुनगुफा, जुरे गुफा, सिद्धेश्वर,रैनादेवी छहरा, बालसिद्ध गुफा आदि), सत्यवती ताल, प्रभासताल, सुकेताल, सीता कुण्ड, तालपोखरी, विभिन्न टोल, बल्डेङ्गगढी लगायतका गढीहरू, पूर्णकोट, भारकोट विविध थोकहरू, श्रीनगरलगायतका डाँडाकाँडा, जलस्रोत क्षेत्र, माडी फाँट लगायतका फाँटहरू, थुप्रै वनक्षेत्रहरू,साल सिसौदेखि मूल्यवान वनस्पतिहरू शीतलपाटीदेखि विभिन्न पाटीहरू, अखण्ड धूनी लाग्ने मन्दिरहरूआदि थुप्रै विवरणलाई समेटेर पाल्पा एउटा विशाल खुला संग्रहालय हो भनेर पुष्टि गरेका छन् । प्राकृतिक सुन्दरताको हकमा पाल्पालाई दार्जिलिङसँग दाँजिएको छ । यी संग्रहालय पाल्पाका अमूल्य सम्पत्ति हुन ।
अध्याय दुई–लेखन र सिर्जना ः लेखक र साहित्यकार
यस शीर्षकले पाल्पाको मात्र नभै विश्व रङ्गमञ्चका साहित्यकारको छोटो विवरणलाइ समेटिएको छ । लेखकमा विश्व साहित्यको बारेमा पनि राम्रो अध्ययन रहेछ भन्ने जानकारी हुन्छ । विश्वका विभिन्न देशका विश्व साहित्यमा चर्चित साहित्यकारहरूको अध्ययन यस अध्यायमा अध्ययन गर्न सकिन्छ । नोवेल पुरस्कार विजेता विश्वका प्रथम साहित्यकार अष्ट्रियायी एल्फाइड जेलिनेव लगायत लेखकहरू राहुल सास्कृतायन, वाण भट्ट,  वाल्मीकिको रामयण महर्षि वेदव्यासको महाभारत लगायतका पुराणहरू ,नेपालका  साहित्यकारहरू आदिकवि भानुभक्त लगायत राजेश्वर देवकोटा, मोहन वैद्य किरण  र बाबुराम भट्टराई समेतलाई कृतिमा समेटेका छन् ।नेपालका मदन पुरस्कार प्राप्ति कृतिकारहरू– शीर्षकमा राष्ट्रिय सन्दर्भदेखि पाल्पासम्मको सन्दर्भलाई जोडेका छन् । एक किसिमले यस पुरस्कारलाई नेपालको नोवेलपुरस्कारको रुपमा लिइन्छ । सर्वप्रथम २०१३ सालमा सत्यमोहन जोशीको "हाम्रो लोक संस्कृति (पद्य)ले प्राप्त ग¥यो । यस पुरस्कारले विविध पक्ष ( गद्य, पद्य, विज्ञान उपन्यास, इतिहास, जीवनी, नाटक लगायत थुप्रै विषय) मा पुरस्कार वितरण गरेको छ । जोशीपछि थुप्रै साहित्यकार वैज्ञानिक लगायत २०७७ सालमा भगिराज इङ्नामको "लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज सङ्ग्रहले पुरस्कार प्राप्त ग¥यो । यसै शिर्षकमा नै पाल्पाबाट विभिन्न विधामा मदन पुरस्कार पाउने निलम कार्की निहारिका, चुडामणि बन्धु, डा.भवेश्वर पंगेनी र नित्यराज पाण्डेको प्रसङ्ग पनि जोडिएको छ ।
लेखक साहित्यकारसम्बन्धी मान्यता र अवस्था– यसमा कृतिकारले, साहित्यका विविध मान्यतालाई प्रष्ट््रयाउने प्रयास गरेका छन् । बास्तवमा साहित्य समाजको दर्पण हो साहित्यले विश्व समाजको यथार्थतालाई  दर्शाइ दिन्छ । कृतिकारले एउटा मान्यतालाई यहाँ प्रष्ट्याउँदै भन्छन् –"सबै साहित्यकार लेखक हुन् तर सबै लेखक साहित्यकार होइनन् ।" यस विषयमा कृतिकारले साहित्य भनेको के हो साहित्यकार र लेखक कसरी पहिचान हुन्छ  आदि विषयमा आफ्नो धारणा राख्दै भन्छन् –"जस्ले जे भनेपनि , जहाँ जे लेखिए पनि,तत्त्व गत तत्त्व गत हिसावले युक्त र कलात्मकर विशिष्ट लेखाइ साहित्य हुन्छ ।" कृतिकारले यस शीर्षकमा लेख्य अभिव्यक्तिका  विशेषता, लेखनका प्रकार,साहित्येतर विषयक लेखनको महत्व,सिर्जनात्मक लेखनका आधार वा चरण (संकलित लेखन, स्फुरण लेखन,रचनातमक सुझाव, संकलन,परिस्कार,–परिमार्जन वा संसोधन,अन्तिम साफी,प्रस्तुतीगत ढाँचाको अनुपालन र प्रस्तुति) सिर्जनाका प्रकार र सिजनाको महत्व,साहित्यका विधा उपविधागत तत्त्वहरू(महाकाव्य, खण्डकाव्य, कविता, आख्यान, नाटक, निबन्ध, नियात्रा, मुक्तक, गजल, बाल साहित्य, बाल चित्र, हाइकु, आदिको तत्त्वको विषयमा) उपशीर्षकमा सपुष्ट धारणा राखेका छन् ।
अध्याय तीन ः सिर्जनाका कारक तत्त्वहरू–पूर्वी र पश्चिमीया दर्शनअनुसार वाग्देवीको शक्तिबाट साहित्य सिर्जना हुन्छ भन्ने थियो । भने पूर्वीय दर्शनमा प्रथम मतमा प्रतिभा अभ्यास,र व्युत्पत्ति हुन्छ भनिएको कुरा साथै संस्कृतिकका विद्वानहरू "प्रतिभालाई साहित्य सिर्जनाको बीज तत्त्व मान्दछन् ।" कारकतत्त्वमा कृतिकारले विवरणात्मक र उदाहरूण सहित पेरक कारक, निमित्त कारक र उपादन कारक गरी तीनवटा कारकलाई लिएका छन् ।
अध्याय चार ः सिर्जनामा प्रेरणाको प्रभाव–यो लेखकलाईमात्र नभै सबैमा कुनै काममा राम्रो भयो भन्ने जस्ता राम्रा सन्देश तथा सुझाव पाउन सके मानिस उत्साहित भएर जान्छ । प्रेरणा पाउनु भनेको आफैमा ठूलो कुरा हो । भानुभक्तले घाँसी बाट पाएको प्रेरणा, बाल्मीकिले क्रौञ्च पंछीको व्यथाबाट प्रभावित भई बाल्मीकि रामायणको सिर्जना भयो कुरा लगायतको थुप्रै व्यक्तिको अनेकन् उदाहरणसहित विश्लेषण गरेका छन् ।
अध्याय पाँच ः साहित्य, समाज र साहित्यकार–
"साहित्यलाई समाजको दर्पण भन्ने चलन छ । साहित्यकार समाजका फोटो ग्राफी हुन्" यस्ता अभिव्यक्ति कृतिकारले सव्याख्या अनि उदाहरणसहित प्रस्तुत गरेका छन् । उनका अभिव्यक्त धारणा यसप्रकार छन् –"साहित्य सङ्गीत कला विहीन सात्क्षाात पशु पुच्छ विषाणहीन । " "साहित्यका भावनामा आँखा हुन्छन् ।" "साहित्य महासागर हो, जहाँ डुब्नै सकिन्न डुबे पछि फर्किनै मन लाग्दैन ।" कृतिकारले प्रेमचन्द्र महाकवि देवकोटा  आदिका साहित्यप्रतिका धारणा राखेका जस्तै देवकोटाको धारणामा "सजीव अनुभूतिको कलात्मक प्रकाशन साहित्य भनेका छन् ।"
यस अध्यायमा साहित्य, समाज र साहित्यकारको त्रिकोणात्मक विशलेषण  गरिएको छ । बास्तवमा मानिसहरूको जमघट तथा बसोवास गरेको समूह हो समाज । कतिपय समाजहरू एकै किसिमका जात, भाषा, रहन सहनबाट निर्माण भएका हुन सक्छन् । कतिपय समाज मिश्रीत समूहबाट निर्माण भएका हुन्छन् ।
छोटो अर्थमा साहित्यकार भन्दा साहित्यको सिर्जना गर्ने भन्ने बुझाउँछ । कृतिकारले भनेका छन् –"बास्तविक साहित्यकार विना समाज –राष्ट्र मालीवनाको बगैंचाको पूmल जस्तै निरर्थक बन्छ ।समाज राष्ट्रलाई दिशा निर्देशन गर्न सक्ने साहित्यकार बास्तविक साहित्यकार हुन् । " ।मेरो विचारमा  समग्र समाजको गतिविधीलाई प्रष्ट पार्दै, विकिृतिलाई दर्शाउँदै सुकृतिका मार्ग दर्शक हुन् साहित्यकार । समाज नभै साहित्य बन्दैन र साहित्य नभएको समाज र देश हुँदैन ।
अध्याय छ– कला , सौन्दर्य र साहित्य – यस अध्यायमा साहित्यकार ले कला , सौन्दर्य र साहित्यलाई त्रिकोणात्मक रूपमा लिएका छन् । यिनै तीन तत्त्वमा आधारित रहेछ कला, सौन्दर्य र साहित्यको वर्णन गरेका छन् । उनी भन्छन् –"यी तीन षियको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध वा त्रिवेणीले नै मानव जीवन सार्थक एवम् आदर्शमय बनेको छ ।" यस्ता अमूल्य शब्दहरूको प्रस्तुति यस लेखमा थुप्रै आएका छन् । केही उदाहरण यसप्रकार छन् –"कला साहित्यिदेवीको हार हो भने सौन्दर्य साहित्यदेवीको ताज हो ।" "साहित्यमा कला हुँदैन । साहित्यकार र कलाकार समाज र जीवनका अंग हुन् ।"मानव संतुष्टिको लागि सिर्जना गरिएको साहित्य मानव समाजको लागि अति आवश्यक हुन्छ "– यी अमृततुल्य शव्दले कृति गहकिलो बनेको छ ।
अध्याय सात ः साहित्य सिर्जना पहिले र अहिले – यस अध्यायमा ः साहित्य सिर्जनाम पहिला कस्तो थियो र अहिले कस्तो छ भनी तुलनात्मक विश्लेषण गरिएको छ । साहित्य लेखनको प्रमाणिक इतिहास १०३८को दुल्लुको शिलालेखबाट जानकारी हुन्छ । १८३१देखि यस भाषामा लेखनी सुरुभएको देखिन्छ ।  कृतिकारको भनाइ अनुसार सुवानन्दको पृथ्वीनारायण शाह भन्ने कविताबाट थालनी गरिएको नेपाली भाषाको पहिलो रचन भएको, राणाकालिन समयमा लेखन सहज थिएन, लेखेमा जेल सजाय हुन्छ जस्तै कृष्णलालले मकैको खेती लेखेबापत १२ वर्ष जेल सजाए भोगेका र ६ वर्षमा सहिद बनेका, सिद्धिचरण श्रेष्ठले १२ वर्ष जेल सजाएँ तोकिएको,  योगमायाको महिला उत्पीडनबिरूद्धका लेखन, राणा शासकद्वारा १९९६मा दशरथचन्द्र,, गंगाालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा र शुक्रराज शास्त्रीलाई मृत्युडण्डको सजाय, २०२८ सालको झापा विद्रोह, २०४६ सालको,चैत ३ मा सरस्वती सदनको विद्रोह, २०५२सालको माओवादी जनविद्रेहको थालनी, लेखन प्रकृया कोही समर्थन् र कोही विद्रोहको रूपमा देखिन थाल्यो , १६० जना साहित्यकारले जीवन आहुती दिएका, मायोवादीको जनयुद्धमा लेखनमा निकै सकस भएको, २०६२ ।०६।०३ बाट लेखनमा सहजताको कारणले साहित्यक लेखन सकृयताको रूपमा अगाडी बढेको, कविता जेठो विधा, यसमा १८२६–१९७२ सम्मका कविता वीरधारामा लेखिएको र १९७३ सालदेखि १९४०सम्म भक्तिधारामा लेखिएका ,नाटक(१९०५–१९४३) सम्म हेर्दा नाटक लेखिए तापनि सबै मञ्चन हुन नसकेको, कथा लेखन(१८२७देखि), उपन्यास लेखन (१८२७), निवन्ध लेखन (१८३१), साहित्य लेखन प्ररम्भ त्यस समयमा लेखिएका सिर्जनामा कुन धारमा लेखिएका छन, तिनको काल विभाजन तत्समयमा कुन वादमा केकस्ता रचना सिर्जना भए आदि समेटिएका छन् ।
अध्याय आठ ः लेखकीय समस्या र दायित्व – यस शीर्षकमा सिर्जनामा देखिएका समस्या, लेखक तथा साहित्यकारको लेखनमा हुनु पर्ने दायित्य के छ त भन्ने यथार्थतामा रहेर विभिन्न उदारण दिएर लेखमा बृस्तिृत वर्णन गरिएको छ । साहित्यकारले राष्ट्रिय राजनीति प्रभावलाई नअँगाली तटस्थताको आधारमा लेखन क्रिया गर्नु पर्ने तर राष्ट्रिय राजनीतिको विकृति र विसङ्गति (गुटउपगुट) को प्रभावमा परेको,  लेखमा कालजयी सिर्जना हुनुपर्ने, लेखनमा स्वस्थ मानसिकताको आधारमा सिर्जना गरिनु पर्ने,  इमान, जमान, स्वाभीमान,र नैतिकताको अवलम्वन, लोभीपापी प्रबृतिरहितता, खुट्टातान्ने प्रवृत्ति,पाठकभन्दा साहित्यकार बढी,अग्रजले नवोदितलाई प्रोत्साहनको कमी, सस्तो लोकप्रियता, बजारवादको चपेटामा साहित्य,लेखन र व्यवहारिकतामा तालमेलको कमी, एक साहित्यकारले अर्को साहित्कारको खोइरो खन्नु, लेखकहरूसत्ताका गुलाम बन्नु लेखनशक्ति स्तरीय होस् नहोस् कृति प्रकाशनमा होडबाजी, ढिलासुस्ती जताततै तनाव, बेरोजगारी,द्वन्द्व, चरित्रहीनता, दण्डहीनता,अनियमितता भ्रष्टता,आदि समस्यालाई कृतिकारले प्रष्ट्याउने प्रयाश गरिएको देखिन्छ । कृतिकार उपरोक्त लगायत थुप्रै समस्या र ती समस्या समाधानमा साहित्यकारले साहित्यमा दिनुपर्ने ध्यानलाई यस अध्यायमा प्रष्ट पारेका छन् ।  
अध्याय नौः लेखनसिर्जनात्मक ज्ञान र सचेतता– यस अध्यायमा कृतिकारले साहित्येतर,लेखन र सिर्जनात्मक लेखनमा भिन्नता, तहगत ,भाषागत, सिद्धान्तगत,फुटकर कवितादेखि,सूक्ष्मकाव्य देखि महाकाव्य लघुकथा, कथा , उपन्यास आदिमा कति शब्द हुनु पने, तर कथा लम्व्याएर उपन्यास छोट्याएर कथा नहुने , यी सबै विधाको शीर्षक चयन गर्दा,तत्तत् विधाको संरचनागत तत्त्वलाई मध्यनजर राख्दै शीषर््कको छनौट संरचना, सिर्जनाको, लेखन शक्ति,लेखकको अनुभव, अनुभूति, केही नभएको ठाउँमा केही हुन्छ भने त्यो सिर्जना हो । यहाँ पनि प्रमाण सहित कृतिकारले धारणा राखेका छन् । "पढाई र बुझाइ विषय बस्तुको गहिराइ भए मात्र लेख्न सकिन्छ ।.......लेखक साहित्यकार समाजका जिम्मेवार व्यक्ति हुन्"
अध्याय दश ः लेखन सिर्जनात्मक कर्मका फाइदाहंरू– यसमा कृतिकार सिर्जना गर्दा के फाइदाहुन्छ भन्ने तर्फ प्रकाश पारेका छन् निश्चय नै लेखन गर्दा मानिसको बौद्धिक क्षमतामा तीब्रता आउँ छ । निरन्तरताले लेखनमा परिस्कृत हुँदै आउँछ ।  मनमा आनद हुन आउँछ । बौद्धिक कर्ममा समयको सकृयतामा वित्न जान्छ । लेखनले एकप्रकारको दस्तावेज तयार हुन्छ । कतिपय लेखकले आर्थिक उपभोग गर्न पाएँछन् ।कृतिकारले यस विषयमा थुप्रै कुराहरू mाइदाको लागि उदाहरणसहित प्रस्तुत गरेका छन् ।
अध्ययन एघार–लेखन सिर्जनात्मक उद्देश्य – कुनै पनि कार्यको थालनी गरिन्छ भने खास उद्देश्यलिएर गरिन्छ । उद्देश्य विहिनको कामको नतिजा प्राप्त गर्न कठिन पर्दछ । कृतिकारले लेख्छन्– "सिर्जनाको प्रयोजन, मुख्य व्यवहारिक, वैयक्तिक आन्तरिक गरी चार प्रकारको मान्न सकिन्छ ।" यस शीर्षकमा साहित्यिक विधागत उद्देश्यमा कथा सिर्जनाको, उपन्यास सिर्जनाको, कविता खण्ड काव्य सिर्जनाको, महाकाव्य सिर्जनाको,निबन्ध लेखन, एकाङ्की÷नाटक, आत्म जीवन÷जीवनी,गीत,सिर्जना,संकलन,र गायनको उद्देश्यको बारेमा प्रकाश पारेका छन् । काव्यिकउपविधाहरूको, समालोचनात्मक उदेश्यमा परिभाषा सहित विश्लेषण गरेको देखिन्छ ।
साहित्येतर लेखनको उदेश्य –  कृतिकारले यी लेखनको क्षेत्र बृहत भएकोले  लेखन उद्देश्य पनि फरक फरक हुन्छ भनेका छन् । हुनपनि हो अधिकांस विषयहंरू नेपाली भाषामा लेखिएका हुन्छन् । भाषा समृद्धिमा यसले सहयोग गर्छ । विभिन्न क्षेत्रका कृतिमा पनि भाषागत शुद्धतालाई ध्यान दिनुपर्छ । हरेक साहित्यिक तथा साहित्येतर लेखनहरूको हरेक विषय र सन्दर्भको महत्वबोध गराउनु आदि उद्देश्य हो ।
अध्याय बाह्र ः पाल्पाको लेखन सिर्जनाको संक्षिप्त इतिहास
यस अध्ययायमा कृतिकारले प्रजातन्त्र बहालीपूर्व र पछिमा गरिएका लेखन सिर्जनालाई तुलनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । नेपाली साहित्यको विकासक्रम सुरुभएपछि करिब ८०–९० वषपछि  थालनी भएको र मुकुन्दसेन प्रथम (१५७५–६१०) "नारद स्मृति " हस्तलिखित ग्रन्थ केदार पुस्तकालयमा  संग्रहित भएकोकुरा ,मुकुन्द सेन द्वितीय (१८०९–१८३९)को पालामा कुलनिधि शर्माद्वारा बनाइएको "कर्मकाण्ड विधि" दुई हस्तलिखित ग्रन्थको साथै सेनबंशीय अन्तिम राजा  पृथ्वी पाल सेनको "प्रासाद कौमुदी,पूर्वाद्ध उत्तराद्ध  (दूईभाग) राष्ट्रिय अभिलेखालयमा  सुरक्षित गरिएको र प्रजातन्त्र बहाली नहुँदै पनि कविता, गीत, कथा, नाटक, रचियको वर्णन सहित विभिन्न साहित्यकारको विवरण सपुष्ट गर्दै अगाडी बढेका छन् कृतिकार ।
कविता विधामा प्रथम कवि छविलाल नेपालको नाम दि)दै माधवप्रसाद देवकोटा, लाकौल ब्रदर्श, बहादुर सिंह बराल लगायतका विवरणहरू दिंदै कृतिकार अगाडी बढेका छन् । नाटक विधा बि.सं. १९८०–८२बाट प्ररम्भ, सुल्तान खाँले नाटक देखाउन थालेका, "भक्त धु्रव" नाटक मञ्चनबाट अगाडीबढेको र बहादुर सिंह बरालले नै नाटक मञ्चन  लेखन प्रारम्भ भएको देखिन्छ ।चेतबहादुर कुँवर लगायतका नाटककारहरूले नाटकलाई अग्रगतिमा लगेको विवरण यस कृतिमा दर्शाइएको देखिन्छ ।
उपन्यास विधा ःपाल्पाली उपन्यासको इतिहाँसमा अनुवादबाट थालनी भएको र अनुवादक अम्बिकाप्रसाद लाकौलबाट वि.सं. १९८३बाट बकिमचन्द्र चटर्जीको जयन्तश्रीउदय गृहणी र प्रेमचन्दका बलिदान सती चिन्ता लगायतका उपन्यसको नेपाली अनुवाद गरिएको र २०२७ सालमा ऋषिकेशवराज रेग्मी ले स्वयम्भूको डाँडो लिएर देखिएका छन् ।
कथा विधा ःमाधवप्रसाद देवकोटाले १९८६बाट थालनी गरेको कथालेखन  कविन्द्रमान सिंहका कथा प्रकाशनमा आए पनि ऋषिकेशवराज रेग्मीको पला कथा सङ्ग्रह प्रथम (२०२५) प्रकाशन कृति  भएको धारणा सहित अन्य कथाकारको विवरण यहाँ दर्शाइएको पाइन्छ ।
निबन्ध विधा ः सुब्बा कृष्ण प्रसाद लाकौलको विं.सं. १९५६÷५७मा तीर्थाटन डायरी लेखेका माधवप्रसाद देवकोटा लगायतका साहित्यकार निबन्धलाई  अगाडी बढाएको धारणालाई प्रष्ट््रयाइएको छ ।
समालोचना लेखनः माधवप्रसाद देवकोटाले थालनी गरेको उपन्यास लेखन, गोपी कृष्ण शर्मा, चुडामणी बन्धु लगायतले समालोचनामा अग्रसरता दिएका छन् कृतिकारले मगर भाषिक आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली र सुबदार रेखबहादुर सारूबाट थालनी भएको लगायतका विवरणहरू यहाँ दर्शाइएको छ र हिन्दी, इङ्लिस, संस्कृत भाषा केही साहित्यकारले लेखे पनि मौलाउन नसकेको धारणा यहाँ प्रष्ट पारिएको छ ।
अध्याय तेह्र ःशोधखोजको उद्देश्य, आधार र सीमा निर्धारण –कृतिकारको शोधखोजको उद्देश्य भनेको कुनै पनि बस्तुको तत्सम्बन्धी इतिहासदेखि हालसम्म के भै रहेको छ तत् सम्बन्धमा सत्यतथ्य पत्ता लगाउनु हो । यो कर्म वाङमयबारे, सूचना जानकारी दिन खोज कर्ममा प्रेरित गर्न मार्ग सहज अनि विस्तृत गर्न,युगौ युगसम्मको लागि साहित्यकारको योगदानको साथै महत्वपूर्ण बोध गराउनको लागि हो भन्ने धारणा आएको छ । यी शोधखोज गर्दा प्रश्नावली भराएर, टेलीफोन वार्ता गरेर, सम्पर्क भेटघाट आदिबाट गर्न सकिन्छ । कसैले पूर्व अध्ययन गरेका भए सोको  जानकारी लिएर शोधखोज गर्नु पर्छ आधारको कुरा गर्दा कृतिकारको भनाइ छ–"यी सबै आधारमा हेर्दा पाल्पाको वृहत वाङमयिक इतिहास लेखनको खाँचो,सदैव रहेको छ ।" कुनै पनि अध्ययन ÷अनुसन्धानमा सीमाङ्कन हुन्छन् त्यसो हुँदा कृतिकारले "यो खोजमा कृतिकारको जन्म, जन्मस्थान, शिक्षा,मातापिता, प्रकाशित कृति विवरणलाई मूल आधार बनाइएको छ ।" भन्दै सीमा निर्धारण गरेका छन् ।
अध्याय चौध ः विभिन्न पालिकाका लेखकर साहित्यकारहरू ः यस अध्यायमा कृतिकारले पाल्पाका दशवटा स्थानीय तहमा (दुइओटा नगरपालिका (तानसेन र रामपुर)र आठओटा गाउँपालिकाहरू ( तिनाऊ, निस्दी, पूर्वखोला बगनासकाली, माथागढी, रिब्दिकोट र रैनादेवी ) छन् र कृतिकारले यी सबै पालिकाका लेखक, साहित्यकारको नाम, स्थान, कृतिहरूको विवरणलाई दर्शाउने प्रयास गरेका छन् । तीन पालिकाका सबै वार्डहरुमा केही न केही रुपमा उपलब्ध भएका लेखक र साहित्यकारलाई समेटिएका छन् । २७८ भन्दा बढी लेखक र साहित्यकारहरूको शब्दकोषीय वर्णानुक्रमअनुसार अभिलेखीकरण गरिएको छ ।  
थपकेही जानकारी ःपाल्पा दरबारमा जन्मेका डायमण्ड समशेर जवरा,पाल्पा दरबारमै जन्मेका ऋषिकेश शाह लगायतले नेपाली तथा अंग्रेजी,  मगरसंग्रह, राजनीति शास्त्रका कृति लेख्ने प्रा.डा. षडमुखबहादुर थापालगायतको करिव २८ जना साहित्यकारका विवरण यहाँ दर्शाइएको छ।
फुटकर लेखन तथा सिर्जनामा सक्रिय तथा योगदान पु¥याएकाहरू–यस उपशीर्षकमा कृतिकारले कृति प्रकाशन नभएका तर फुटकर लेखनमार्फत बिबिध तरिकाले योगदान पु¥याएका केही लेखक, अनुसन्धाता, समीक्षक÷समालोचक, सर्जक, पत्रकारहरू जस्तै आएका लेखकहरूजस्तै कृष्णप्रसाद लाकौल लगायत ५०० भन्दा बढी लेखक, पत्रकार आदिका विवरणहरू यसमा समावेश गरिएको देखिन्छ ।
पाल्पा चिनाउने विशेष कृतिहरू–पाल्पाको इतिहास,भूगोल, शिक्षा, साहित्य, व्यक्तित्व आदिलाई चिनाउने लेखहरू, स्मारिका, अध्ययन प्रतिवेदन, इतिहास, भूगोलका कृतिहंरू यहाँ समावेश गरिएका छन् । करिब २००ओटा पाल्पा चिनाउने कृति र तिनका कृतिकारको विवरण यस शीर्षकले समेटेको छ जस्तै अम्मरध्वज खातीको 'मेरो पाल्पा ।'
पाल्पामै स्थायी बसोबास गरेका कृतिकारहरू –आजको जागिरे जीवन तथा व्यापार व्यवसायमा लागेकाहरू पाल्पामा नै स्थायी बसोबास गर्ने कृतिकारहरूजस्तै छत्रराज शाक्य, चोलेश्वर शर्मालगायत करिब सयको हाराहारीमा यस शीर्षकमा समावेश गरिएको छन् ।
पाल्पा बाहिर रहेका कृतिकारहरू– पाल्पामा जन्मे पनि आजका परिस्थितिले कोही पाल्पा छोडी स्वदेशमा र पाल्पा छाडी विदेशमा रहेर पनि नेपाली साहित्यको सेवा पु¥याई रहेका कृतिकारहरू करिव १५० भन्दा बढी यस कृतिले समेटेको छ ।
दिवङ्गत कृतिकारहरू– यस शीर्षकमा छविलाल नेपाल, पृथ्वीपाल सेन लगायत ५ दर्जन कृतिकारको देहाबसान भएको वर्णन गरिएको छ ।
अध्याय पन्ध्र ः व्यक्ति समूह तथा संस्थाद्वारा प्रकाशित संयुक्त कृतिहरू–यस शीर्षक अन्तरगत  अजीवि, अशेष भट्टराई लगायतका ब्यक्तित्वको ११ कृतिहरूको चर्चा भएका छन् ।
पाल्पाका संंस्थाद्वारा प्रकाशित कृतिहरू– विभिन्न १२ संस्थाहरूले पाल्पाको साहित्यिक विकासमा योगदान पु¥याएको धारणा यहाँ आएका छन् । विनय कुमार कसजूको सम्पादनमा अभिनन्दन समारोह समितिले श्री माधवप्रसाद देवकोटा स्मृति ग्रन्थ २०४४सार्वजनिक गरेको भन्दै कृतिकार अन्य साहित्यकारलाई पनि समेट्ने प्रयास गरेका छन् ।
पाल्पालाई कर्मथलो बनाएका लेखक र सर्जकहरू–यस शीर्षकमा कृतिकाको रुपमा डा. एकनारायण पौडेल, डा. कर्णबहादुर बानियाँ लगायत २२जना कृतिकार  र फुटकर लेखनहरूमा सम्लग्न करिव दुई दर्जन लेखकले वाङ्मयको श्रीबृद्धिमा योगदान पु¥याएको विवरण यहाँ दर्शाइएको छ ।
अध्याय सत्र ः सिर्जना र गायनबाट गायक गायिकाको योगदान –
गीतगायनबाट पनि साहित्यमा ठूलो योगदान पु¥याएका हुन्छन् । कृतिकारले यस कृतिमा गीतकारहरुको विवरण तिनीहरूले पु¥याएको योगदानलाई पनि समेटेका छन् । पाल्पामा अन्य गीतकार भन्दा लोक गायकगायिकाको संख्या बढी भएको र राष्ट्रिय रूपमै चर्चितरहेको विवरण कृतिकारले नै प्रष्ट्याएका छन् । पाल्पा देउगीरका नारायण रायमाझी, दुर्गा रायमाझी,माधवलाल श्रेष्ठ, लक्ष्मी न्यौपाने, शिरिष देवकोटा लगायतकरिव साढे चारदर्जन गायकगायिका र तिनले गाएका गीतका वर्णन यस कृतिमा समावेश गरिएका छन् ।
अध्याय अठार ः लेखन सिर्जनामा विविधको योगदान –यस शीर्षकमा कृतिकारले संघसंस्थाहरुजस्तै "पुस्तक पढ्ने दलान"लगायत करिव तीनदर्जन पत्रपत्रिकाहरूमा 'अध्ययन' लगायत  ५ दर्जन, सञ्चार मध्यमहरूमा टेलिभिजन श्रीनगर लगायत ४, एफएम, रेडियो मदन पोखरा लगायत थप सातवटा अनलाइनहरूमा एकदर्जनभन्दा बढी, विद्यालय÷कलेज÷क्याम्पसका स्मारिकाहरू सयौंका संख्यामा, संस्थाका बुलेटिन÷फिचरसग्रह÷मुखपत्र÷विशेषाङ्क÷स्मारिकाहरु दर्जनौँ प्रकाशन भई वाङ्मयका लागि टेवा पु¥याएको वर्णन यस शीर्षकमा समेटिएको छ ।
अध्याय उन्नाइस ः साहित्यिक र साहित्येतर कृतिका प्रवृत्तिगत विशेषता –
यस शीर्षकमा पाल्पामा प्रकाशित भएका कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, कथा, लघुकथा, उपन्यास,जीवनी निबन्ध विधाउपविधाका सिर्जनागत सार प्रबृतिलाई समावेश गरिएको छ ।
अध्याय वीस ः रहलपहल तथा समापन –यस शीर्षकमा कृतिकारले सारंसगत संक्षेपीकरण सहित पाल्पाको यथार्थता पस्कँदै लेख्छन् –"यसरी लेखन सिर्जना, गायन, वा कलाकारिताबाट लेखक,सर्जक,र गायक गायिकाहरूले वाङ्मयको क्षेत्रमा गरेको योगदान अतुलनीय, अर्थपूर्ण, अविस्मरणीय, उदाहरणीय, पैरक र महत्वपूर्ण रहेको छ । यी कर्महरूको आधारमा हेर्दा पाल्पाली  क्षेत्रको वाङ्मय समृद्धि रहेको छ भन्न सकिन्छ ।"  
अन्त्यमा –समग्रमा यो कृतिको अध्ययन गर्दा पाल्पाको वाङ्मय समृद्ध र अतुलनीय रहेकोछ  । कृतिकारले यो कृति तयारपार्दा निकै परिश्रम गरेको यथार्थता जति वर्णन गरेपनि कमी नै हुन्छ । तन मन, बचन र कर्मले गर्दा यो विशाल कृतिको सिर्जना भएको छ ।यो पाल्पाको वाङमयिक दर्पण हो भन्दा अत्युक्ति नहोला । भाषागत मिष्ठता, प्रस्तुतिगत सरलता,लेखक साहित्यकारको नाम वर्णानुक्रम अनुसार क्रमबद्धता आदिले गर्दा कृति स्तरीय रहेको छ । यस कृतिले राष्ट्रिय मात्र नभै अन्तराष्ट्रिय जगत्का ख्यातीप्राप्त लेखकहरूको समावेशीकरणले गर्दा विश्व साहित्यलाई समेटेको भान हुन्छ । विश्वका नोवलपुरस्कार विजेता, नेपालका मदन पुरस्कार विजेता आदिको समावेशीताले गर्दा कृतिलाई उचाइमा पु¥याएको छ । यो कृति पाल्पाको बारेमा साहित्यिक शोधखोज गर्न चाहने, जानकारीलिन चाहाने, जो कोही लेखक, पत्रकार, नाटककार, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक, प्रशासक,विध्यार्थी आदि सबैलाई उपयोगी देखिन्छ । देशभरमा जुनसुकै क्षेत्रमा बस्ने लेखन र सिर्जनामा चासो राख्ने सरोकारवाला जोकोहीलाई पनि उपयोगी छ । अर्थपूर्ण देखिन्छ । तसर्थ यो कृति पाल्पाको एउटा वाङ्मयिक दस्तावेजको रूपमा आएको छ । यसले भूत वर्तमानको बर्णन त गरेकै छ र भविष्यका साहित्यकारको लागि पनि मार्गदर्शक बन्ने छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्दै कृतिकारले कृतिको बीट मारेका छन् । कृतिकारले यस कृतिमा उल्लेख गरेका धारणाप्रति म पूर्ण सहमत छु, किनकि पाल्पा क्षमतावान उर्जाशील सर्जकको उर्वरभूमिको साथै प्राकृतिक ,ऐतिहासिक जिल्ला हो । यस जिल्लाले सदैव आफ्नो अस्तित्वलाई उचाइमा राखेको छ ।

तेलपानी मिल्यो काती बाहर

सदानन्द अभागी
 के गनगन गरिरहेकी गुमा ?
के हुन्थ्यो र त्यही पल्लाघरे जेठा र जेठीको झगडाले कत्रो तहल्का मच्चायो ,गाउँले जोडिए, भद्रभलामी जोडिए , एकले अर्कामाथि हिलो छेपाछेप भयो । ....लाई भन्दा हेर्नेलाई लाज भने जस्तै ती दुबै छाडा पनले सबै शर्माए ।समाजलाई झगडा मिलाउन कति गाह्रो भयो । यिनै कुरा मनमा खेलेर गुनगुनाइरेकी हुम् सीता ।
सीता–भन्नत भन्छन् पतिपत्नीको झगडा परालको आगो  तर त्यहाँ त त्यत्रो तहल्का मच्चियो, दुबै जनाको तथानाम बोल्दा सबैले जीभ्रो काडे ,दुबै जनालाई मिलाए पनि जीवन सहजसँग जाला जस्तो त लाग्दैन जस्तो देखिन्थ्यो तर समाजको काम हो घर विगार्नु भन्दा घर सपार्नु अर्थात समाजलाई सुमार्गमा हिडाउनु । त्यस दिन कतिले पारपाचुके गराई दिन राम्रो भन्ने प्रस्ताव राखे र कतिले जसरी पनि यो केस यहीं  मिलाउन पर्छ भनेका थिए । मेलमिलाप गराउनु बाध्यता पनि थियो । दुबै आवेशमा थिए । गल्ती दुबैको बराबरी थियो । त्यो गल्ती भनेको दुबैले अर्काको कुरा सुन्नु नै थियो । मानिसले अर्काको कुराकाट्न कति सजिलो,  तर जेठो भन्दा जेठी निकै आवेसमा थिई । जेठीको त्यो आवेशको आगोमा तिमी होमिएकी थियौ ।  तिम्रो पनि मेलमिलाप हुनुपर्छ भन्ने नै थियो । अनि अहिले तिमी गुनगुन किन गर्नु प¥यो त ?
 गुमा –हामी महिलाले छोटो सोच राख्नु हुँदैन भनेर पल्ला घरे जेठीलाई निकै सम्झाइयो ,आमा भएपछि छोराछोरीको भविष्यलाई हेर्नु पर्छ भनियो । तिम्ले त छोडपत्र लिएर जान्छौ तर ती साना बच्चाको केहाल हुन्छ ? भनियो । तिमी जवान छौ, तिमीले दोस्रो विवाह गर्नुपर्ला , दोस्रो श्रीमानले  अर्काका छोराछोरीलाई नपाल्न सक्छ । ल बाबुको साथमा छोडो भने पनि , ऊ राँडो त बस्दैन विवाह गर्छ । नयाँ दुलहीले तिम्रा छोराछोरीलाई हेला गर्न सक्छे । ती दुई बच्चाको के दोष तिन्ले सजाएँ किन भोग्ने ?
हेर जेठी विवाह भनेको दुबैको आवश्यक्ता हो र यो एउटा जीवन बिताउने सम्झौता हो । कोही आगो बन्छ भने कोही पानी बन्दा के विग्रिन्छ । जेठा र जेठी दुबैलाई सम्झाइयो, सहमति जुट्यो र दुबैलाई घरपठाइयो । दुबैको  सुमधुर सम्बन्ध कायम छ तर जेठी आज मसँग आगो भएर देखिएकी छ । कारण केहो मलाई थाहा छैन ?
सीता –हाम्रो समाजमा कहीं कतै  जमघट भयो कि कसैको कुराकाटीहाल्न पर्ने, अति गोप्य भने पनि, गोपनियता नरहने । ती कुरा एककान दुईकान मैदान भैजाने । यसरी फैलिने क्रममा सही ठाउँमा सही सन्देश नपुग्ने गर्दा सकरात्मक सन्देश पनि पुग्ने ठाउँमा पुग्दा नकरात्मक रूपमा रूपान्तरण भै दिने हुन्छ । हामी महिलालाई त पँधेराको गफ भनेर लान्छना लागेको पाइन्छ । कसैले सकरात्मक सन्देशलाई प्रवाह गर्दा नकरात्मक प्रवाह भए होला त्यसैले जेठी रिसाइ होला । हामीले साखिल्लै भएर कसैका कुरा त गर्छौ आखिरमा मानिसको स्वभाव हो त्यो व्यक्ति  हामीसँग  भन्दा ऊ सँग नजिक भए पछि  सबै गोप्यता भङ्ग हुन्छ  । यस्तै हो कसैलाई मित्र र कसैलाई शत्रू ठान्नु भन्दा सजगता अपनाउनु नै राम्रो हो । सबैलाई बराबरी दुरीमा राख्नु पर्छ  किनकी  कहावत नै छ – 'तेलपानी मिलिगयो काती बाहिर'।        

आकाश अधिकारीको आकाश खुल्दैछ

सदानन्द अभागी
आकाश अधिकारी (साहित्यिक नाम) को बास्तविक नाम बालहरि अधिकारी हो र उहाँ पेशाले व्यवसायी भए पनि  साहित्यिक क्षेत्रमा क्रान्तिकारी मार्ग दर्शनबाट अभिपेरित कवि, गजलकार, नाटककार, लघुकथा र कथाकार, मुक्तककार,हाइकुकार र  निवन्धकार हुन् । उनको गीतलसङ्ग्रह(२०६०)  पनि प्रकाशमा आएको छ ।  
'आकाश खुल्दैछ' यो आकाश अधिकारीको कवितासङ्ग्रह हो ।  यस कविता सङ्ग्रहमा ४५ ओटा विविधताले सजिएका कविताहरू समावेश गरिएका छन् । यस कवितासङ्ग्रहको सानो भूमिका लेख्दै डा. अमर गिरीले लेख्नु हुन्छ –"कवितामा स्वतन्त्रता, समानता, सामाजिक न्याय,एवम् मानवीय गरिमाप्रति गम्भिर सरोकार व्यक्त भएको छ ।" यस कवितासङ्ग्रहको प्रकाशन गीतल प्रतिष्ठान नेपाल तथा नाटकमञ्च तनहूले  प्रकाशन गरेको छ र प्रकाशकीयमा लेखिएको छ –'जीवन र जगतप्रतिको बोध स्रष्टाको अन्तत नवजात शिशुको आगमनसँगै ल्याएको तरङ्ग यस कविताको अम्तिम रूप हो ।'
अनुत्तरित प्रश्नहरू यस सङ्ग्रहको प्रथम कविता हो । बास्तवमा सबै प्रश्नको उत्तर पाइँदैन । नेतृत्व वर्गले शहिदको आँशुलाई मूल्याङ्कन गर्न सकेका छैनन् । आँसुले विश्वासका चट्टान गाल्छ कि गाल्दैन ,तेजावले जलेको अनुाहरमा मुस्कान छाउला कि छाउदैन, बगरजस्तै लम्पसार शरीरमा भूइँ चम्पा फुल्ला कि नफुल्ला जस्ता अन्य जीवन जगतसँग सम्बन्धित प्रश्न कविले राखेका छन् । यी प्रशनको सही उत्तर त्यति सहज छैन ।
 'देश तिमी र म राष्ट्रियताले भरिएको कविता हो । आज देशमा आडम्बरी राष्ट्रियताका कुरा चलेका धन्याड्य बर्गले समनताका कुरा गरेको,शोषकले बर्गीयताकाकुरा गरेको, सामन्ती सत्ता मिल्क्याएको नव सामन्त सिर्जना गर्न हुँदैहैन तर नवसामन्त जन्मि रहेका छन् ।,मत दान गरेर चुनेको हामी माथि अधिकार जमाउन हुँदै हैन । देश सबैको साझा हो भन्ने धारण कविताले पस्केकोछ ।
 'घडी' थरी थरीका हुन्छन् सबै घडीलाइ मानव जीवनको घडीसँग दाज्न सकिदैन ।  मानव जीवनको घडीको निश्चित उद्देश्य हुछ  र सिर्जनाको लागि जीवन घडीका सुईहरू घुम्नु पर्छ भन्न सन्देश छ कवितामा ।
नयाँ सम्राट र लकडाउन – देशमा राजनीतिक परिवर्तन आयो । पुराना सम्राटलाई फ्याकियो तर नयाँ सम्राटको उदय भयो । यी नयाँ हिटलरले श्रममाथि, कर्ममाथि,पौरखमाथी,चेतनाको दीपमाथी स्वतन्त्रताको स्वरमाथि र पसिना माथी र हाम्रै रगतमा होली खेलेका छन् यो कुनै पनि हालतमा सह्य छैन भनिएको छ कवितामा ।
'लिलाममा स्वाभीमान'आजको समयमा स्वाभिमान, सपना, ममता, अस्तित्व,आत्म सम्मान, आदर्श,को संरक्षण र सम्बर्धन गर्नुको सट्टा ह्रास हुँदै गएको धारणा आएको छ कितामा ।
प्रतिगमनको अर्को झण्डा –देशमा परिवर्तन आए पनि प्रतिगमनले जे दिने गरेको थियो त्यही नै अग्रगमनबाट हुन थाल्यो । जनताको लागि कोही आएनन् तर जो जो आए आफ्नै लागि आए भनिएको छ ।
आँफैलाई नियाल्दा – सदियौंदेखि उज्यालेको खोजी रहेका,भोक रोगले सत्तिएका ती गरिबहरूलाई धनीको दरबार बाट कसरी देखिनु । हो पनी जहाँ अहम्ता छ, विभेद छ , इमान दारीता छैन तिन्ले गरिबमा भएको अठोट, कर्तव्य  त्यहाँबाट प्राप्त हुने इमान्दारितालाई कसरी देख्न सक्छन् र ? गरिवीले सत्तिएको यथार्थतालाई कविताले समेटेको छ ।
नियति – एउटा तानसँग जोडिएकी आमाले भोग्न परेको जीवनको यथार्थ पीडा जोडिएको छ । वेपत्ता भएको पति परदेशीएका छोराछोरी, खण्डहर बनेका खरको झोपडी आदि सँग जिन्दगीलाई अस्ताउन लागेको घामसँग तुलना गरिएको छ ।
खण्डित सपना –देशको विकास अधोगतिमा भएको तर सरकारको प्रचार प्रसारमा समृद्ध नेपालको ढोल पिटाई छ भन्दै कविले लेख्छन् –
साँच्चै
गाउँसँगै खण्डहर भएका छन्  
 हाम्र संस्कृति र परम्पराहरू ।
पृष्ठ ३०
  ऐनाका मनोवाद –ऐनालाई जस्ले हेर्न चाह्यो उसको यथार्थ स्वरूप देखाई दिन्छ । आफ्नो अस्तित्व केही छैन ,ऊ बोल्न सक्दैन , लाचार छ, र निरिह छ तापनि कसैले आफ्नो स्वरू हेर्न चाहेको अवस्थामा उसले यथार्थ स्वरूप छर्लङ्गसँग देखाई दिन्छ । कसैले आफ्नो स्वरूप हेर्न चाहान्छ भने  ऐना अति आवश्यक छ । कोही पनि स्वअस्तित्व नहोस् तर परअस्तित्वलाई प्रष्ट्याउन सक्ने क्षमता छ भने उसलाई पनि महत्वपूर्ण रूपमा लिइन्छ ।
रहरमा वैशको निशानी माग गरिएको छ ।
'आगो ओकाल्दै एउटा शासक बाट शोषित व्यक्तिको मार्मिक यथार्थलाई प्रष्ट्याएको छ कविताले । अपुरा सपनालाई पूर्णता दिन सहर पस्दैछ वीरबहादुर भनिएको छ ।
निष्कर्श यस कवितामा विकृतिमा प्रहार गर्दै कवि भन्छन् –
अहो !समय नजिकै आइ सक्यो
अब घोषण हुन मात्र बाँकी छ
अब विघटन हुने छ यस युगको
 विधटन हुनेछ सभ्यताको
विघटन हुनेछ मानवताको
र उदय हुने छ रोबर्ट सम्राज्यको
नदी किनार म–यस कवितामा क्रान्तिका स्वर गुञ्जिरहेका छन् । युग निर्माणको गति तीब्र भएर अगि जानुको सट्टा,उर्लदो नदीका सट्टा तलाउमा परिणत भएको र नदीमा पानी नभएर रगत बगेको अनुभूति दर्शाउँदैअस्तित्व सकिएको, निशानी मेटिएको,र बलिदान पनि निस्काम भएको धारणा आएको छ कवितामा।
पूmलको प्रश्न –बास्तवमा पूmल अर्कैकालागि बाँचेको हुन्छ । पूmलले भन्दछ– "मेरो कोमलता मेरो पहिचान हो, शालिनता मेरो अस्तित्व हो, मैले बाँचेको जिन्दगी मेरो मात्रै हुँदै होइन" भन्दै पूmलले मानिस सँग अरूको लागि बाँच्न सक्छौ भन्ने प्रश्न राख्दछ ।
मान्छे र मानवता – मानिसमा मानवता,अठोट, निष्ठा,भाइचारा,तत्वहरू मानिसबाट नहराएको भए यही पृथ्वीनै स्वर्ग हुनेथियो ।
यात्राका औचित्व –कुनै पनि यात्राको औचित्य पुष्टि हुनु पर्छ भन्ने धारणा आएको छ ।
अस्तित्व –कविताले अस्त्त्विको खोजी गरिरहेको छ । अस्त्तिव विनाको मानिस निस्प्राण नै हो भन्दै कविले लेख्छन् –"जस्को अस्तित्व छैन उसको उपयोगिता छैन, सायद मानिसहरू अस्तित्वको खोजिमा छन् र उपयोगिता पर्खिरहेका छन्। "
विचित्र मित्र –यस कविताले एउटा जडेहा मित्रको व्यवहार रक्सी सेवन गर्दा र नगर्दा फरक छ र सथीलाई लडाउने मौका खोजेर बस्छ । अर्को साथीले भन्छ – "याद गर मित्र मलाई सिध्याउने खेलमा तिमी आँफै सकिदै छौ ।" जगतको भलो त आफ्नो भलो भन्ने उखान नै छ ।
आकाश खुल्दै छ –यसै कविताको नामबाट यस कृतिको नामाकरण गरिएको छ । यस कविताले परिवर्तनको बारेमा संकेत दिएको छ ।
मानिसका ेतरबारको धारले लेखेको इतिहास
कलमको निवले पूनर्लेखन गर्दै गर्दा
आविस्कारको बाटोमा हिडेपछि
आफ्नै अस्तित्व गुमायो मान्छेले
......
 अव आकाश खुल्देछ , संभावनाका ढोकहरूखुल्छन् । परिवर्तन आउने छ भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
मानुङकोट – मानुङकोटलाई सन्तको बिम्बको रूमा लिँदै चेपिएर पनि शालिन, दबिएर पनि सौम्य, दुखेर पनि धैर्य, आवेगमा पनि स्थिर र सुन्दर छ मानुङकोट भन्ने धारणा आएको छ ।
मान्छे नबनेको मान्छै – पुर्खाहरू स्वतन्त्र भएर हिडे पिथेकस् बनेर चाहार्दै तेन्जिङ, हिलारी सगरमाथा चढे,कोलोम्बसले अमेरिका पत्तालगाए, तर आजको भूमण्डलीकरणको युगमा मानिस गुलाम बनेर दासता बोकेर, मानिस प्रभुहरूको दरबारमा लाम बद्ध हुनु हुँदैन र त्यस्तो मानिस बन्न पनि हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ ।
 सभ्यताको क्रमभङ्ग–आजको नेपालको  यथार्थतालाई केलाउँदै विश्वव्यापी रूपमा राज्य सत्तामा बस्नेहरू हिटलरको रूप लिएर च्याम्बरमा रासायनिक  गर्भ धारण गर्दै छन् र हिजोको सभ्यताको क्रम भङ्ग भएको छ भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
सुनौलो विहानी– सदियौंदेखिका आकान्छाहरू गर्भमा नै तुहिएपछि आमा रुनु स्वभाविक हुन्छ । देशको भूमि रक्तमय भएपछि  आमाको रुवाइको स्वर बढ्नु पनि स्वभाविकै हो । हाल परिवर्तनको सुभसंकेत देखिएका छन् ।  कमलो घाम र सुनौला विहानी भर्खरै जन्मिएको धारणा आएको छ र अब सुधारको संकेत मिलेकोमा आशावादी देखिन्छन् कवि ।
 नियतिको मार्ग –वर्तमान परिपेक्षमा विकासका सबै मार्ग मेटिएपछि अथवा मार्ग भूलिएपछि मानिस स्तब्ध हुनु स्वभाविक हो । शान्तिको प्रतिक भगवान बुद्धले यी क्रियाकलापलाई तथा तमासालाई हेरिरहेको छन् भन्दै यस युगका  मानिस तथा भगवानले  आफ्नै दाह संस्कारका लागि अन्तिम तयारीमा जुटेका छन् भन्ने धारणा आएको छ कवितामा । कविले सृष्टि र सिर्जनाले  सवल कर्ममा अगाडि बढ्न नसकेकोमा चिन्तित देखिन्छन् ।
सम्बन्ध– कविको धारणा  सबैको सबैसँग सम्बन्ध छ र जिन्दगी र जिन्दगीसँग  बराबरीको इतिहास छ सम्बन्धको जालोमा सबै रुमलिएको धारणा आएको छ कवितामा ।
बिबेक र मान्छे –बिबेक  छ त मानिसको अस्तित्व छ जब बिबेक हुँदैन तब मानिस त रोबर्ट सरह नै हुन्छ भन्ने धारणा छ कवितामा ।
स्मृतिमा टुटेका सपनाहंरू– नेपालको राजनीतिक यथार्थताको  वर्णन गर्दै  देशमा सत्ता परिवर्तन भयो पात्रहरू फेरिए तर प्रवृत्ति फेरिएको छैन ।चित्र फरक देखिए पनि चरित्र उही छ भन्ने धारणा  आएको छ कवितामा
सरकारका सुगाहरू–  यस कवितामा वर्तमान विक्रितीमा व्यङ्ग कसिएको छ सरकारको अकर्मण्यताको कारणले गर्दा सबै कामहरू अलपत्र छन् । सुगा रटाइमा बहुदृष्टि हुँदैन तर सरकारले काम उच्चाइमा पुगेको दावी सुगा रटाइ सरह नै छ । यसमा कविले  भन्छन् –"थुप्रो त फोहोरको पनि हुन्छ" भन्न धारणा आएको छ । सवल र सफल कामको उच्चाइको चाहना छ कविको ।
अन्तिम सम्बन्ध – अस्तित्व अपहरणमा पर्नु,अस्मिता बलत्कृत हुनु , सबै आफ्नो आफ्नो स्वार्थमा लिप्त भएको अवस्थामा,आमा मृत्य अवस्थामा छिन्  यस अवस्थामा आमाको लाश माथि एक थुँगा पूmल  चढाउनु छ र आमाको अर्थी उठेपछि हामी बीचको भाइचारा समाप्त हुनेछ ।    
 अन्तिम दृश्य – यस कवितामा कविले प्राकृतिक संरचना र मृत्युलाई समेट्दै मानव जीवनका यथार्थ घटनालाई समेट्ने प्रयासगरेका छन् ।आमाको अन्तिम घडीमा बाबाका आँखा रसाइरहेको अवस्थको यो कारुणि व्यथालाई कविले यसरी धारणा पोख्दछन् –
–"जीवनमा न भोगेको नियति
अनौठो लागिरहेको थियो
युग रोइरहेको अन्तिम दृश्य ।"
देश खोज्दै –"म देश खोज्दै कहाँ मात्र पुगिनँ" यस कथनमा कवि देशखोज्दै विश्वका विभिन्न ठाउँमा पुग्छन् । अनगिन्ति भेटिन्छन् । देशले जन्म दर्ता, नागरिकता राहदानी बेच्ने अड्डाको रूप नभएर गास बास कपासको आपूर्ति र देश प्रेमको जागरण गराउन सक्नु पर्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
आस्थाको आयम–"आडम्बरी शासक,निमुखा रैती र निर्देशित राज्य कसरी स्वतन्त्र हुन सक्छ ?" भन्ने प्रश्न राख्दै आजको राज्य सत्तामा बस्नेहरूलाई सतर्क गराउँदै कवि भन्छन् –"होस् पु¥याउनु होस महोदय साच्चिकै मान्छेहरू क्रुर शासक भन्दा हजारौं गुणा चलाख छन् आस्थाको आयमभन्दा दुई कदम अगाडी नै छन् ।" बस्तवमा जनताको शक्ति अगाडी संसारका कुनै तानाशाह टिक्न सकेका छैनन् ।
मृत मानवता – आधुनिक परिवेशलाई नियाल्दै मानिसमा हुनु पर्ने  मानवता सृष्टिको सुन्दरतालाई कैद गरेर आजको विध्वसको च्याम्बरमा  सवार हुँदा पल पलमा मानवता मरिरहेछ भन्ने धारणा छ कवितामा
अवस्था –शासक बर्गले देशको ढुकुटी रित्त्याइ रहँदा कर्णालीमा, महामारी भोकमरी,सिटामोलको अभाव जीवन जलको अभाव,रेमिटेन्सले धानेको अर्थतन्त्र र अवोध बालिकाले सोधेको सरकार भनेको केहो भन्ने प्रश्नमा कविले छोरी र देशको मान चित्रलाई हेरिरहेको धारणा आएको छ कवितामा  ।
मन – यस कवितामा मन भनेको के होइन , यो ईश्वर हो, मठ मन्दिर हो, दृष्टिकोण,  दृष्टि विन्दु,चिन्तन, चेतना, भोगाई महसुस, भूत वर्तमान र भविष्य, आकाश, धर्ती, हावा, पानी र मन मनै हो र जीवन हो भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
भ्रुणहरूंको विद्रोह –यस कवितामा आजको समयमा भ्रुण हत्त्यामा देखिएको विकृतिलाई प्रष्ट्याउने प्रयास गरिएको छ । कुमारी आमाहरूले आपूmले नै गर्भ धारण गरेको भ्रुणलाई  अस्वीकृत ठान्दा भ्रुणहरूले जन्मदेऊ, समाजसँग  विद्रोह गर्ने धारणा र आमाहरूले, छोरीहरूले सबैले विद्रोह गर्नुपर्ने भनिएको छ । भ्ूणहरूले साकार रूप लिन पाउनु पर्छ भन्ने धारण आएको छ कवितामा
वाध्यता – भोको बाध्यताले गर्दा युवा मरुभूमि खोतल्न दगुर्दा घरकाले भोक मार्न विषालु च्याउ खाँदा सदाको लागि लामो यात्रा गर्दछन् घरपरिवार । विदेशीएको फर्कने नफकैने थाहा छैन तर भोकसँग हारेका भने फर्कने छैनन् भन्ने धारणा आएके छ कवितामा ।देशमा देखिएको भोकमरिको समस्यालाई समेटेको छ कविताले।
शहरी बच्चाहरू–शहरी बच्चाहरू भानुभक्तको जिर्ण घरलाई नियालेर सेल्फी खिच्नेर जिर्णघरको अवस्थालाई हेरी आदि कवि त चित्रकार पनि रहेछन् पुन अर्को बालकले भन्छ क्या कलात्मक घर आदिकविको यस घरको जिर्ण अवस्था र सहरका बालबालिकामा गाउँ देशमा भएका भवनको जिर्णोधार ज्ञान नभएकोमा व्यङ्ग कसिएको छ ।
पानी जिन्दगी– यसकवितालाई कविले पानी र जिन्दगीको तुलना गरेर पानी जस्तै हो जिन्दगी भन्ने धारण दिएका छन् । बास्तवमा पानीको आवश्यक्ता हरेक क्षेत्रमा हुन्छ । पानीले भिजाउँछ,बगाउँछ, डुवाउँछ । यी यथार्थता मानव जीवनमा पनि लागु हुन्छन् । कविले पानी जिन्दगीजस्तै हो रजिन्दगी पानी जस्तै हो भनि तुलना गरेका छन् ।
मुर्दा घरमा एकछिन– मुर्दा घरमा राखेको लास व्यवस्थापनको वर्ण गरिएको र भनिएको छ । मरेर पनि बाँच्न पाएमा मात्र जीवन सार्थक हुन्छ भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
अस्तित्वको खोज– पहाडसँग मितेरी लगाएपछि हिउँ र हिमालको अस्त्त्वि दर्शिएको हो । एकातिर हिउँको कारण पहाड सुन्दर दर्शिनु  अर्कोतिर पहाड गर्भमा रहनु तथा पहाडको अस्तित्व नदर्शिनु । त्यसो हुँदा यथार्थमा अस्तित्व विलिन हुन थालेकोमा पहाडलाई हिउँ बोझ हुन स्वभाविक हो । कविले यस विषयमा प्रश्न राख्छन् –"अग्लिनु पग्लिनु र बग्नु सत्य हो त?"
अस्तित्व – यस कृतिको यो अन्तिम कविता हो । कविले कुनै चिज अस्तित्वमा आउनु र विलाउनु स्वभाविक जस्तो लाग्छ भन्दै उदाहरणको रूपमा कविले प्रस्तुत गर्दछन् –"जसरी हावामा बहकिएर सकिन्छ पूmलको सुवास, ठिक त्यसैगरि एकदिन समाप्त हुने छ अस्त्त्वि ।" अस्तित्वको जगेर्ण तथा बचाएर राख्नु पर्छ भन्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
सबै कविताको मैले बुझेको सारभाव माथि प्रस्तुत गरेको छु । कविता वर्तमान परिपेक्षमा लेखिएका छन् र विविध पक्षलाई समेटिएका छन्  । देशमा परिवर्तन भयो तर यो परिवर्तनको स्वाद जनताले उपभोग गर्न पाएनन् । जसको कारणा शासक दर्विलो हुँदै गए । जनता र राष्ट्रको सवलीकरण हुन सकेन । शासकको सक्षम नेतृत्वको कमीले गर्दा देशको विकास मार्ग अवरुद्ध भयो । शोषक र शोषित बीचको अन्तर द्वन्द्वले गर्दा  शोषित बर्गहरू कहिल्यै माथि उठ्न सकेनन् । कविका शब्द शब्दले  विद्रोहका भावहरू दर्शाएका छन् ।भ्रष्टचार निर्मुलका धारणा आएका छन् । कविको चाहना प्रकाशिलो जीवन, समृद्धशाली देश, सक्षम जनशक्ति, विदेश पलायन नभएर स्वदेशमै गास, बास, कपासका,े आपूर्ति जनताले पाउनु पर्ने नैसर्गिक अधिकार हो ।यसमा कविका धारणा प्रष्ट आएका छन् । सहिदका सपना अधुरै रहे, सहिदको आँसुलाई शासक वर्गले मूल्याङ्कन गर्न सकेन,  देश साझा हो र देश विकासमा सबैको सहभागिता हुनु पर्दछ । आडम्बरी राष्ट्रियताले राष्ट्र बलियो हुँदैन,पुराना सम्राटबाट देश विकास हुन सकेन जनता स्वतन्त्र हुन सकेनन् भनेर नयाँ सम्राटको चयन भयो तर  यी नै नयाँ सम्राट हिटलर बनेर अगाडी आएर जनताको रगतमा होली खेल्न थाले जनताले यस्तो गतिविधि कसै चाहेकै हैनन् । जनताले दासत्वबाट मुक्ति खोजेका हुन् । बास्तवमा प्रतिगमन र अग्रगमनमा कुनै फरक नदेखिनु जनता र देशको लागि हितकर हुने कुरै भएन । कविले गरेको महसुसमा स्वाभीमान लिलामी भएको छ र मानवता हराएको छ । यस देशबाट मानवता नहराएको भए  देश स्वर्ग बन्ने थियो भन्ने कविको दृढ विश्वास छ ।
एउटा क्रान्तिकारी धारणाले सजिएका कविताका हरेक शब्दले मानव जीवनमा उत्साह पैदा गर्दछ । कविता सरल शब्दमा लेखिएका छन् । कतै कवि प्रतिकको रूपमा प्रस्तुत भएकाछन् भने कतै प्रतिबिम्बतित धारणा ओकल्न पछि परेका छैनन् ।  कविता पठन योग्य छन् ।
अतः कविका भावनलाई जति विश्लेषण गरे पनि कमि नै हुन्छ । त्यसो हुँदा कविको भावना अझै सुदृढ बनोस् नयाँ नयाँ कविता पढ्न पाइयोस् र भावी जीवनको उज्व्लताको कामना सहित विदा चाहान्छु  ।

भानुप्रति श्रद्धाञ्जलि

भानुभक्त आचार्यको २०९ जन्मजयन्तीमा वाचन गरेको कविता

भानुप्रति श्रद्धाञ्जलि

सदानन्द अभागी

भावपूर्ण श्रद्धाञ्जलि भानु तिम्रो सम्झनामा

हामी अघि बढेका छौं तिम्रै महान भावनामा

भाषा विस्तार एकिकरण तिम्रो पहिलो नाम आउँछ

विश्व सामु गोर्खालीले वीरताको छानो छाउँछ

साष्ट्र अनि राष्ट्रियता जहाँ हुन्छ सवलता

त्यही देशको साहित्यमा देखिन्छ है प्रवलता

तिम्ले रोप्यौ अमृतवृक्ष एकताको प्रतिक बनी

अमृत पान सवले गरे अमरत्व छाए अनि

संसारको कुनाकाप्चा जहाँ जहाँ नेपाली छन्

तिम्र भाव धारणमा सुन्दर गीत गाएका छन्

आदिकवि बन्न गयौ यसको अन्त्य कहिल्यै हुन्न

तिम्रो महान धारणालाई कुनै जलले कहिल्यै धुन्न

तिम्रो महान योगदानमा स्मरणका गीत गाउँछु

एक एक बुँद रक्त सहित श्रद्धासुमन चढाउँछु ।

खाऊ खाऊ सम्धी पैंचे गास

सदानन्द अभागी
आज धेरै दिनको अन्तरालमा बेलुकाको घाम डुब्नै लागेको वेला थियो । भीमा पटाहामा बसेर बेलुकाको खाना बनाउने सोचमा थिइन् । घरको अगाडी अटो आएर अडियो । एउटी बूढी महिला अटोबाट ओर्लिइन र हातमा सानो पोको समाउँदै भीमाको घरतिर बढिन् । भीमाका आँखा त्यतैतिर गए । पहिला त को हो को हो बूढा नजरले ठम्याउन गाह्रै लाग्यो । जति जति सीमा घरको नजिक पुग्न थालिन्  उति उति भीमालाई चिन्न गाह्रो परेन बरु उनका आँखा खुसीले रसाए । उनी सीमालाई चिनेपछि हर्षका आँसु बगाउँदै अंकमाल गर्न पुगिन् । दुबै अङ्कमालमा बाँधिए र दुबैका आँखा बाट आँसु बग्न बाहेक कुनै आवाज निस्केन । भीमाले आप्mना बाहु अलग्याएर सीमालाई घरतिर डोरयाइन् । दुबै बहिनी पटाहामा पुगेपछि एक आपसमा सञ्चो विसञ्चो सोधनीमा लागे । सीमाले भनिन् –"घरमा को छ र म नै हुम् ,सञ्चै छ्ु ।" सीमाले भीमालाई पनि सोधिनकि यताकस्तो छ    भीमाले पनि "भिना र म हो के रे ? सञ्चै छन्" भनिन् ।
धेरै वर्षपछि तिमीले बाटो बिरायौ । मैले बाटो बिराउन कहिल्यै जानिन । तिमीलाई मात्र आइनौ भनेर के गर्ने म गएको भए पनि हुन्थ्यो क्या रे ! म कहिल्यै घरबाट बाहिर निस्कन पाएको हैन । बस, म चिया पकाएर ल्याउँछु , भोक लागेको होला ? दुई चार दिन बसौली के रे ?" भन्दै भीमा भित्र प्रवेश गरिन् । केही बेरमा नरनाथ आईपुगे । पटहामा सालीलाई देखेर  निकै खुसी भए । सालीले उठेर अभिवादन गरिन् । भीमाले चिया लिएर आइपुगिन् । सबै सँगै बसेर चिया पिउने काम भयो ।
खानपिन भयो । पुसको महिना थियो । नरनाथ खाना खाएपछि विस्तरा तताउन गए । दुबै वहिनी अगेनाको छेउमा बसेर अतितका घटनाक्रमहरू केलाउन थाले । दुबै दिदी बहिनीको उमेर दुई बर्षको अन्तर थियो । भीमा जेठी थिइन् र सीमा कान्छी थिइन् । गाउँको बसो बास थियो । पढ्ने चलन त्यतिवेला थिएन । बाबु पल्टनका लाहुरे थिए र आमाले घरको काम गरेर सासू ससुरालाई सेवा गर्नु र छोराछोरीलाई पालन पोषण  गर्नु थियो । निकै कष्ट गरेर आमाले दुई छोरा र दुई छोरीलाई हुर्काइन् । भीमाका हजुरबाले  नातिनीको गोडाको जल खाएर मर्न पाए स्वर्ग जाने थिएँ भन्दै छोरालाई छुट्टी लिएर छोरीको विवाह गर्न बोलाए । आपूmले केटो खोज्ने काम गरे । केटो पनि टाढा नभएर घरकै नजिकको सोभारामको छोरा नरनाथलाई नातिनी विवाह गरि दिने सोच राखे । भीमाको विवाह आठ वर्षको उमेरमा भयो । नरनाथ पनि ९ वर्षका थिए । विवाह गरेर बनारस गएर पढ्न थाले  शास्त्री पास गरेर नेपाल आए । जागिर खाने सोच बनाएनन् उनले कर्मकाण्ड गराउनमा व्यस्त भए । भीमा कहिल्यै एक्लै बस्न परेन ।
भीमाका दुई भाइ छोरा र एक बहिनी छोरी जन्मिए । छोरालाई अंग्रेजी पढाइयो । स्कुलमा माष्टर बने, सरकारी जागिर खाने इच्छ्या कहिल्यै गरेनन् । माष्टरी पेशामा लाग्दा लाग्दै विवाह भयो, डिभीको लागि फारम भरे र डिभी परेपछि  सपरिवार अमेरिका तिर लागे । छोरीको विवाह नजिकैको अधिकृतसँग गरिदिए । छोरी पनि सुखी जीवन बिताइ रहेकी छन ् हाल नरनाथका बुढा र बुढी मात्र घरमा छन् ।
सीमा बढ्दै गइन् आमाकी सहारा बनिन् । बाबुले कान्छी छोरीलाई पल्टनकै लाहुरेसँग विवाह गरिदिने बिचार गरे । आपूmलेनै लगेर भर्ना गरिदिएको केटालाई छुट्टिमा लिएर आएर सीमालाई विवाह गरिदिए । उमेरमा दुबैको ठूलो अन्तर थियो । सीमाका सासू ससुराले विवाह भै गयो अव अँगलाभरीकी केटे भगाएर लिएर जाने सल्लाह दिए तर सीमाको श्रीमानले आँट गर्न सकेन । सीमाले सौता वेहोर्न त परेन तर घरकाको बुहार्तन भने निकै भोग्न पर्यो । दिन बित्तै गए । सीमाका पनि दुई भाइ छोरामात्र  जन्मिए । दुबै बच्चालाई डेहरादूनमा लगेर पढाइयो । राम्रो अध्ययन गरे ।दुबै राम्रो शिक्षा हाँसिल गरें एउटा डाक्टर र एउटा इन्जिनियर भएर भरतमै जागिर खान थाले । दिदीबहिनीले आप्mना आप्mना वेदना खोल्दा खोल्दै सीमा एक्कासी रुन थालिन् । भीमा यो देखेर निकै आत्तिदै सोध्न थालिन् –"सीमा किन यसरी रोएको ?"
सीमाको अझै जोड जोडले रुन थालिन । भीमाले निकै सम्झाए पछि सीमाले भन्न थालिन –"दिदी तिमी त निकै भाग्य मानी । भिनाजु हुनुहुन्छ । छोरा टाढा भए पनि छोरी त नेपालमै  छिन्  । मेरो कलकलाउँदो वैंसमा  तिम्रा जुवाई भारत पाक युद्धमा मारिए । एउटा छोरो दुई वर्षको थियो ।  २० दिनको विदा लिएर आएको हुँ, भारतमाथि आक्रमण हुने हल्ला सुनिरहेको छु  आजभोली नै आवा आउन सक्छ भन्दै हुनुहुन्थ्यो ।  साँच्चि नै उहाँ आएको तेस्रो दिन एउटा कागज लिएर आवाको मानिस आईपुग्यो । उहाँले आवा पढ्नुभयो र निधारमा हात लगाएर झोला कस म त जान पर्यो  भन्न थाल्नु भयो । यो नै मेरो उहाँसँगको अन्तिम मिलन थियो । झोला बोक्नु भयो आँखाबाट बलिन्धारा आँसुझार्दै छोरालाई राम्रो स्याहार गर्नु, आप्mनो शरीरको पनि ख्याल गर्नु, बाँचे आउने छु मरे यत्तिकै नै अन्तिम मिलन भयो भन्दै झोला बोकेर उहाँ हिड्न थाल्नु भयो म मूर्छा परें छु र घरका परिवार कस्ले मलाई स्यहार गरो मलाई थाहा भएन । उहाँ गोरखपुरमा गएर हाजिर हुनु भयो ।
दिन बित्तै गए मेरो शरीर पनि डोलिदै गयो । ऋतुदान दिनमात्र उहाँ आउनु भएको रहेछ । समयक्रममा छोरा जन्मो । भारत पाक सीमानामा  घमासान युद्ध भयो । बहादुरीको साथमा लड्नु भए छ । निकै शत्रु मार्नु भएछ । शत्रुहरूको वेगलाई रोक्न सफल हुनु भए छ तर अन्तिममा आतङ्ककारीले राखेको वम पड्केर उहाँको शरीर छतविछत भएछ ।  यस
 वि.वि.सी. रडियो सुन्ने गर्दथेंं । दिनको भोक पनि थिएन र रातमा निद पनि थिएन । ज्यान सुक्दै गएको थियो । समय भए पछि पेटको शिशु पनि पृथ्वीमा झरो । त्यो शिशु छोरै थियो ।
आज एकाविहानै घरको अगाडी कौवा करायो मन निकै डरायो, दिउसो हुलाकीले खाम घागोले बाँधेको पत्र लिएर आयो ।त्यो पत्र देख्ने वित्तिकै म वेहोस भएँछुु । निकै वेरपछि होसमा आउँदा गाउँलेहरू जम्मा भएका थिए । सासू पनि वेहोस् हुनुहुन्थ्यो भने ससुराले छोराको क्रिया गर्न तयारी गर्दै हुनुहुन्थ्यो । क्रियाकर्म सकियो । उहाँले पाउने रकमलाई घरकाले बाँडफाँडलाई कुरा उठाउन थाले । यो रकम टुहुरा बालको खातामा जान्छ । बँडफाँड हुँदैन भने पछि म घरबाट अपहेलित हुन थाले । घरबाट निकालियो  । एकल नारी दुई दुई ओटा बालक सहयोगी कोही भएनन् ।  
गोर्खा फौजले शत्रुहरूलाई रोकेर भारतलाई शत्रूबाट जोगाएको हुँदा मृतकको परिवारलाई केही सहयोग दिने भएकोले गर्दा प्राप्त सहयोगले  छोरा हुर्काएँ, पढाएँ , विवाह गरिदिने बिचार गरेको त फेसबुकले लमीको काम गरे छ । छोरालाई विवाहको कुरा राखे । आमा विवाहको लागि त मैले केटी  तयार गरेको छु । हजुरलाई जानकारी दिनमात्र बाँकी छ ।  मैले छोरालाई भने –"बाबु पानी खानु मूलको  र विवाह गर्नु कुलकी छोरी भनिन्छ । नानी कस्की छोरी हुन् ? तिमीलाई थाहै होला हतारमा विवाह गर्नु जीवनभरी पछुताउनु हो ।" "आमा हामी दुबैले प्रेम गर्दछौं । हामीले हजुरले स्वीकारगर्नु भएमा विवाह घरबाट गर्ने  नत्र भने हामी आप्mनै तरिकाले अदालती विवाह गर्दछौं ।" म विवस भएँ छोराको इच्छा अनुसार नै विवाह भयो । "दिदी जेठो छोरो जस्को मुख हेरेर बाबुलाई भुलेको थिएँ । कान्छोले भन्दा जेठोले मेरा दुःखलाई देखेको थियो ।त्यसो हुँदा उसले निश्चय पनि मेरो पीडालाई बुझ्ने छ बुहारी आएपछि अझै सहज होला भन्ने सोचेकी थिएँ ।  विवाह गरेर परिवारलाई साथमा लिएर जागिरमा लाग्यो ।"
" दिदी समय वित्तै गयो । कान्छाले पनि पढाई सकाएर घरमा आउँदा त एउटी भारतीय मूलकी केटी देहरादुनबाटै  लिएर आयो  । बुहारी हो । टिका लगाइ दिनुोस् भन्यो । म अकमक्क परें । के गरुँ के गरुँ भयो । नबोली टिका लगाई दिएँ । नेपाल घुम्न भनेर आएका रहेछन् । घुमे र भारततिरै लागे ।
  आज म वेसहारा बनेकी छु । छैनन् दुईभाइ छोरा छन्, बुहारी छन् तर छन् भनु भने तिनीहरूसँग  म कसरी अट्ने ।
भीमाले सीमालाई भन्छिन् –"समय परिवर्तनशील छ । हाम्रो समय जस्तो  कठोर समय छैन । हामीले भोगेका पीडाहरू आजकाले भोग्दैनन् । प्रेम विवाहमा ठाउँ ठाउँमा ठूला ठूला समस्याहरू पनि देखिएका छन् । तिम्रा मनमा भएका रहरहरू अवस्य मरेर गए । तर छोराहरूको चाहनालाई पनि हामीले ख्याल गर्नुपर्छ । तिमी हामी पुरानो परमपरामा भएकाहरूलाई सहजै परिवर्तन हुन फलामको चिउरा चवाउनु सरह हुन्छ । त्यसो हुँदा सीमा तिमीले छोरालाई आफ्नो परमपरा, आमा बाबुप्रति छोराको दायित्व के हो  र जातीय संस्कारलाई भुल्न हुँदैन भन्ने पाठ समयमा पढाउन सकिनौ ।  अझै पनि केही विग्रेको छैन । अब आजको नयाँ परमपरामा छोरा बुहारीलाई मन पर्ने काम गर्नै पर्छ  र तिमी तिम्रा छोरासँग अड्न सक्छेऊ । हो म यो पनि तिमीलाई भन्छु । हाम्रो समाजमा सासू र बुहारीको सुमधुर सम्बन्ध कमै देखिन्छ । त्यसमा पनि तिमीले गहन भूमिका खेल्न सक्नुपर्छ । एउटी नमुना सासू बन्ने प्रयास तिमीले जन्माउनु पर्छ ।" यसरी भीमा र सीमामा लामो गफ भए । भीमाले सीमालाई आफ्नो घरको समस्यालाई पनि लुकाइनन् । उनले जेठी बुहारीलाई बुहारी नभनी छोरी भनेर व्यवहार गरिन् तर पनि सुमधुर सम्बन्ध देखिन धौ धौ भयो । उनले बुहारीलाई थुप्रै कुराहरू दर्शाइन् । तिमीहरूले सासू ससुरालाई सेवा गर्नु भनेको परम लगाउनु हो । त्यो परम तिम्रा छोराबुहारीले तिमीलाई  तिर्छन् यदि तिमीहरूले  सासुससुरासँग नराम्रो काम गर्नु भनेको तिम्रा छोराछोरीलाई सिकाउनु हो । तिमीले जे सिकाउछ्यौ छोराले त्यही सिक्छन् , तिम्रा पनि दुई छोरा छन् । सीमा मैले जेठी बुहारीलाई भनिदिएँ –"खाउ खाउ सम्धी पैंचा गास"

अब उप्रान्त कथा सरसर्ती पढ्दा

                        सदानन्द अभागी
नवराज रिजाल नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा एउटा बहुप्रतिभाशाली एवम् स्थापित साहित्यकार हुन् । स्वाभिमानबस्ती, जीतपुर सिमरा उपमहानगरपालिका–१६ बारामा स्थायी बसोबास गर्दै आएका रिजालले कार्यक्षेत्र बारामा मात्र सीमित नराखी काठमाडौलाई उपयोगमा ल्याएको देखिन्छ । रिजाल थरको नाताले मैले उहाँलाई निकै पहिलाबाटै चिनेको भए पनि हामी दुई बीचमा साक्षात्कार भने धेरै पछि भयो । हाम्रो दोहोरो परिचयपछि उहाँले केही कृति मलाई अध्ययनका लागि प्रदान गर्नु भयो । 'अदृश्य पीडा' कथा संङ्ग्रह (लघुकथा सङ्ग्रह २०५७) र "गुपचुप गुपचुप" गजल सङ्ग्रह(जो वागियान शर्माको नामबाट प्रकाशित भएको छ,) लाई मैले अध्ययन गरी सकेको छु । यी दुबै कृति पठन योग्य र मार्गदर्शनको रूपमा मैले पाएको छु । "अब उप्रान्त" नामक कथासङ्ग्रह आज म पढ्न थालेको छु ।
प्रकाशित कृतिहरू–"अदृश्य पीडा" लघुकथासङ्गह (२०५७) , दयालु ढेडु ( बालकथा, २०५८), डुमरवानाको सेरोफेरा( खोज अनुसन्धान २०५८), बोक्सी बूढी( बालकथा २०६०), बुद्धिमान न्यावरीमुसो(बालकथा २०६२) छट्टुु बाँदरको बिहे(बालकथा, २०८३), विखण्डित प्रवाह,(कथासङ्ग्रह, २०६३),द थ्री फ्रेण्ड्स( बाल कथासङ्ग्रह , अंग्रेजीमा २०६५), रोजीको हवाइजहाज(बालउपन्यास,२०६७), माटो खोज्दै (लघुकथा,२०६७),नक्कलीको अक्कल, (बालकथा , २०६७), जुनदाई आए (बालकविता,२०६८)ै, गुराँस फुलेपछि (बालकविता २०६९),द बेबी काइट(बालकथा अंग्रेजीमा २०७१), द स्ष्ट्रिड टाइगर ((बालकथा अंग्रेजीमा २०७३) गुुपचुप,–गुपचुप (गजलसङ्ग्रह २०७७), आँखाभरी देश मनभरी परिवेस( नियात्रा २०७७) अव उप्रान्त (कथासङ्ग्रह,२०७८), हाम्रो आधारभूत व्याकरण (सहलेखन २०७५), हाम्रो माध्यमिक निबन्ध सहलेखन(२०७५), राम्रो माद्यमिक व्याकरण (सहलेखन २०७७) सहित नेपाली साहित्यको फाँटमा उपस्थिति जनाएका छन् ।  वि.संं. २०३९सालमा 'पागलको चाहना' शीर्षकको लघुकथा मातृभूमि सप्ताहिकमा प्रकाशित गराएर लेखन क्षेत्रमा परिचित गराएका  नवराज आज आएर साहित्यको विविध क्षेत्रमा आपूmलाई सुपरिचित गराई सकेका छन् । नवराजको बाल साहित्यमा दखलता छ र  प्रसिद्धि पनि कमाएका छन् ।
 सम्पादन–सम्पादनको क्षेत्रमा पनि उनको योगदान अतुलनीय छ । मैदान, देवकोटा व्याख्यान सङ्ग्रह, मुर्छना, महेश आवाज, नेश्चिल,  समायोजन,  उत्तराद्र्ध, आलेखन, बालप्रज्ञा, प्रलेस, को साथै  हाल नवप्रज्ञापन को सम्पादक र प्रकाशन ( २०५०देखि हालसम्म) उनीबाट हुँदै आएको छ ।
पुरस्कारहरू–सुगन्ध लघुकथा पुरस्कार २०५१, शिक्षक श्री पुरस्कार–२०५६नारायणी वाङ्मय पुरस्कार, २०५७, ,राष्ट्रिय वाङ्मय सम्मान, २०६३, अनेसास पुरस्कार, २०६६, तेस्रो बाल साहित्य सम्मान २०७१,कालीगण्डकी साहित्य कला पुरस्कार २०७४, सुश्री लक्ष्मी कार्की स्मृति पत्रकारिता,पुरस्कार २०७४,भोजपुरी बौद्धिक मञ्चको सम्मान, २०७६, डा. मनुमुक्त 'मानव'लघुकथा गौरव सम्मान २०७६, शब्दयात्रा साहित्यिक पत्रिका सम्मान, २०७६,प्रादेशिक प्रतिभा पुरस्कार २०७६, प्रेशकाउन्सिल साहित्यिक पत्रकारिता,पुरस्कार, २०७७ , लघुकथा विशेष सम्मान–२०७७ आदि सम्मान तथा पुरस्कारले नवराजजी सम्मानित भै सक्नु भएको छ ।
कृतिको संरचना –आवरण पृष्ठ बाहेक  १६८ पृष्ठमा संरचित यस कृतिमा ,१७ ओटा कथाहंरू समावेश भएका छन् । यस कृतिलाई अक्षर धामले प्रकाशन गरेको छ र मूल्य  ५००।– राखिएको छ ।
कृतिप्रति साहित्यकारका धारणा–शुभकामना दिंदै नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान साहित्य गद्य÷आख्यानकी प्रमुख माया ठकुरीले लेख्नुहुन्छ –"कथाकारले केही प्रयोग पनि गरेका छन् ।तर प्रयोग केवल प्रयोग मात्र छैनन् । त्यहाँ, जीवन विचार, विश्वास, आस्था,अठोटर भोगाई मिल्न नसकेका यथार्थहरू पनि छन् ।" यसरी नै विजय चालिसेले छोटो तर मिठो भूमिकामा लेख्नुहुन्छ –"कथाबस्तु समकालिन नेपाली कथा लेखन परम्पराको आमप्रवृत्ति र विषयबस्तुमै केन्द्रित रहे पनि  शैलीगत नविनताले कथालाई नयाँपन, नयाँ दिशा, नयाँउचाई, नयाचिन्तन,र नयाँ धरातल प्रदान गरको महसशूस हुन्छ।
नवराज रिजालले 'मेरा कथा यस्तै छन् 'शीर्षक दिएर लेख्नुहुन्छ –"मेरा कथामा हिजो पनि छ , आज पनि छ र भोली पनि छ ।" । यी शब्दले के प्रष्ट पार्द छ भने नवराज रिजाल एउटा भविष्य बक्ता पनि हुन् भन्ने संकेत मिल्छ । पौराणिक कथाहरूमा यस्ता चिन्तन र भविष्यवाणी मिल्छन् । कथा पढ्दा  रिजालले आफ्ना कथामा इतिहासलाई कोट्याएका छन् , बर्तमानलाई प्रष्ट्याएका छन् र भविष्य वााणी नभएर वर्तमानले अङ्गालेको मार्गले भविष्यले कुन मोड लिन्छ भन्ने मार्गदर्शन दर्शाएका छन् । त्यसो हुँदा उनका यी  अभिव्यक्ति   कथाहरूले सत्य सावित गरेकाछन् ।
  यो कृतिको प्रकाशन अक्षरधाम प्रकाशनले गरेको छ र प्रकाशकको कलममा छायादत्त न्यौपाने लेख्नुहुन्छ –" उनी भाषा साहित्यको माध्यामबाट बेथितिका रूपमा जरा गाडेको अन्ध विश्वास जन्य सामाजिक सांस्कृतिक, परम्पराको रुपान्तरणका पक्षमा कलम चलाएर प्रगतिशील चेतना सम्प्रेषणमा रमाउने स्रष्टाका रूपमा चिनिएका छन् । "
माथि आएका अभिव्यक्तिले नवराज रिजालको लेखनशैली, व्यक्तित्व,उनले नेपाली साहित्य, बाल साहित्य, गजलकार र  सम्पादन आदि  क्षेत्रमा  पु¥याएको अमूल्य योगदानको निसारण भएको छ  भन्ने मलाई लाग्छ ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –यस कथासङ्ग्रहमा १७ओटा कथाहरू समावेश गरिुएका छन् । प्रथम कथा छ बस्ती । यस कथामा विविध घटनाक्रमलाई वर्तमान, भूत र भविष्यको गोरेटोलाई समेट्ने प्रयास गरेका छन् ।  सर्ब प्रथम सुलोचनाको पसल, उसको रूप, नजिकैको भलुको पसल,भलुकी पत्नीको मृत्यु भएको, छोरा अरव गएका, सुलोचनाको दोकानमा पिउन आउनेहरूको विविध खाले धारणा आउनु वर्तमान परिवेश तथा सामाजिक यथार्थतालाई केलाउँदै विकृतिलाई समेट्ने प्रयास सुन्दर रूपमा प्रस्तुत भएको छ । गाउँमा विविध थरीका जाति बसे पनि एकतामा एक ढिक्का भएको धारणाले समाजमा मेलमिलाप भएको जान्न सकिन्छ । पसलमा थरी थरीका मानिसको आगमन र रक्सी पान गर्दा पोखेका अभिव्यक्तिले मदिरा सेवन गर्ने मानिसको स्वभाव, उनका पीडा, पिउन पर्ने कारण, पिइस्केपछि मातमा प्रस्तुत हुने झगडालु प्रवृत्ति आदिलाई कथाले प्रमाणिक रूपमा सपुष्ट समेटेको देखिन्छ । कथामा  ठाउँ ठाउँमा जीवनगजतका कुराहरूलाई प्रष्ट पार्ने प्रयास भएको छ । कथाकारको कथन छ – "सबै केवल भरेका निम्ति बाँच्थे  । भोली दूरस्थ थियो ।" जबसम्म मानिसले हिजो के थिएँ, आज के छु र भोली के हुनुपर्छ भन्ने सोच राख्दैन भने उसको विकासको क्रम रोकिन्छ । कथामा पात्रहरूको सम्वाद मार्फत विविध पक्षलाई समेटने प्रयास भएको छ ।
दोस्रेकथा हो सम्मोहन । यस कथामा ए र वीको बीचमा संवाद चल्छ । संवाद गर्दा गर्दै ए ले वीलाई अमेरिकासँग दाज्दैअरूलाई लडाएर रमिता हेर्नेमा आरोप लगाउँछ ।  यिनीहरू विवादमै रहन्छन् । १५–१६ वर्षकी बालिका मारिएको कुरा । बालिकाको बलत्कारपछि मृत्यु भएको धारणा । नेपाली समाजमा अंशबण्डा गर्दा देखाएको सम्पत्ति वितरण गर्नु पर्छ भनि श्रीमतीलाई राख्न दिएको श्रीमतीले पैसा समेत लिएर हिडेका कुरा ।  ए र वी लाई सडक बाट संस्थामा लगेर स्कुलमा पढाएको र उनीहरू सहिदपुत्र हुन सक्ने तर्क । वेथितिले नियमलाई धोती लगाउने कुचेष्टा गर्दा ऐले देशले यो नियति भोग्न परेको जस्ता राष्ट्रियताले भरिएका कुरा, प्रजातन्त्रमा वेथिति फैलिएका कुरा, दुई जडेहाको झगडा गर्दाको अवस्था, नेताहरूले गर्ने अस्वभनीय गफहरू, सडकमा भएकालाई संस्थामा लगेर पढाई लेखाई गराइ दिएर तथा साहारा दिएर राखेकाले नै  नाता गोता जातपात खोजविन गरिदिनु पर्ने,  अवास्तविक बनाएवापत क्षतिपूर्ति दिनु पर्ने कुराको साथमा कथा समाप्त हुन्छ । यस कथामा पनि विविध पक्षलाई समेट्ने प्रयास भएको छ ।
महोत्सव– यो तेस्रो कथाहो । महोत्सवमा थरिथरिका कृयाकलापहरूको वणर्न, उत्कट ठिङ्ग उभिएर हेरे र स्मृति उम्रन नसक्दा विगत तिर जान नसकेको अनुभूति हुनु ।  जुलुस स्वास्थकर्मीतिर लक्षित भएको र डाक्टरको लापर्वाहीले गर्दा र्मत्युवरण गर्न परेको कुरा, प्रजातन्त्रमा घुसखान छुटहुनु पर्ने कुरा, जनता जनार्दन हुन् भन्ने धारणा, आङ्गको जुम्रा नभएर आफ्नो आँङ्गको भैसी हिडेका कुरा हेर्न सक्नु पर्ने कुरा, वर्तमान भूतको रूपमा परिणत हुने कुरा, समस्या कर्तव्यहीनताको परिणतिहो भन्ने धारणा,गोहीको आँसु रित्याएर तृष्णाको मासु खानेहरूको ध्यान यता कहिले फर्कने हो खोई ? यस्ता महिलाबाट थुप्रै धारणा यस कथामा आएका छन यस कथामा सृङ्गारिक धारणाले पनि स्थान लिएको छ । माटो रक्तरञ्जित छ भन्ने धारणा, जितहारका कुरामा हार कसैले नस्वीकारेका कुरा,  द्वन्द्वका कुराहरू निस्कनु, रगत रातै हुने भएकोले जे सिद्धिए पनि एउटै हो भन्ने कुरा, दिपीमाको पीडादायी कारुणिक आँसु,पढ्दा पढ्दै कापीमा देश लेखेर विहोस् भएका कुरा, देशप्रतिको चिन्ताको बारेमा डाक्टरले सम्झाउँदा  देशलाई भुलेर पनि कुनै मान्छे जिउँदो रहन सक्ला र डाक्टर साहेब जस्ता राष्ट्रियताले भरिएका धारणा यस कथामा पनि आएका छन् ।
आश्वस्त–   यस कथामा पनि लामै छलफलले स्थान लिएको छ । यहाँ आक्रोसले भरिएका आवाजहरू छन् ,आश्वासनका पोकाहरूका कुराहंरूछन् । आश्वासनका पोकाहरू कामयावी थिएनन् । जनताले आश्वासनका पोका नभै नगदानगदी चाहिने धारणा आएका कुरा, कसैको भरिया बन्न नहुनेकुरा, युगौं युगदेखि आशाका पूmल बनेर बस्न नहुने,पुरिएका सपनाको उत्खनन् हुनु पर्ने, घात–प्रतिघात हुन नहुने,समयका चापका कुरा, मृत्युवरणका कुरा, रातभित्र अन्धकारमात्र बाँच्न सक्ने त्यसोहुँदा उज्यालेको खोजीका कुरा, सपना बेच्नेवालालाई सपनाले नै खाएका कुरा, जीवन च्यात्न नहुने कुरा,कसैले विविध धारणा एकलौटी रूपमा बोलीरहेको र कसैले पनि त्यता ध्यान नदिएको कुरा, बसन्तका कुरा ,जिउरहे घीउ पिउन सकिने कुरा , किसानले चाहेको वेलामा मलबीउ पाउन नसकेको कुरा, विदेशीनु पर्ने कारण,तल्लो वर्गकाको पहुच कुनै चिजमा पनि पुग्न नसकेका कुरा, जीवनलाई चौतारीको वरपिपल सम्झनु, मानिसमा विश्वास हुनु, तृष्णा गन्तव्य हो भन्ने ठान्नु, निरन्तरताको खोजी, प्रेम र जीवन समय सन्दर्भ हुन् भन्ने कुरा,स्वार्थ वासना र तृष्णाले अस्तित्वको खोजी गरेको कुरा  औसरवादीले दाह्रा देखाएका कुरा, विश्वास इच्छामा परिणत हुन नसकेका कुरा, नवयात्रा सुरुभएर पनि कल्पनामा भुल रोपिएको वित्यास बढेको,पाखण्ड, दुराचार,र असतमा मूल्य हराएको, सिन्दुर धोइएको, मानवता सम्वेदनशीलता, शालीनता , सभ्यता र शिष्टता क्रमशः नामेट बन्दै गएका आदि थुप्रै घटनाधmम र दार्शनीक अभिव्यक्तिहरू यस कथाले समेटेको छ ।
 स्पर्श – यो कथा आन्दोलनताका आन्दोलनकारीले जनतामा देखाएको त्रासादिको एक नमुनाको दर्पण हो भन्न मन लाग्छ ।   उनीहरूको आदेशको पालना गरिनु पर्ने , पालना नगरे  कारबाहीमा परिने । दुई बन्दुकको  बीचमा जनता बाँचन पर्ने । यावत कुरा यस कथाले समेटेको छ । यस कथामा एउटा प्रधानाध्यापकको दायित्वलाई समेटिएको छ ।माष्टरले माष्टरीलाई जागिर नमान्ने धारणा पनि आएको छ । क्रान्तिकारीहरूले शिक्षकलाई बढी दवापमा राखेको धारणा पनि यहाँ आएको छ ।  क्रान्तिकारीले भन्ने गरेका केही उदाहरणहरू –"आकाश र पृथ्वी स्वतन्त्र भएका कारणा हामी पनि स्वतन्त्र हुनुपर्छ । तपाइँहरूले अहिलेसम्म बुभ्mन सकिरहनु भएको छैन त्यसैले बुझाउन आएको नि ।""खवरदार ! कसैलाई दायाबाँया लाग्ने अधिकार छैन ।" "तालि नबजाउनु र आँखा खोलेर हामीतिर हेर्नु विपक्षमा जानु सरह हो ।"
परिवृत्त–यो कथा शैक्षिक बेरोजगारीको एउटा उदाहरण हो । यस कथामा  मान्छे हुन के गर्नुपर्छ जस्ता प्रश्न आएका छन् । एउटा युवकले विए पास गरेर जागिर पाउन सक्दैन । ऊ सबैको अपहेलित बन्छ । विदेश जान खोज्छ तब पनि पैसा को जोगो गर्न सक्दैन । जागिर खान जाँदा पनि आफ्नो मानिस नभएको कारणले गर्दा कहीं कतै पाउन सक्दैन उसको प्रतिवेदन विगारी दिने वाला नै प्रजातन्त्र आएपछि ठूलो मानिस बन्छ । आत्मा हत्याको प्रयास गर्छ  सक्दैन पढेको प्रमाणपत्रको प्रयोजनमा नआए पछि नदीमा फ्याकीदिन्छ ।अन्त्यमा श्रीमान अघि अघि श्रीमती पछिपछि गर्दे हिड्छन्  । भन्दै कथा समाप्त हुन्छ । प्रजातन्त्र आए पनि हालीमोहाली हिजोकै सामन्तहंरूको र गरिव तथा असाहाय जनताको भोग्न परेको आर्थिक समस्यालाई कथाले प्रष्ट पारेको छ ।
उकालो – यो कथा पनि जनआन्दोलन र त्यसको सफलतामा आधारित छ । आन्दोलनमा  कयौं निर्दोषहरू जेलमा कष्टकर जीवन विताई रहेका थिए । कथाकारले यस समयको राष्ट्र, राजनीतिक दल राजनीतिक अवस्थालाई राम्ररी केलाएका छन् । कथाकार लेख्छन् –सिंंगो राष्ट्र आँसुको सागरमा डुबेर नारकीय पीडा भोग्दै छ ।" जनधनको क्षती, राजनीतिक दलहंरू गतिहीन अवस्थामा, जनआवाजलाई  विद्यार्थी मार्फत छरिने काम, जन आन्दोलन गर्ने निर्णय, विद्यार्थी,कर्मचारी ,किसान,तथा मज्दूरको संयुक्त प्रयासले लोकतन्त्रको प्रादुर्भाव, छातीमा गोली लागेको सौरभले पनि वीरहस्पिटालबाट सहिद मञ्चमा भएको भाषणलाई श्रवण गर्नु, लोकतन्त्र प्रादुर्भाव भएकोमा सबै हर्षित,अन्धकारमा डुब्ननपर्ने, विदेश जान नपर्ने, योग्यताको कदर हुनेछ आदि थुप्रै अभिलाषा तथा जन आकान्क्षाले स्थान लिएको धारणा आएको छ कथामा तर यी भावनाले साकार रूप पाउन सक्म्दैन हिजो जुन उद्देश्य लिएर सङ्घर्ष, उत्सर्ग र त्याग गरिएको थियो त्यो प्रश्नवाची भएर रहन्छ जस्ता धारणा कथामा आएका छन् यसभित्रका प्रस्तुति र दार्शनिक अभिव्यक्तिहरूले कथालाई उच्चाइमा पूरयाएका छन् । केही अभिव्यक्तिहरू–"अनि मुलुक र बासिन्दालाई सुखी बनाएर आपूm हाँसने र देशलाई पनि हँसाउने महान आकाङ्क्षा किन चैतेहुरीले उडायो ।"
जनता आशावादी अवस्थामा रहेका धारणा –"वनमारा जति झाँगिए पनि  एक दिन त नासिनै पर्छ ।" विनाशको अन्त्यमा विकासको जरो उम्रन्छ । कथाकारले मननयोग्य थुप्रै अभिव्यक्ति पस्केका छन् ।
ताप– यस कथामा नेपालमा आन्दोलनकारीहरूले अपनाउने गरेको बन्दको बारेमा उल्लेख गरिएको छ । बन्द गर्ने र नगर्ने दुई समूहबीच तर्क चल्छ । विभिन्न तर्कहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएका छन् कोही भन्छन् "समय अनुसार परिवर्तन हुननसक्नेको जीवन दुखद हुन्छ," कोही भन्छन्–" बन्द कुनै पनि समस्याको सही समाधान हैन", "राजनीति गर्नेहरूको निम्ती अन्तिम अश्त्र हो ।" "शिक्षण संस्था बन्दका विषयमा त अझ घोर आपत्ति छ ।" यसरी बन्दका कुरा गर्दा बन्द सदाका लागि बन्द हुनुपर्छ भन्ने धारणा आउँछ । एउटा कवाड पनि त्यहाँ पुग्छ र भन्छ बन्द तपाइँहरूको खेती हो , यसमा तपाइँहरूलाई नाफै नाफा छ । कवाडको यो कुरा सुनेर सबैका ध्यान तेत्यैतिर जान्छ । बन्दकर्ताका सहभागीहरूले कवाडलाई तँ को होस् भनेर प्रश्न गछन् ,कवाड गरेर खाना पूग्छ र यो कवाडी काम कहिलेसम्म गर्छस् भनेर प्रश्न राख्द्धन् । कवाडले पनि सहज रूपमा जवाफ दिन्छ । कवाड गरेर छ जना जहान पालेको र नेपालीहरूले कवाडको काम नगरेसम्म उस्ले यो काम गर्ने बतायो र गरिबहरूको लागि बन्द साह्रै कष्टदाई हुने भएकोले कहिल्यै बन्द नगर्ने अनुरोध गर्दछ ।यस कथामा धेरै सन्देशहरू आएका छन् ।सत्य, विश्वास,निष्ठा,आस्था,वर्तमान, बुद्धिले बलेको आगो ताप्ने, आस्था र विस्वास जलाएर बाँच्नेहरूमुर्दा हुन् ।इतिहास भुल्नु आत्महत्या गर्नु सरह हो । हरेक सभा र प्रदर्शनको निम्ति मानिसको ओसार्ने जिम्मा लिनु,, जनतालाई भरेङ् मात्र बनाउनु ,  आन्दोलनमा अधिकार कर्मी, नागरिक कर्मी, समाज सेवी, बुद्धिजीवी, देशभक्त सबैले दलका झण्डा बोकेका तर कसैका हातमा पनि राष्ट्रिय झण्डा नभएको धारणा आएको छ कथामा ।  
सपना – विमलाले पुत्र रहरले गर्दा सातौ कन्याको जन्म दिन्छिन् । उनका मनमा अनेकौ भावनाले स्थान लिन्छ । पुत्र जन्माउने रहर जीवितै रहेको हुन्छ । समाजमा प्रयोग हुने शब्द "छोरो नहुनेको दुख, अपुतोको धन,कोरीको जिउ,कात्रोमा खल्ती"ले विमलालाई निकै सताएको थियो । छोराको रहरमा उनले सौता व्यहोर्न पनि तयार भइन् तर वीजनलालले त्यस्तो कर्म गर्न चाहेनन् । समाजमा छोरा र छोरीमा कुनै विभेद छैन भन्ने धारणा आजका दिनसम्म उम्रनसकेको छैन। समाजमा "दागबत्ती, वर्षदिनको श्राद्ध र काजक्रिया अनि वर्तमानको आँखा र आक्षेपबाट मुक्ति " जस्ता भावना अझै जीवित छन् भन्ने यथार्थतालाई  कथाले समेटेको छ । अन्त्यमा देउरानी जेठानी तथा दाजुभाइको अंश हडप्ने आकाङ्क्षामा कुठाराघात। त्यसलाई पतिले पौरुषत्वसँग र पत्नीले नारी अस्मितासँग  गाँसेर हेरे भन्दै कथा समाप्त हुन्छ । एक शब्दमा भन्दा महिलामा पुरुषमा भन्दा छोराको चाहना बढी हुन्छ भन्ने धारणा आएको छ तापनि कथाकारले एउटी नारीभित्र पुत्रप्राप्तिको  तीब्र इच्छ्यालाई मनोवैज्ञानिकरूपमा विश्लेषण गर्न  कथाकार निपूण देखिन्छन् ।
घर – यो कथा पनि मार्मिक छ । सेवानिबृत्त सैनिक र सेवानिवृत्त प्रहरी दुईको भेट ललनको चियापसलमा भएको हुन्छ । दुबै एकआपसमा मित्रता बढ्छ । सैनिकले पहिलो विवाहकी पत्नी र छोरीमाथी एउटा सैनिककी विधवा बहिनीसँग विवाह गर्छ र सौता थप्छ । उसको लगानी सबै लगाएर छोरा पढाउने अनि घर बनाएपछि पत्नीले भएका छोराहरू यसका हैनन् । यो केवल नाठो हो यसको केही छैन भनी घरबाट निकाली दिन्छे । पहिलीकी श्रमितीले पनि अघिका कुरा बिर्सौ र सँगै बसौं भन्दा पनि आत्माग्लानीको कारण त्यसो गर्न सक्दैन । ऊ तडपी रहेको धारणा आएको छ कथामा । । ललनले विदेश जाने युवाहंलाई –"कामै नगरी खान त कतै पाइन्न हजुर , यतै गर्नु होस्, त्यताको भन्दा बढी आम्दानी हुन्छ " भनि दिएको सन्द्येश मनन योग्य देखिन्छ । केही मनन योग्य शब्दहरू–
"सन्तान जन्माउन लोग्ने नै चाहिन्छ भन्ने कुरा पनि मिथ्या हो ।"
"सन्तानलाई के थाहा बाबु को हो भन्ने कुरा । त्यो मलाईमात्र थाहा छ  र निक्र्यौल गर्न सक्छु । "  भनिन्छ आमा सत्य हुन् र बाबु केवल साक्षी मात्र हो ।
एकान्त–यस कथामा पनि मौनता र प्रश्न कर्ता बीचको सम्वाद भन्दा दोहोर बातचित भन्ने बुझाउँछ तर यहाँ विपिन दास मुरारका प्रश्नको उत्तर खोज्नु छ भन्दै एकान्त बास बस्छ र कुनै अपरिचितले "तिमीहरू पक्कै सुतेकै हौ " भन्ने प्रश्न तेस्र्याउँछ । "साँच्चे सुतेकै रहेछौ उठेकाहरूको स्थिति यस्तो हुँदैन ।" अर्को स्वरले थप्यो । अझै अर्कोबाट "सुत्न त पक्कै सुतका छौ अनि सुत्नेचाँही कहिलेसम्म"। यी प्रश्नहरू थपिदै थिए र विपिनले उत्तर खोज्न सकिरहेको थिएन  कथाकारले यस कथामा गणतन्त्र आएका कुरा गणतन्त्रमा एकता सुन्दर पक्ष मानिने कुरा, एकात्मकताको दाहसंस्कार गरेका कुरा, हामी आवश्यक्ताभन्दा बढी लचकता भएकाले भडखालोमा पर्ने  सम्भवावनाका कुरा, कुनै समय सुतेका भए पनि हाल सबै जागारहेका कुरा, हिजो पहुँच नभएकाहरू आज मथि पुगेका कुरा, सुतेका छौ भन्ने आरोप मिथ्या भएका कुरा  पुन तर्कले निष्क्रिय बस्नुको अर्थ सुत्नुनै हो भन्ने धारणा, भरयाङ चढेपछि विर्सने कुरा, टनकपुरदेखि खुर्द लोटनसम्ममा सीमा अतीक्रमण तथा लिपुलेक आदिमा भारतीय हस्तक्षेपका कुरा, चुनावमा यी कुरा सतहमा आए पनि स्वत  विलाएका कुरा,  निस्वार्थ बोलेको खण्डमा समस्या नआउने कुरा, आदि देशका यावत सम्स्यालाई हामीले नियालेर समस्या समाधानतिर लाग्न नसक्नु नै सुतेको हठर हुन्छ  जस्ता विविध धारणालाई कथाले समाएको छ ।
 माष्टर –यस कथाले आज देशमा शिक्षामा देखिएको विभाजन, सरकारी स्कुलमा विद्यार्थीको संख्यामा गिर्दो अवस्था,सरकारी स्कुलमा पढाउने माष्टरहरूले आप्mना छोराछोरीलाई निजिविद्यालयमा पढाउने र जागिर खान सरकारी स्कुलमा आउने धारणा, निजी स्कुल र सरकारी स्कुलको पाठ्यक्रम एउटै हुनु पर्ने कुरा, वेरोजगार श्रीजना गर्ने शिक्षाको केकाम, विदेश पठाइन्छ भने पनि कुन देशमा कस्तो जनशक्ति तयार गर्दा विदेश जानेवालाले सहजमा काम पाउन सक्छ आदि विषयमा कुरा उठान भएको छ । यस थकाले आजको शिक्षा पद्धतिको विषयमा गहन रूपले कुरा उठाएको छ तर सरकार पक्षबाट यस सम्बन्धमा सुनवाई भएको देखिदैन ।
सीमान्त–यस कथाले माओवादी जनयुद्धका वेला भूमिगत अवस्थामा भएका कार्यकर्ताले जनतासामु गरेका प्रतिबद्धता, पार्टीलाई पुरयाएको आर्थिक सहयोग ,संगठन बिस्तारका काम, आन्दोलन सफल भएपछि , त्यागि कार्यकर्ता माथि गरिएको उपेक्षा आदिलाई समेट्ने प्रयास गरेको छ । जीवनराम तराईको एउटा आइए सम्म पढेको युवक पहाडमा जान्छ  र शिक्षक बन्छ ऊ भूमिगत पार्टीको सदस्य पनि रहेको, उसले संगठनलाई जनताको पक्षमा लडेको भन्दै सक्दो सहयोग गरेको, राती राती मिटिङ गर्दै जनजीविकाको उत्थान, थिचोमिचो र भेदभावबाट मुक्ति, शम्पूर्ण शोषाणको अन्त्य, समनात, स्वतन्त्रता, र छुवाछुत मुक्त समाज जातीय बर्गीय र क्षेत्रीय विभेदको अन्त्य महिला माथि हुने थिचो मिचो र ज्यादतीको अन्त्य हुने कुरामा सहभागीलाई आस्वस्त पार्नु ,मागेको चन्दा माष्टरबाट उठाएर पार्टीलाई बुझाउनु बहुदल आउनु , आमनिर्वाचन आउनु, स्थानीय चुनाव आउनु तर त्यागी कार्यकर्ताले टिकट नपाउनु र टिकट पाएर चुनाव जितेका उमेदबारले विजयरेल्ली पनि छोट्याएर काठमाडौतिर लाग्नु र जनताका समस्यालाई नसुको , जीवनराम २५ वर्षपछि त्यो गाउँमा गएर दिएका विकासक्रम र त्यहाँ क्जनतासँग भेटघाट गर्ने उद्देश्यले जाँदा उसले पढाएको झकबहादुरसँग भेट गर्दा र गाउँको विकास प्रगतिको जानकारी लिंदा भूइचालोले ल्याएको परिवर्तन बाहेक केही नभएको सन्देश प्राप्त गर्दा ऊ बाटो बाटै फर्केको धारणा आएको छ कथामा ।
सिफारिस –यो कथा पनि जनआन्दोलन पछि स्थानीय चुनाव र राष्ट्रिय चुनावमा त्यागी इमान्दार कार्यकर्तालाई तपाईलाई टिकटको लागि सिफारिस गरको आस्वासन दिंदै जानु र टिकट पाउने काम पार्टीले सामन्तको कोटीमा राखेको व्यक्तिले पाउने, टिकट जित्नेले नै पाउने भन्ने जवाफ दिनु,, अब देशलाई समृद्धिमा लैजाने दायित्व हो भन्नु, यस्तै सर्वसाधारण , मज्दुर, किसान र श्रमजीवीका अनेकौं प्रश्नको जवाफ दिने काममा ह्रास आउनु, कमरेड यतिसम्म परिवर्तन भए कि लामो समयसम्म सेल्टर बसेका  देशको ठूलो मान्छे भएको जानकारी प्राप्त भएपछि मरणासन्न अवस्थामा पुगेक बृद्धले दर्शनको लागि अनुरोध गर्दा पनि दर्शन नपाई कृत्युवरण गर्न परेको धारणा यस कथाले समेटेको छ ।
आकाङ्क्षा –  यस कथामा विदेश पलायन गर्दा गरिएका कुसंस्कारहरूलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ । विवाह हाम्रो परम्परामा सृष्टिधान्ने संंस्कार हो । पुरानो परम्परामा विवाहका निश्चित महिना र लगन हुन्छन् । तर आज विदेश जाने चलनले गर्दा सबै महिनामा विवाह गर्ने चलन आएको छ । यस कथामा त काका भतिजीको बिचको विवाह गरेर विदेश गएर पारपाचुके गरेर अलगिएको कुरा , अमेरिका गएपछि काम नपाउनु, र अन्त्यमा केटाको मृत्युवरण गरेको पहिलो घटनालाई यहाँ प्रष्ट्याइएको  र दोस्रो घटना दाजुबहिनीको विवाह गरेर कागज मिलाएर अमेरिका गएको छ । आजको समयमा पैसाको लागि मानिस यति निकृष्ट भै सकेको छ कि अर्थ आर्जनको लागि जे गरे पनि हुन्छ भन्ने धारणा यहाँ आएको छ ।
मनोद्वन्द्व– यस कथामा मुखियाको थिचोमिचोबाट एउटी एक युवतीले मृत्युवरण गर्दा पनि न्याय पाउँदिन र पन्नालाल ले त्यो घटनालाई सबैलाई सुनाउन खोज्दा पनि सुनाउन पाउँदैन । पञ्चायती बस्छ तर किटानी जाहेरी दिने र उपचार गराउने भन्ने बहसमा मुखिया आएर उपचार गराउने भनी किटानी जाहेरी रोकि दिन्छन् । अन्त्यमा पवनलाल र भुवनहरू बोल्ने दिन कहिले आउला प्रश्नबाचक सहित कथा समाप्त हुन्छ ।
चाचाजी –  यो कथाले तराईका नेपालीले भोग्न परेको कठिनाई, राष्ट्रियताका बारेमा प्रष्ट्याउने प्रयास गरेको छ । नेपालको भूगभाग भारले आप्mनो कब्जामा  राखेको र आप्mनो नक्सामा समावेश गरेपछि नेपालमा यसको विरोध भएर नेपालले पनि त्यो जग्गा आप्mनो नक्सामा समावेश गरेपछि चाचाजी लगायतले दीपावली गरेर खुसीयाली मनाएको एउटा धारणा यहाँ आएको छ । अर्को धारणामा भारतले दोस्रो नाकाबन्दी लगाएको बारेमा चाचाजी निकै दुःखी भएको धारणा, तेस्रोमा तराईमा भारतबाट डाँकाहंरू आएर लुटपाट, बलत्कारको सामना गर्नु पर्ने धारणा, चौथो कुरा सरकारले किसानलाई आवश्यक पर्ने मलबीउको जोगो समयमा नगर्नु,पाँचौं कुरा सीमानाका बासिन्दा देशका स्थायी खम्बा भएका तर यताका मानिसले संका गर्दछन् भन्ने जस्ता गहन धारणाहरू यस कथाले समेटेको छ ।
कथाले दिएका सन्देशहरूलाई मैले पूर्णरूपमा समेट्न नसके पनि संक्षिप्त सार भाव भने पस्कने प्रयास गरेको छु । कथाहरूले दिन चाहेको सन्देश प्रष्ट रूपमा आएको देखिन्छ ।
शीर्षकीकरण –यस कृतिमा हरेक कथाको शीर्षकीकरण छोटो रूपमा तथा एकै शब्दमा राखिएका छन् । ती शीर्षक पनि कथाको सार निशारण गरेर राखिएको मसूस हुन्छ । कृतिको मूल शीर्षक पनि "अव उप्रान्त " राखिएको छ ।यस शीर्षकमा कुनै  कथा लेखिएको छैन । कथाकारले लेखकीयमा लेखेका छन् –"मेरा कथामा हिजो पनि छ, आज पनि छ,र भोली पनि छ ।" उनका भनाई र लेखाईमा गहिरो अध्ययन गर्दा कथाकारको भनाई र लेखाईको सुन्दर तालमेल छ भन्न सकिन्छ । भूत ,वर्तमान र भविष्यको मार्गचित्र कथामा प्रष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ । त्यसोहुँदा यावत घटनाक्रम , विविध पक्षले गरेका बोलेका सबै राम्रापक्षलाई व्यवहारमा उतार्दे र नराम्रा पक्ष तथा विकृति विसङ्गतिलाई त्याग्नु नै अव उप्रान्तको मार्ग चित्र हुनु आवश्यक छ भन्ने मलाई लाग्छ । त्यसो हुँदा यो शीर्षक सार्थक छ भन्ने मेरो विश्लेषण हो ।
पात्र विधान –  कथाकारले कथाहरूमा धेरै पात्रहरूलाई समावेश गरेका छन् । पात्र जति बढ्ता हुन्छन् त्यति कथाहरू जटिल बन्छन् जस्तो लाग्छ तर एउटा सुन्दर पक्ष के हो भने कथाकारले जति पात्रहरू यहाँ समावेश गरेका छन् , ती सबै सकृयछन् तथा क्रियाशील छन् । निष्कृय पात्रहरू यी कथाहरूमा पाइदैनन् । पात्रबाट प्राप्त सन्देशले देश बोलेको छ, यथार्थता खोलेको छ, सामाजका असहाय वर्गका सचित्र जीवनकथालाई सबैको सामु राखिदिएको छ ।
भाषाशैली – लेखक, कथाकार र कवि सबैको लेखनशैली आआप्mना किसिमका हुन्छन् ।नवराज रिजालको लेखनशैली नविनतम् छ । कथाबस्तु समकालिन नेपाली कथालेखन परम्पराको आम प्रवृत्ति र विषय बस्तुमै केन्द्रित भएको देखिन्छ । कथाका।ले लेखन शैलीमा  नयाँ पन , नयाँ दिशा, नयाँ उच्चाई , नयाँ सोच , नयाँ चिन्तन र नयाँ धरातल प्रदान गरेकाले कथालेखन शैली नयाँ भएको महशुस हुन्छ ।"
समग्र कृतिको अध्ययन गर्दा, कथामा के छ भन्दा कथामा के छैन भन्न मन लाग्छ । यहाँ यथार्थ परक जीवन, दृष्टि, स्वच्छ विचार, दृढ विश्वास, गहिरो आस्था,  सासामयिक र समाजका विकृति पक्षका कुरा, जनआन्दोलनमा प्रयोग गरेका आमकार्यकर्ताको पीडा, वेरोजगारी,सहिदको वलिदान, परिवर्तनले जनतामा दिन नसकेको अनुभूति, सीमा अतिक्रमण, आदि धारणाहरू कथामा आएका छन् भन्दै यस लेखको बिट मार्न चाहान्छु र नवराज रिजालमा उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दछु ।
धन्यवाद
२०७९ साल, जेष्ठ १ गत