आँखाभरि देश मनभरि परिवेशभित्र घुमफिर गर्दा

यो नियात्रा नवराज रिजालबाट सिर्जना गरिएको हो । नवराज रिजाल एक बहुप्रतिभाका धनी हुनुहुन्छ । उहाँको कलम विविध विधामा चले पनि धेरै लेखन बालकविता, बालकथा, बालउपन्यासका साथै लघुकथा, कथा, गजल,आदिमा भएको पाइन्छ । आज म उहाँको 'आँखाभरि देश मनभरि परिवेश'नियात्रा कृति अध्ययन गर्न लागि रहेकोछु ।यसमा १६ ओटा नियात्रा समावेश गरिएका छन् । यिनै नियात्राले दिएका मार्गदर्शनहरूमा म केन्द्रित हुन चाहान्छु ।
खासगरेर यात्रा के हो भन्दा नवरज रिजालले यसरी परिभाषित गर्नु भएको छ –'जिन्दगीको उर्जा हो यात्रा अर्थात उर्जा नै जिन्दगी हो ।' (पृष्ठ १८) बोली चालीको अर्थमा हामी भन्ने गर्दछौं – जीवन नै एक यात्रा हो । यात्रा खास उद्देश्य प्राप्ति तथा लक्ष हाँसिल गर्नको लागि गरिन्छ । यहाँ नियात्राकारले विविध स्थानको अवलोकन गरेर ती स्थानको प्रकृतिक सौन्दर्यता, त्यहाँ बसोबास गर्ने मानिसको अवस्था, त्यहाँको अर्थिक स्रोतहरू, धार्मिक मान्यता, राजनीतिक घटनाक्रम ऐतिहासिक भौगोलिक आदिलाई नियात्रामा समेट्ने प्रयास गर्नु भएको छ । अव हेरौं हरेक नियात्रामा समेटिएका कुराहरू।
मैले सबैलाई बिर्सेछु – यात्री झापा हुँदई(विर्तामोड बजार,शनिश्चरे बजार) अर्जुनधारा, (अर्जुनले बनाएको धारा) खुदुनाबारी,दानाबारीको गुरुवा बजार, शोक्तिम चिया बगान, कनकाई नदी, भञ्ज्याङ टुडीखेलको रत्नबान्तवाको सालिक, इलाम बजार,गोलेहोटेलमा बसाई, चुरेघाँटी, सानो स्वरूप सानो बजार, यहींबाट पाँचथर र ताप्लेजुङ जाने मोटरबाटो छुट्टिने, पूवाखोलामा ा बिजुली निर्माण हुन लागिरहेको जानकारी गराउँदै ४८ सये  फिटको उच्चाई बाट सबैलाई विर्सेको धारणको गीतको साथमा यात्रा समाप्त हुन्छ ।
यस नियात्रामा प्राकृति सौन्दर्यको वर्णन मात्र नभै झापा विद्रोहका पाँच सपूतहरू ( विरन राजवंशी, कृष्ण कुइँकेल, नारायण श्रेष्ठ, नेत्र घिमिरे र रामनाथ दाहाल)सहादत प्राप्त गरेको स्थान, डरलाग्दो वन, वनमा लुटपाट हुने डर, सरकारी चियाबगान सात, सोक्तिम चिया कमान  भ्रष्टचारले  गर्दा बन्द भएको, सीतामडी भारतमा घर भएकी महिलाले व्यपारवाट जीवन उत्थानको वर्णन, नेपाली लाहुरे धनकमाउन भारत लगायत विदेशमा गएर पाएको द्ुःखसँग तुलना गर्दै रिजालजीले भन्नुहुन्छ –' हामी खान जान्दछौं तर  बनाउन निर्माण गर्न मरे जान्दैनौं । जानेका छौं कुरा गर्न तर काम गर्न ठ्याम्मै समर्थ छैनौं ।'  नियात्रामा नियात्राकारले भावनात्मक धारणामा पनि धेरै कुरा पस्केका छन् ।
घुम्दै फिर्दे कचनकवल यस नियात्राको मुख्य उद्देश्य नेपालको सबै भन्दा होचो भाग स्पर्श गर्नेु थियो उद्देश्य पूर्तिगर्न नियात्राकार पथलैयाबाट रात्री बसमा सवार हुन्छन् । बसमा चढेपछि नियात्राकारले यात्रीहरूको भीड ,महेन्द्रराजमार्गमा डरलाग्दो वन, र बसहरू लुटिने आदि मनमा धारणा केलाउँदछन् । बसमा क्यासेट बजिरहेछ । ती गीतहरू सुनेर मनमा भिभिन्न जिज्ञाशाहरू उब्जन्छन्  । गीत जीवन हो भन्न पुग्छन् यात्री । उनी गीतमा तल्लिन हुन्छन्, डुब्छन्, पौडिन्छन्, छरपष्ट हुन्छन् । यसरी उनी  बाहिरी संसारलाई हेर्दछन् तर उनको भित्री आत्मका भावना त्यसलाई केलाई रहेका हुन्छन् । तरङ्गको सागरमा पौडी खेल्दै बर्दिबास हुँदै  सुरुङ्गामा पुग्छन् र पञ्चायतकालको अन्तिमतिर लक्ष्मी पाण्डेले सहादत प्राप्तगरेको कुरा स्मरण गर्दछन् । भुटानी सरणार्थीको भुटानप्रतिको राष्ट्रभाव, उनले नेपालमा शरणार्थी जीवन विताउनु परेको बाध्यता, मेची पुल पुगेपछि राष्ट्र–गीत "पूर्वमा टिष्टादेखि पश्चिममा काँगडा पुगेको धारणा स्मरण गर्दै राष्ट्रियताका भावनाहरूले ओतप्रोत हुन पुग्छन् र भन्छन् –'मेरो देश मेरो मुटुको धड्कन सधैं तिम्रो चरणस्पर्श गर्न पाइरहुँ, चाँहिदैन मलाई कुनै स्वर्ग र तीर्थब्रत, । ' नियात्राकार मेचिपुल अवलोकन पछि भारततिर गाभिएको नेपालका केही भूभागले हामीलाई यसरी लल्कारेका धारणा यसरी पस्केका  छन् –"अवत दुख्दैन मलाई , भो नछोऊ, लाज पचाएर नआऊ यहाँ । मेरो कौमार्य लुटिएको मूकदर्शक बनी हेरिरहनेहरूलाई यो देह छुने अधिकार छैन । तिमीहरूप्रति घृणा छ मेरो ।"विभिन्न भावनामा नियात्राकार अनुभूत हुँदै भद्रपुरतिर लाग्छन् । भद्रपुरबाट यात्री कचनकवलतिर लाग्दछन् । कचनकवलसम्म गाडी पुग्दैन ।दुई कोश अगाडि बढ्नुपर्छ  । रातको समय  विताउन समस्या देखेपछि दुई युवती कोपिला मैनाली र लीला खरेलका सहयोगमा बासबस्ने स्थानमा पुगी बासबसी कचनकवल पुग्दछन् ।
झापाजिल्लामा पर्ने यो कचनाकवलमा राजा वीरेन्द्र पुग्दा २०४४ सालमा एउटा स्तम्भ बनाइएको रहेछ त्यो पनि पानी भएको ठाउँमा, हिलैहिलो संरक्षण विहीन,बस्ने ठाउँको अभाव देख्दा नियात्राकारलाई खल्लो लाग्नु स्वभाकि थियो । उनले यसलाई प्रर्वद्धन गर्नुपर्ने धारणा राख्दछन् ।
यो स्तम्भ भएको स्थानलाई लोधाबारी भनिने र नजिकैको भारतीय गाउँलाई भवानीगञ्ज भनिने ।
लोखकले झापा नामाकरण को इतिहास पनि खोतल्ने काम गर्दछन् र कुमारखेद गाउँ भित्र पर्ने झापा गाउँको नामाकरणबाट झापा जिल्लाको नामा करण भएको । यहाँको उच्चाई १२५ मिटरदेखि २०० मिटर उच्चाईमा रहेको र यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १५३२ वर्ग किलोमिटरभित्र फैलिएको धारणा नियात्राकारले राख्दछन् ।
कचनकवलको नामाकरण सम्बन्धमा भासलाई कचन र जलकुम्भीले ओगटेको ठाउँलाई कवल भनिने भएको र दुबैलाई मिलाएर कचनकवल नामा हुन गएको । यसको अपभ्रंश नाम केचनाकल हुन गएको धारणा आएको छ ।
अन्त्यमा नियात्राकारलाई केचनाको परिवेशवाट छक्क परेको र' आहा कति मिठो बोली कति शुद्ध लवज' भन्दै यो नियात्रा समाप्त हुँछ ।
भावनाको बगरैबगर –  
जस्तो शीर्षक छ यस भित्रका अभिव्यक्ति पनि भावनाले नै भरिएका छन् । यसमा नियात्राकारले देशका मार्गदर्शक कछुवाको चालमा चलेको, मूल्यमान्यता, विचार दृष्टिकोण र आस्था कसैको साथमा नभएको जस्ता भूमिकाको साथमा नियात्राकार र नारायणजी काठमाडौदेखि घरजानको लागि मोटर साइकलमा नयाँ बाटोबाट घरको लागि प्रस्थान हुनु, यो बाटो काठमाडौ र मकवानपुर फाखेलका जनताले निर्माण गरेका, यात्रामा अगाडि बढ्नु हिमाल सिमेन्ट कारखाना पुग्नु, नियात्राकारका भवनाहरू देशका कलकारखानाहरू कौडीको भाउमा विक्री भएका, नैतिकता र दायित्व हराएका, प्रजातन्त्र स्वार्थ र गुटको घेरामा जेलिएकोले कसैको हित नहुने, भ्रष्टचार रासका रास बढेको द्वन्द्वको कारणले,रगतको आहालमा नुहाइ रहेका मानिस, 'ठूलाले जे ग¥यो काम हुन्छ त्यो सर्वसम्मत' ले स्थान लिएको, उठेर बोले हावाले उडाउँछ , बसेर बोले कसैले सुन्दैनन् जनबोली चरितार्थ भएको, प्रजातन्त्रप्रतिको लामो भावनात्मक अभिव्यक्तिका कुराहरू, आफ्नोकाम आफै गर्नुपर्छ भन्ने धारणाले बाटो जनताले बनाएका, जनता आस्थाका प्रतिबिम्ब,संयमको अर्को नाम हो जनता, नेपालीकापछि नेपाली नै लाग्नु, कुलेखानी जलविद्युत आयोजनाले ६०,००० किलोवाट विद्युत उत्पादन गर्ने, पोखरी २.२ स्क्वायरकिलोमिटमा फैलिएको, सरोवरको नाम स्वर्गीय युवराज्ञी इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवीको सम्झनामा इन्द्रसरोवर राखिएको, नेपाल जलस्रोतमा दोस्रो धनीदेश,८३हजार मेघावाट विद्युत उत्पादन गर्ने क्षमता भए पनि हमलसम्म ३०० मेघावाट मात्रै विजुली निकालेको, माओवादी विद्रोहले पारेको असरका कुराहरू,चिसापानी पुगेपछि चिसापानी गढी ऐतिहासिक ठाउँ, यहींबाट राहदानी वितरणका कुरा, चिसापानीगढीमा बालकृष्ण पोखरेलको जन्म, मकवानपुरगढीमा केशवप्रसाद उपाध्यायको जन्म,  घुम्टीमा अगाडी बढ्दैगर्दा ४५६०को भ्यान आउनु र मोटरसाइकल पल्टनु , दुबै घाइते बन्नु भ्यानले सुइँकुच्चा ठोक्नु, सञ्चारका साधन टाढाहुनु, दुबै एक अर्कालाई हेर्दै, एउटा अनिश्चित अन्यौल ठिङ्ग उभिइरहेछ अगाडी जस्ता धारणासँगै समाप्त हुन्छ यो नियात्रा ।
काठमाडौदेखि घनाजङ्गलमा भएको यस घटनासम्म नियात्राकारले बाटोको संरचना, प्राकृतिक सौन्दर्यता,माओवादी युद्धका घटना, सामाजिक, शैक्षिक, आर्थिक अवस्था, मानवीय सोच, राजनीतिक विकृतिक अदिलाई प्रस्तुत गरेका छन् नियात्रामा ।,
जिन्दगीको गोरेटोमा –नियात्राकारले मिरिकको यात्रा गरेका छन् । मिरिक भारतीय नेपालीहरूको बसोबास भएको ठाउँ । सुन्दर बजार पशुपति नगरबाट १३ किलो मिटरमा भए पनि घुमाउरो बाटोको कारणले गर्दा समय बढ्ता लागेको । मिकिरमा चल्ने सानो आकारको गाडीलाई जोङ्गा भनिदो रहेछ त्यसमा चढेपछि नेपाली गाना लगाउँदै गाडी अगाडी बढ्दा निकै रमाइलो भएको ।त्यहाँका बासिन्दाको भाषा, संस्कृति, पहिरन आदि सबै नेपालीसँग मिल्छ तर नेपालको पैसा भारतका सीमावर्ती ठाउँमा अन्त चले पनि यहाँ भने चल्दोरहेनछ । नियात्राकार सबै चिजमा रमाए पनि यसमा भने उनको मन तीतो हुन्छ । क्यामेराको रिल नघुमेपछि भारतीय पैसा कमी लगेको कारणले गर्दा फोटा खिच्न पाउँदैनन् ।मिरिक बजार घुमी सकेर ताल घुम्न जानु तालको लम्बाई १.२५ किलोमिटर भएको र तालको मध्यभागबाट ८० फिट लामो पुल निर्माणाधिन रहेको, यो ताल ४५०० फिट उच्चाइमा रहेको आदि वर्णनको साथमा पुन जोङ्गामा चढेर "जिन्दगानी गोरेटोमा घाम छाँया हो , संसारको घामछाँया जिन्दगानी हो " भन्न मन लाग्यो भन्दै यो नियात्रासमाप्त हुन्छ ।
  यस नियात्रामा मिरिक जानुभन्दा पहिला होटेल मालिक नरेशसँग नियात्राकारको गफ चल्छ । नागरिकताका कुरा आउँछन् । नियात्राकार संवेदनशील बन्छन् , माटोको लागि प्यालेस्टाइनहरू लडेका कुरा सम्झन्छन् । इलाम नामाकरणका कुरा (लिम्बू भाषामा इ भनेको घुमाउरो, लाम भनेको बाटो जोडिएर इलाम बनेको) भनेको , भावनात्मक रूपमा इलामका धरै कुराहरू यस नियात्रामा समेटिएका छन् । देश जलेको, देश दुखेको,पैसाको निम्ति सबैकुरा सामान्य हुँदै गएको, उद्योग धन्दाहरू कौडीको रूपमा विक्री भएको देशको आर्थिक सामाजिक, राजनीतिक, धनि गरिब आदि आदि कुराहरू नियात्रामा आएका छन् , केही पंक्तिहरू यहाँ पढम् – "मान्छेले आपूmलाई देउता बनाएपछि  पतनको सुरुवात त्यहीबाट हुन्छ । " मानिसको प्रगति सम्बन्धमा नियात्राकारको धारणा यसप्रकार छ –"बाचाबन्धन, विश्वास, अठोट र कल्पनाको भरमा हो मान्छे शिखर चढ्ने ।" आजका मानिसको प्रवृत्तिमा नियात्राकारको धारणा छ –"नैतिकता, मानवीय संवेदना धर्तीबाट बसाइँ सरिरहेका छन् ।" सुगौली सन्धि सम्बन्धमा नियात्राकारले भन्छन् –" सुगौली सन्धिमा नेपाल हारेन,परिस्थिति हा¥यो, समय हारो र हारे शासकहरूले । "  
 प्रगति कसरी हुन्छ  भन्दा नियात्राकारको धारणा यसप्रकार छ–"जिज्ञासाका पूजा गर्नेको उन्नती भयो प्रगति चुलियो आस्थाको सगरमाथा उक्लने पाइलाहरू अगाडी बढे ।जिन्दगीको पाटोबाट खस्नेहरू कहिल्यै उठ्न सकेनन् ।"अत यस्ता धारणा धेरै आएका छन् नियात्रामा ।
 विदेशी बस्तीको सफर –यो नियात्रामा नियात्रकार २०५४ साल झापा  सहयात्री भगीरथकोमा पुग्छन् । उनको घरपरिवारको विवरण दिनुको साथै दशैको सकिनु, तिहारको रमझम लाग्नु, विकृतिको पर्खाल उभिनु, ढल्नु, आदिकालदेखि नै विनाश र निर्माण सँगसँगै हिडेका, मानिस नभै मन,बिचार, विश्वास र अठोट हिड्ने,परिचय आस्थामा हुने, पुर्खा हिडेकोमा भेटिने पहिचान आदि भूमिका बाँद्धै पुर्खाहरू परिवँदले सीमापारि पुगे या पु¥याइए घ
तर ती आज दुखमा छन्, व्यथामा छन्, पीडामा छन् भन्दै नियात्राकार दमकको बजार त्यहाँका क्रियाकलाप, भुटानीशरणार्थी र त्यहाँ देखिएको विकृति, सस्तिएको श्रम,प्राप्त भएको हस्पिटलको सुविधा, डुक्पा सरकारको ज्यादतीले लखेटिएका नेपालीमूलका ल्होत्सम्पाहरूको कारुणिक वेदना, नेपाली मूलका भुटानी शरणार्थीको जातीय संस्कृति, धर्म परम्परा,रीति रिवाज आदिलाई आत्मसात गर्दा भुटानी डुक्पा सरकारले अमानवीय यातना, हत्या,हिंसा, लुट, बलत्कार,शृङ्खला,खप्न नसकेर देश निकाला भएक आदि व्यथा समेटिएका छन् यो नियात्रामा ।
 सोध्दै खोज्दै गोसाइँकुण्ड –जनार्दन र रिजाल बीचमा भएको सम्वादबाट थालनी भएको छ नियात्रा । २०६२ सालको भाद्र ३ गते जनै पूर्णिमाको दिन त्रिशुली नदीको उद्गम स्थल गोसाइँकुण्डमा ठूलो मेला लाग्ने त्यही मेला हेर्ने उत्कण्ठा उब्जीएको थियो नियात्राकारमा । गोसाइँकुण्ड एउटा धार्मिक स्थल पनि भएको र त्यहाँ धेरै जसो मानिस धर्म प्राप्त गर्न जाने भएको तर रिजालले यस नियात्रा सम्बन्धमा भन्छन्–"अन्ध धार्मिक आस्थाकै कारण जान लागेको होइन। प्राकृतिकको पूजारी हुँ पूजा गर्न जाँदै छु त्यता ।"यात्राले निरन्तरता पाउँछ । काउले, ढुङ्गे, वेत्रावती बजार, कालिका स्थान,मूलखर्क, धुञ्चे, घट्टेखोला(१९६० मिटरउच्चाइ)मा  लौरो किन्नु, देउराली(२५०० मिटरउच्चाई)ढिम्सा(३०००)मा विश्राम लिनु,, यहाँ एउटा छाप्रोमा ५० जना भन्दा बढीलाई बास दिनु , राती यहाँ बसेका यात्रीहरूमा एउटी महिलाले "लौ न नी मा¥यो मोरोले"भनि दिएको आावाज र श्रमिानले खुकुरी लिएर काट्छु भन्दै नाचेको दृश्यले तहल्का मच्चाएको र आखिरमा जुकाले घाँटीमा टोकेको घटनाले निकै रोचक बनाएको छ यात्रालाई ।चढाई चढ्दै चन्दनबारी, चोलाङ्पाटी,लौरी विनायक हुँदैजाँदा बुद्धमन्दिर (४२००मिटर) मा पुग्नु थकाईमार्नु, लामासँग रसुवा नामाकरणको कुरा उठ्नु र लामाल ेरसोवा बाट अपभ्रंस भएर रसुवा भएको र यसको अर्थ र भनेको भेडा च्याङ्ग्र र सोवा भनेको चराउने ठाउँ  हो । लामाले रसुवा जिल्ला१५१२ कि मिमा फैलिएको सवै भन्दा अग्लो लामटाङ लिरुङको उच्चाई ७२२७ मिटर, राष्ट्रिय निकुञ्ज १७१० कि मिमा फैलिएकोमा ९५७ कि. मि. भने रसुवामा पर्ने । यहाँबाट नियात्राकार गोसाइँकुण्ड(४३८० मिटरम) पुग्नु गोसाइँकुण्डमा ३ स्थाई र ५०० अस्थाई थर्पु रहेका, १०८ कुण्डहरूमा गोसाइँकुण्डको पानीबाट त्रिशूली,सरस्वती कुण्डबाट वेत्रावती र सूर्यकुण्डबाट सूर्यमती÷तादी बगेका, यहाँ वर्षमा दुई दिन मेला लाग्ने, (दसहराको दिन र जनैपूर्णिमाको वेलामा पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म,) आदि विवरण सहित यो नियात्रा सकिन्छ ।
 यस नियात्रामा नियात्राकारले सोझै यात्राको विवरण सहित थुप्रै भावनात्मक विवरणहरू पोखेका छन् । थुप्रै सन्देश यहाँ पाइन्छन् जस्तै "साँचो अर्थमा नेपाल भन्नु नै प्रकृति हो ।" "प्राकृतिक, सांस्कृतिक र जातीय एकता नै नेपालको स्व पहिचान हो ।"
 हिडदै पाइला मेट्दै – यस नियात्रामा पोखराबाट घान्द्रुक पुग्ने लक्ष रहेको र त्यहाँ पुगेपछि नियात्रा समाप्त हुन्छ । नियात्राकारले लामो भूमिकाको साथमा भावनात्मक धारणालाई आफ्नै मनमा विश्लेषणात्मक रूपमा पस्कदै, अगाडी बढेका छन् । सर्वप्रथम नियात्राकार र टंक सुवेदी बीच भाषा साहित्य, संस्कृति, विषयमा गफ गर्दै नयाँपुल पुग्नु र गाडीबाट ओर्लिने काम गर्नु । मानिस धेरै कार्यलय सामान बोकाउन तय गरिएका ५–७ भरियाले यात्रामा सहभागीका सामन लान छोपै नलाग्नु,  विदेशी पाहुनाहरूले भने आफ्ना झोला आफै बोकेका तर नेपालीले त्यो गर्न नसकेका धारणा नियात्राकारले राखेका छन् । नेपाली अगाडी बढ्न नसक्नुको कारणा मानवीय प्रवृत्ति, सोचाइ, विचार,दृष्टिविन्दुलाई दर्शाएका छन् । नियात्राकारले  भन्छन् – "मानिस व्यवहारले चिनिन्छन् । चिन्तनले बुझिन्छन् । विश्वासले उचालिन्छन् । आस्थाले उकालिन्छन् । विचारले हिड्छन् अगाडि र समाउँछन् गन्तव्यका बाटो ।" आफ्ना सामान अरूलाई बोकाउँदा देखिने गौरवता, नयाँ पुलदेखि धान्द्रुक लाग्दा देखिने विकटता, आर्थिक अभाव, दैनिक आवश्यक्ता पर्ने बस्तुको अप्राप्यता बाहिर देखिने सत्यता र भित्रको यथार्थ भोगाइमा भिन्नताका धारणाहरू यहाँ आएका छन् ।
"मानिस सबैलाई चाहिने उत्साह र उमङ्गता  हो र बास्तविक संसारमा धेरै थोक भेट्न सकिन्छ । बास्तविक र अवास्त्विक जीवन पनि भेटिन्छ । प्रयास रत रहेमा भोगाइ, आस्था, विश्वास, मूल्यमान्यता र अठोट पनि फेला पार्न सकिन्छ । तर हामी नेपालीको लाहुरे बन्ने सपना आज बाट नभएर हिजैबाट थियो र आज पनि छ । लाग्छ नेपालीको जिनमै छ लाहुरे बन्ने प्रवृत्ति । "
"मानिस अग्रसरतामा आफ्ना बाटा छन् । बिचारका पाटा छन् । जीवनमा खाटा छन् । विभेदका टाटा छन् । दुखाइका साटा छन् । एक नास कतै छैन । "
"नेपाल सानो छ  तर  संस्कृतरूपमा सम्पन्न मूलुकका नागरिक  हाम्रो गौरव वीरहरूको पहिचानमा रहेका हामी आज आएर यो वीरताको पहिचानबाट टाढा भए जस्तो लाग्छ । "
  बाटोमा केही मानिसहरू पूmलमाला लिएर मन्त्री खोइ भन्दै तलासी लिइरहेछन् । जब यही समुहमा आवद्ध रहेर आएका पूर्वमन्त्री प्रदिप नेपाल त्यहाँ देखिदा। त्यहाँ उभिएका मानिस पनि भोजपुरे रहेकोले स्वागतमा स्िरक भएको जानकारी विवरण आएको छ । पारि लान्दु्रक वारि घान्द्रुक  बीचमा मादी नदी रहेको । धान्द्रुक पुगेपछि शक्ति होटेलमा बास भएको भन्दै नियात्रा समाप्त हुन्छ ।
अमरसँग छत्रेदेउराली–
यो नियात्रामा नियात्राकार कीर्तिपुरबाट धादिङ्को छत्रेदेउरालीमा अवस्थित महेन्द्रोदयस्कुल सम्म पुग्ने उद्देश्य रहेको र नेपाल बन्दको कारणले यो लामो यात्रा हिडेर गर्नुपर्ने भएको । यस नियात्रामा बन्दको यसर, बन्द कसरी गरिएका छन् । त्यबाट हुनजाने कष्टकर जीवनको बारेमा नियात्राकारले पूर्णरूपमा दर्शाउँदै भन्छन् –"हिजो आज सजिलो छ बन्दको खेती गर्न । कुनै कुरामा कसैलाई कोहीदेखि रिस उठो भने जहाँसुके र जहिलेसुकै गर्न सकिने काम हो यो ।" बन्दको प्रतिकार गर्न सक्ने कोही छैनन् वर्तमान निरिह छ  मानिस आफैदेखिबाट डराई रहेका छन् । सरकार पनि निरीह छ ।  विवशजनता ÷ भद्रगोल परिस्थिति , अन्योल ग्रस्त मानसिकता,आदि धारणा राख्दै, हिड्दै गर्दा गणेश मन्दिरको प्राकृतिक सौन्दर्यताको अवलोकन गर्दै, जर्मन सरकारले बनाएको कृषि सडकमा हिड्दै, खत्री गाउँ हुँदै, भीमढुङ्गामा थकाइ मार्दै, महेशखोला तर्दै, भन्ज्याङ पोखरीलाई हेर्दै यात्राको उद्देश्य अनुरूप स्कुलमा पुग्छन् यात्री ।
यस नियात्रामा नियात्राकारसँग एक जना मानिसको भेट हुन्छ । कुरा कानीमा उनको झोला लगि दिने कुरा गर्दै झोला बोकेर हिडेपछि भेट हुँदैन । चिनाजान नभएका मानिसले झोला लगिदिंदा र भेट नहुँदा नियात्राकार चिन्तित हुन्छन् तर झोला एक जना छात्राको साथमा स्कुलमा झोला र झोला भित्रमा एउटा चिठी पनि प्राप्त हुन्छ र त्यो कितापको झोला बोक्ने मानिस अमर सिंह रहेछन् । नियात्राकारलाई उनीसँग परिचय नगरेकोमा थकथकी लाग्छ भन्दै नियात्रा समाप्त हुन्छ ।
यस नियात्राले धेरै कुरा समेटेको छ । यहाँ ऐतिहासिक कुराहं आएका छन् । जीवन दर्शनका कुराहरू आएका छन् । थुप्रै सन्देशहरू जस्तै "वैशाखीमा भरपर्नेहरू गन्तव्यका के कुरा छेउछाउसम्म पुग्न सक्दैनन् ।" "जो जस्तो परिस्थितिमा रहे पनि, कमसेकम आफ्नो परिधिको रेखाङ्कनमै जीवनको सार्थकता खोज्नु, एउटा अनुपम सत्य हो ।"  यस्ता अभिव्यक्तिहरू थुप्रै छन् ।नियात्राकारका भावना पानी बग्दा झै बगेका छन् ।
,हिमाल, हिउँ र हेराइ–यस नियात्रामा नियात्राकारले धान्द्रुकको गैरी गाउँको सरेफेरोमा यात्रा गर्दछन् । गैरी गाउँको यात्रामा निक्लेका नियात्राकारका भावना यत्रतत्र सर्वत्र पुगेको देखिन्छन् । विश्वका आठहजार माथिका १४ टाकुरा मध्ये ८ ओटा टाकुरा नोलमै भएको जानकारीको साथमा धान्द्रुकका मानिसको बाँच्ने आधार हिमाल चढनेहरूले गरेको खर्च नै हो भन्ने छ । त्यहाँका जनता भरिया र कुल्लिमा रमाउने नियति भोगेका कुरा, बाहिर बाट हेर्दा राम्रो देखिए पनि टुकीको अर्को भाग अँध्यारो नै हुन्छ भन्ने उखान चरितार्थ यहाँ पनि लागु हुन्छ भन्ने कुरा, हिमाल भ्रमण गर्नेहरूका ज्यानै गएका अङ्गभङ्ग भएका कुरा, भरियाका दुखेसाहरू, खच्डले भारी बोकेका कुरा,  हिमालका टाकुराको टोपी लगाए जस्तो दृश्को सुन्दरता, तलको भागमा रहेका दागको अवस्था, स्वार्थका भकारी बोक्नेवालाका कुरा, लाली गुराँसमा  सूर्यको किरण पर्दा आफ्नो रुपमा आफै लजाई रहेकी युवती जस्तो देखिने कुरा, हिमालका टाकुरामा सूर्यको लालिमाले देखाउने सुन्दरता, हिमालको सुन्दरता र कुरुपतालाई  नियालेर हेर्दा मूल्याङ्कनमा सहजता नभएका कुराहरू लगायतका धेरै धारणा यहाँ पस्किएका छन् । नियात्राकारले धान्द्रुकमा सीमित नभएर राष्ट्र, राष्ट्रियता, राजनेताको प्रवृत्ति, हाम्रो गौरवमय इतिहास आदिलाई केलाउँदै आजको परिस्थितिमा राखेका केही धारणाहं यहाँ पस्कन चाहान्छु – "इतिहासको कुनै कालखण्डमा हामीले कसैका दासत्व स्वीकार्नु परेन  ।....... त्यसो त कसैको दासत्वभित्र नरहेर पनि कहिल्यै स्वतन्त्रताको अनुभूति गर्न पाएका छैनौं ।"
  यहाँ नेपालाई एकिकरण गर्दा भोगेका कष्टहरू, कतिले गर्नु परेको मृत्युवरण,आदिेले बनेको देशको निर्माणमा आजको परिस्थितिलाई केलाउँदै नियात्राकारले भन्छन् – "सके, भ्याए, र पाए, आज पनि, देश विभक्त तुल्याई राज गर्ने तम्तयारहरूको कुनै कमी छैन । स्वार्थको भकारी बोकेर कुत्सित लालसाको माद्रोमा बेरिएर हिड्नेहरू छन् ।"
सार्वभौम स्वतन्त्रता जे भने पनि आजका राजनेताले सकरात्मक पक्षमा अगाडी बढ्नु पर्ने हो । त्यो हुन सकिरहेको छैन भन्दै नियात्राकारले लेख्छन् –"यो भूमिमा जे नहुनपर्ने थियो त्यो निर्बाध भइरहेको छ ।जेको अपेक्षा थियो त्यता ध्यान आकृष्ट हुन सकिरहेको छैन। जति सुकै आधुनिकता र स्वतन्त्रताको नारा अलापी रहे पनि प्रभुभक्तिमा लीन  हुने मानसिकताले मन मस्तिष्कमा घर गरिरहेछ ।" यतिमात्र हैन नियात्राकारले अझै के देखिरहेकाछन् त्यो पनि यसरी लेखिरहेका छन् –"आजका हामी देशबाहिरका प्रभू गुहारेर, आफ्नो अस्तित्वमाथि धावा बोलिरहेका छौं ।" यस्ता राष्ट्रिय भावनाले आमेतप्रोत मन मस्तिष्क र भावनाका धारणाहरू अनगिन्ति बगिरहेका छन् ।
सिन्धुलीगढी घुमेर हेर्दा –यस नियात्रा उदयपुरको साहित्यिक जमघटबाट थालनी हुन्छ । यहाँ नियात्राकारले २०२८ सालबाट गाईघाट उदयपुरको सदर मुकाम बन्ने मौका पाएको, पृथ्वीनारायण शाहको एकिकरण अघि उदयपुर  चौदण्डी राज्यको सीमानाभित्र परेको, आज गाईघाट रौतापोखरीमुहानबाट बग्ने त्रियुगा नदीको नामबाट त्रियुगा नगरपालिका बनेको आदि विवरण सहित नियात्राकारको टोली जलजलामा गाडीकुरेर गाडीको आगमनपछि सिन्धुली जाने यात्राको थालनी हुन्छ । भिन्न ठाउँलाइ जस्तै कदमाहा, रुपनी, बर्दीबास हुँदै सिन्धुली जिल्लामा प्रवेश र सिन्धुलीगढीको बारेमा थुप्रै कुराहरू समावेश गरिएका छन् – सिन्धुलीगढीमा विक्रम सम्बत १८२४ असौज १५ गते अंग्रेजहरू सँग लडेर विजय हाँसिल गरेका थिए । नेपाली सेना १२०० थिए भने अंग्रेजहरू२४०० थिए, यिनीहरूसँग आधुनिक हतियार युद्धकौशलतामा निपुण हुँदाहुँदै पनि नेपाली सेनाले जित्नुको कारणमा नेपाली सेना देशको माटोको लागि लडेका, मनमा सङ्कल्प बोकेका, आपसी मेलमिलाप र एकतामा साथै समृद्धिको लागि लडेका थिए । नेपाली सेनामा जोश, देशभक्तिको भावना, उत्साह, उत्तरदायित्व र नागरिक हुनको कर्तव्य बोध भएकोले हो र अंग्रेजहरूको सम्राज्य विस्तारको लागि लडेका थिए भन्ने धारणा नियात्राकारको छ ।
यस युद्धको ठूलो महत्त्व भएको, नेपाली सेनाले आधुनिक हातहतियार प्राप्त गर्न सक्नु , युद्धकौशलतालाई देख्नु, परिस्थिति बुझेर पाइला चाल्दा सफलता पाइने , मूल धमिलो भएपछि खोलानाला सङलो हुन नसक्ने, मानिस काम, योगदान, वीरता र कर्तव्य बोधले बाँच्छन् भन्ने धारणाहरू पनि आएका छन् । नियात्राकारले धेरै सन्देशहरू दिएका छन् ।प्राकृतिक प्रेमी रिजालले प्रकृतिको पूजा गर्ने, नेपालीको हिजोको जीवनशैली खोजपूर्ण,ओजपूर्ण भएको तर आजको परिवेश परिवर्तनशील रहेको सिन्धुली गढी हिजोको परिवेशमा एक महत्त्वपूर्ण गडी, पूर्व २ नम्बरको सरदर मुकाम भएकोमा पछि रामेछापमा सरेको सिन्धुलीको सदरमुकाम सिन्धुली माडीमा सरेको र हाल आएर यहाँ जङ्गलले धेरेको वेवारेसी रूपमा रहेको, यो गढी पुर्खाको शुरता, वीरता र सहासपूर्ण कदमको चिनारी भएको हुन्दा राज्यले जिम्मेवारी लिनु पर्छ भन्ने नियात्राकारको धारणा छ । स्थानीयस्तरबाट केही काम भएको जानकारी सहित, गाडीमा सवारी भएको र बद्रीविक्रम थापाको सिन्धुलीगढी  पुगेर हेर्दा सुन्तली माई कतिपो राम्रो दरबार  गीतको श्रवण सहित नियात्रा सकिन्छ ।
 स्मृतिमा बग्दै बग्दै –शीतल गिरी र जय छाङ्छाबाट सुरु भएको ३२सौं ङ्खलामा नवराज रिजाल पनि स्रष्टा यात्रामा सहभागी हुनु,। गाडी तय गरेकोमा धोका खानु र कलंकीबाट यात्रा सुरुहुनु, स्रष्टाहरू साहित्यिक चर्चामा लाग्नु तर रिजालको मन भने बाहिरको प्रकृतिको सुन्दरतामा रमाउनु ,चारैतिर मोटरबाटा खनेको देख्नु, र के मोटर बाटो मात्रै विकासको सूचक हो भन्नेप्रश्न मनमा उठ्नु, जथाभावी बाटोको निर्माण गर्दा पानीका मूल सुक्नु  जग्गा बाँझिनु, प्राकृतिमाथि कसैले जथाभावी गर्न नहुने गरे दुखको परिणती हामी आफै हुनु, यस्ता प्रकृतिक विपत्ति आउँछ भनेर पनि नआउनु, टार्न पनि नसकिनु, मनमा तर्कना खेलाउँदा खेलाउँदै दास डढुङ्गा नजिकेको पुलमा पुग्नु, पैदलयात्रा सुरुहुनु, घाम चर्कनु कसैका हातमा छाता हुनु कसैका नहुनु, चुडामणिको घरमा पानी पिउनु, अघि बढेपछि देउघाट पुग्नु, पाल्पाली राजा मणिमुकुन्दसेनले लिएको समाधि स्थल, बृद्धआश्रम हरिहर आश्राम,गलेस्वर आश्रमर महेश्वर आश्रमको अवलोकन गर्नु, पूलतर्नु , रिजालले  सोचे जस्तो देवघाट नदेखिएको, पुराना बस्तुलाई नयाँ निर्माण विस्थापित गरेको, यसरी नै गैंडाकोट हुँदै मौलाकालिका तिर लाग्नु, खानपानको राम्रो व्यवस्था हुनु, मौलाकालिकाबाट चितावन, नवलपरासी, तनहूँका सुन्दर दृश्यको अवलोकन गर्नु, मौलाकालिकाको बाटो हुँदै सेन राजा हिड्ने बाटो हुनु, सेनराजाको ठूलो राज्य टुक्रिएर सानो हुनु, मणि मुकुन्दसेन वि.सं. १५५३ मा जन्मेका, वि.सं.१५७५मा राजा भएका, ,वि.सं. १६१० मा राज्यविहिन र १६२२ मा देवघाटमा प्राण त्याग गरेका, आदि विवरणको साथमा  नियात्राकारले पुरानो मौलो अवलोकन गरेका, बली निषेध गरिएको, २०२३ बाट पुननिर्माणको थालनी, करोड भन्दा बढी रकम मन्दिरको नाममा रहेको , दशैं र नयाँ वर्षमा यहाँ भीड लाग्ने । पृथ्वी नारायण्ले एकीकरण गर्दा पाल्पा बाहेक सेनराज्य  तीन (मकवानपुर, विजयपुर र चौखण्डी) थिए र यी राज्य एकीकरण भएको विवरण यहाँ पाइन्छ ।
मौलाकालिकाको दर्शनपछि गैडाकोट झरेर गोविन्दराज विनोदीलाई सुस्वास्थको कामना गर्दै, कविता बाचन सहित काठमाढौतिर बसयात्रा थालनी हुन्छ ।
भग्नावशेष पछिपछि – धादिङ्का छत्रेदेउराली स्थित महेन्द्रोदय माध्यमिक विद्यालयबाट २०६४ सालको मंसिर महिनामा कक्षा नौ र दशका विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिकभ्रमणमा लिएर जाँदा बासमा होटेलवाला र विद्यार्थी बीच असमझदारीको कारणले गर्दा केही तीतोको साथमा यात्रा थालनी भए पनि लुम्बिनी पुग्नु । लुम्बिनीमा र्इं.सा.पूर्व ५६३ मा बुद्धको जन्म भएको, राजकुमार भए पनि प्राप्त सुखले उनलाई आनन्दित तुल्याएन, राज्य त्यागेर सुखको खोजीमा राजदरबार त्यागेर निस्किए । उनमा खुसी प्राप्त गर्न दृढ इच्छाशक्ति र अठोट थियो र यसैले गर्दा खुसी प्राप्त गरे भन्ने धारणाको साथमा गौतम बुद्धको जन्म स्थल, मायादेवी मन्दिर, विभिन्न देशले आफ्नै शैलीमा निर्माण गरिएका बौद्धगुम्वाको अवलोकन गर्दै पोखरातिर लाग्नु । पोखरामा पातले छाँगो, गुप्तेश्वर महादेवको दर्शन,सराङ्कोट,चमेरे गुफ्फा फेवाताल, वेगनासताल,रूपाताल,तालबाराही, सेती नदी आदिको अवmलोकन गरेर गोर्खातिर लाग्नु । गोर्खामा गोरखा दरबार ,भान्छाघर, करेसाबारी आँगनको सेरोफेरो, रामशाहको चौतारो, विशे नगर्चीको गाउँ,आदि अवलोकन । गोर्खा अवलोकनपछि  फिर्ता हुनु  र भ्रमण समाप्त हुन्छ ।
पृथ्वीनारायणको सालिक ढलेको र त्यसको कसैले पनि वास्ता नगरेकोमा नियात्राकार निकै चिन्तित हुन्छन् । यस विषयमा नियात्राकारले लेख्छन् –"कत्रा–कत्रा खतवात लागेका वा देशको घात गरेकाले त छुटसाथ सम्मान पाएका छन् भने झन उनले त जुटाउने, जोड्ने, र बलियो हुने काममात्र गरेका थिए । यस्ता व्याक्तिलाई किन अपमान गरियो ?मनमा,  भावनामा, विचार, सोचमा, विविध प्रश्न उब्जन्छन् ।" विशेनगर्ची एकीकरणका सूत्रधार भएको, सिद्धयोगी गोरखनाथको नामबाट गोर्खा नामाकरण रहेको, यही हाम्रा पुर्खाका बहादुरीले गर्दा  विश्वमा हामी बहादुर र गोर्खाली भनेर चिनिएको तर हामी आफ्नालागि कहिल्यै नलडेका जति लडेम अर्काको लागि मात्र लडेम । गोर्खाको इतिहास केलाउँदा, कहिले, लिक्ष्छवी, कहिले सिञ्जा, कहिले डोटी, कहिले केन्द्रमा र कहिले सेनहरूको ,पछि गएर द्रव्यसाहपछि यस राज्यले एकीकृत गर्दै अगाडि बढेको जानकारी गराउँदै काठमाडौ जान गाडीमा चढ्नु गाडीमा गोपाल योञ्जनको गीत–" मेरो टोपी कैलासशको शिरजस्तो, मेरो टोपी हिमाली भीर जस्तो कहिल्यै पनि झुक्न नजान्ने , कहिल्यै पनि लुक्न नजान्ने , मेरो टोपी नेपाली वीरजस्तो ।" गीत क्यासेटमा बजाउँदै, रमाउँदै नियात्रा समाप्त हुन्छ । यस नियात्रामा मवीवि शाहको गर्छिन पुकार आमा रोईकराई जोडले होइन मेरो भन्छिन् सन्तान थरीथरीका  । गोपाल योञ्जनको बनेको छ पहराले...  , देशले रगत मागे मलाई बली चढाऊ....जस्ता गीतको बजाइले यात्रा निकै रोचक बनाएको छ ।
नियात्राकारका लेखनमात्र नभै मुख, हात, मन समेत चलेको छ र उनको लेखनमा राष्ट्रियता, प्राकृतिक सौन्दर्यता, इतिहास, भावनात्कम अभिव्यक्तिः दर्शनले पनि स्थान लिएको देखिन्छ ।
सम्झनामा लेवरनगर–
"विधिको विडम्बना भनौं या समयको क्रूर नियति ,साइत गरेको तथा हिड्न तरखरमा लागेको सयौं वर्षपछि पनि हामी जहाँको त्यही छौं ।"
यी अभिव्यक्ति हुन् नवराज रिजलका । बास्तवमा हाम्रो चौतर्फी विकास अगाडि बढ्न नसकेको अबधारणा हो यो । कलानाथ अधिकारी प्रतिष्ठान द्वारा आयोजित कार्यक्रम कलानाथ अधिकारीले २०१५÷०१६तिर बस्ती बसाएको लेवरनगरको कार्यक्रममा सहभागी हुँदाको धारणा हो यो । कलानाथ अधिकारी ४०को दशकदेखि नै निरन्तर देखिइरहने व्यक्ति, उहाँको घरको भित्तोमा लेबरपार्टी भन्ने साइनबोर्ड देख्दा लेवरपार्टीको कार्यकर्ता होला जस्तो लाग्ने, कवि, कथाकार,गीतकार,गायक,नेता,अभिनेता के के हुन् केके परिचय बोकेका, नियात्राकारले बाराको साहित्यिक इतिहासमा सोधपत्र तयार गर्न  खोज गर्दा कलानाथ अधिकारी बिरामी अवस्थामा भएको र भेट गर्न नसक्नु, उहाँको सहोदर नातिले पहिला लेख्ने गरेको र अहिले लेख्ने नगरेको जानकार दिनु, दिनेश शर्माकी श्रीमतीले आफ्नो नामको अर्थ पत्ता लागेको कुरा पतिसँग भनेको,उनको नाम नवोदित चित्रवनपुष्प अधिकारी, चित्रवन नगर पालिकाको नामबाट राखिएको, कलानाथले परिस्थिति र स्थानको आधारमा छोरा छोरीको नाम राख्ने गरेको । "उहाँको आयावरी जीवनयात्रा र सन्तानका निम्ति श्रीमतीले हलो जोत्दा संयोगले उत्पन्न प्राकृतिक  प्रकोपका कारण आफैले बसाएको बस्ती समेत छोड्न परेको प्रसङ्ग" बिराट नगर पुगेको परिवार त्यहाँ पनि अट्न नसकेपछि पथलैयाको बास र २०५४ साल ७३ वर्षको उमेरमा यो संसारबाट विदा भएको विवरण आएको छ नियात्रामा ।
यस नियत्रामा भावनात्मक अभिव्याक्तिहरू आएका छन् , हालको देशको परिस्थितिलई औंल्याउँदै नियात्राकारले भन्छन् –"नेपालमा यतिखेर नेपाली छैनन् । देश खाली छ । छन् त छन् तर कोही काँग्रेस, कोही एमाले, कोही माओवादी, कोही राप्रपा, केही सद्भावना, कोही फोरम,कोही तमलोपा, कोही चुरेभावन,कोही नेमकिपा, कोही माले, कोही जनमुक्ति,कोही परिवार दल, कोही जनता दल,कोही लिम्बुवान, कोही खम्बुवान, कोही मगरात, कोही तमुवान अनि आदि आदि र आदि"
आज नेपाली विभाजितछन् जो देश विकासमा, नेपालीको एकतामा वाधक बनीरहेका छन् । विविधताको एकतामा रमाएको देशमा नेपाल ,नेपाली, ममता, सद्भाव, प्रेम, शान्ति खोज्न परिरहेको छ ।
नियात्रकारले "आशाले हिंडाउँछ र आशामै हिड्छ ।मनमा आशा नभइदिने हो भने मान्छे जस्तो वेकम्मा बस्तु संसारमा कोही पनि हुन्न होला ।"  नियात्राकार यात्राको उद्देश्यमा मात्र सीमित छैनन् । ठाउँ ठाउँमा आप्mना भावनाका तरङ्गहरू, दार्शनिक अभिव्यक्ति, ऐतिहासिक विवरणहरू, प्रकृतिक संरचनामा रमण गर्नु जस्ता अभिव्यक्तिले सजिएका छन् नियात्राहरू ।
कोटैकोटको नुवाकोट –"आपूmलाई जान्नेहरूका लागि मातृभूमि भन्दा  ठूलो अन्य बस्तु हुन सक्दैन ।" यी अभिव्क्ति हुन नवराज रिजालका । नेपाल साहित्यिक पत्रकार संघको तेस्रो महाधिवेशनपछिको केन्द्रिय कार्य समितिको पहिलो बैठकको उद्देश्य अनुरूपको यात्रामा नियात्राकारले प्रस्तुत गरिएका केही विवरण यस प्रकार छन् –गल्छी–  पहाडी लोकमार्गले कल्पना गरेको दशओटा सहर मध्येको एक सहर हो । फौदसिंहलाई काठमाडौ बाट निकालेपछि आवाद भएको क्षेत्र । महेश नदीको वहाव क्षेत्र बदलिएको स्थान हो यो ।
देवीघाट – गोसाई कुण्डबाट त्रिशुली र सूर्यकण्डबाट तादी नदीको सङ्गम स्थल । त्रिशुलीसँग मिसिएपछि तादीको नाम मेटिन्छ । यो धार्मि स्थल पनि मानिन्छ । नुवाकोटको पुरानो सदरमुकाममा रहेकी भैरवी र देवीघाटमा रहेकी जालपा देवी बीच दिदी बहिनीको साइनोको कारणले पनि यो धार्मिक स्थल मानिन्छ । यस स्थानमा पालै पालो मेला लाग्छ । पृथ्वीनारायण शाहले जीवनको अन्तिम समय गुजारेको स्थान पनि यहीं हो ।
 नुवाकोट –  कोट भन्नाले किल्ला बुझिन्छ । क्वाथ कोट सब्दबाटै बनेको हो ।नवक्वाथ भन्नाले नौवटा किल्ला भन्ने बुझिन्छ । नुवाकोटको पुरानो नाम ऋषिपत्तन पनि रहेको र बेलकोट, मालाकाट, धुँवाकोट, भैरुमकोट, प्यासकोट, कालिकाकोट, तुलजाकोट,सिमलकोट र सल्यानकोटको बीचमा रहेको छ नुवाकोट । नुवाकोट साततले दरवार जिर्ण अवस्थामा रहेको । १९९०सालको भूइँचालो अघि यो नौ तले रहेको । यहाँ रहेका भैरवी मन्दिर,नारायण मन्दिर भीमसेन मन्दिर,बौद्धचैत्यहरू पनि जिर्ण अवस्थामै रहेको । महामण्डपबाट हेर्दा नुवाकोट साह्रै रमाइलो लाग्ने, ्नरभूपालले हार खान परेको र उनका सेनापति जयन्त राना मारिएको हुँदा पृथ्वी नारायण शाहले नुवाकोटलाई एकीकरण गर्नमा प्रथमिकता रहेको, नुवाकोट पश्चिम १ नम्बरमा पश्चिमकै मुख्य मेरुदण्ड भएको आदि थुप्रै वर्णन नियात्राकारले गरेका छन् ।
बैठकको तयारी भाषा विवादमा बहस चल्नु र "भाषाको आप्mनो नियम हुन्छ । र त्यो नियमलाई कुनै वक्ति वा संस्थाले आप्mनो पारामा लैजान हुँदैन भन्ने विषयमा सर्व सम्मति बन्छ " भन्ने धारणा पनि यहाँ आएको छ ।
नियात्राकारका भावनात्क अभिव्यक्ति पनि यहाँ पढ्न पाइन्छन्  जस्तै "उम्लनु जीवनपथबाट चिप्लनु हो । त्यसले अगाडि होइन पछाडि धकेल्छ यात्रालाई,जीवनलाई,विचारलाई,सोच र चिन्तनलाई ।"
 "जति टाढा पुग्न सकियो, त्यति जीवनको अर्थबोध हुन्छ ।"
 "अर्काका इसारामा चल्नेहरू आप्mू कहिल्यै हिड्दैनन् ।"
गुड्दै उड्दै रुबिभ्याली –"स्थानीय निर्वाचन २०७४ ले राजनीतिक दलदेखि आम मतदातासम्मको मन मस्तिष्कमा गतिलो स्थान पाएको छ ।" यो उद्गार नवराज रिजालको  हो । यस चुनावमा मतदान अधिकृत भएर जानपर्दैन भनेर ढुक्क भएका नवराजलाई एक्कासी बोलाइन्छ र रुविभ्याली गाउँ पालिकामा मतदान अधिकृतमा खटाइन्छ । धादिङ्को सदरमुकाम टुङ्डीखेलबाट हेलिकप्टर उड्दा, सुभकामना ग्रहण गर्दै उडान भर्दा रिजालजीको मन दुई कुरामा प्रफुल्लित हुन्छ । पहिलो हेलिकप्टर पहिलो पटक चढ्न पाउनु र दोस्रो कुरा सेर्तुङ्को सेरोफेरो घुम्न पाउनु । हेलीकप्टर लापा माविमा घुम्न थाल्छ बस्न सक्दैन । भरयाङ् झारेर ओर्लन लाग्दा पंखाको हावाले सहायक मतदान अधिकृत नवराज अधिकारी र वाक्सालाई उडाउँछ । समातेर ल्याइन्छ तर दुईओटा मत पेटिकामा एउटा काम नलाग्ने गरी फुट्छ । यो जटिल अवस्था आउँछ । धेरै प्रयासमा वाकसको बन्दोबस्त भयो । यो फुटेको बाकसलाई सरक्षितर कसैलाई जानकारी नगराइ लान पर्ने अवस्थामा अर्को समस्या आउनु, लापाबाट टोलीसहित मतदान केन्द्र सातकन्या आधारभूत विद्यालयमा पुगेपछि लापाबाट आएको टोली यहाँ खटिएको टोलीलाई जिम्मा लगाएर फर्कन्छ । सुरक्षा टोली लगायतले शान्तिपूर्ण वातावरणमा भयरहित रूपले स्थानीय निर्वाचन २०७४ सम्पन्न गराउनु थियो ।
रुविभ्याली – यो गाउँपालिका साविकका सेर्तुङ, लापा र तिप्लिङ् गाविस मिलेर बनेको । यहाँ गुरुङ् र तामाङ् जातिको बसोबास बराबरी जस्तो संख्यामा रहेको, गुरुङ् हिन्दुधर्म मान्ने तर तामाङ् बौद्ध धर्म मान्ने भए पनि सुमधुर वातावरण बसेका, ख्रिश्चियन धर्मालम्बी पनि धर्म परिवर्तन गरेर बनेका पाइने, तामाङ्ले तीज दशै सामान्य रूपमा र गूुरुङले भने धुमधामसँग मनाउने, तामाङहरू तिब्बतबाट र गुरुङ पोखराबाट यहाँ आएका। रुवेल पहाड र रुबी (बहुमूल्य)पत्थरहरू पाइने भएकोले रुबि भ्याली नामाकरण भएको विवरण यहाँ नियात्राकारले जनाएका छन् ।
  चुनाव सुसम्पन्न हुन्छ । गाउँलेको विदाइको साथमा निर्वाचन टोली लापा फर्किन्छ र्। हेलीकप्टर आएर लाने खवरले सबै रमाउँछन् । सेर्तुङ्मा कागजात बुझाएपछि काम सकिएको र डुण्डुरे हुँदै फिर्ता भएको विवरण यहाँ आएको छ । यस नियात्रामा पनि नवराजले विभिन्न जीवनदर्शनकाकुरा सामाजिक, कृषि, रहन सहन, आर्थिक, पुर्खाले आर्जनगरेका साँस्कृतिक, वातावरणीय, वीरहरू लडेका तर आप्mनो लागि नभएर अरुको लागि लडेका आदि धारणा यहाँ पनि प्रचुरमात्रामा पस्केका छन् । केही धारणालाई यहाँ पस्कने अनुमति चाहान्छु –  "जीवनको आधार धरातल हो । विना धरातल न कसैको अस्तित्व रहन्छ, न त आस्था र विश्वासको गोरेटो नै समाउन सकिन्छ । इतिहासले पुष्टि गरिसकेका छ जीवनको अस्तित्व धरातलमै छ ।"
 मन गोड्दै सम्याउँदै –यो कार्यक्रम २०७५ साल फागुनको १५ र १६ गते तय भए पनि सांस्कृतिक मन्त्री रवीन्द्र अधिकारीको सिस्नेभीरमा हेलीकप्टर दुर्घटनाको कारणले १ दिवपछि सारेर १६ र १७ गते नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ संयोजक र प्रेश काउसन्सिल नेपाल आयोजक भएर दाङ् घोराहीमा "साहित्य पत्रकारिता गोष्ठी,तथा आचारसंहिता संवाद" सञ्चालन गर्ने उद्देश्य अनुरूप सहभागीताको लागि काठमाडौबाट दाङ जान यात्रा तय हुन्छ ।
जाने दिन रातभरी पानी पर्नु पानीको कारणा काठमाडौको थुम्का थुम्की समेतमा हिउँ पर्नु, तय गरेको समयभन्दा २ घन्टापछिमात्र बस आउनु, गल्छीको भल्टारमा गाडी रोकिएपछि खाना खानु, महासंघ रुकुमका सभापतिलाई करिब एक घण्टा कुर्न पर्नु, दाउन्नेमा गएर खाजा खानु, राती ११बजे राप्ती नदीको पूर्वी किनारको एभरल्याण्ड होटेलमा खाना खाानु यहाँ बाट लमही हुँदै घोराहीको भिङ्ग्रेली भिलेज रिसोर्टमा बास्नु । अन्तरजातीय विवाहका कुरा चल्नु, साहित्यकारमा अन्तरजातीय विवाह गर्नेमा मुरलीधर भट्टराईको नामको साथै थुप्रै अन्तरजातीय विवाह गर्ने साहित्यकारको नाम  आउनु । यहाँ चुरेर महाभारत ऋङ्खलाका कुरा, चुरेको निगाहमा तराईका जिल्लाहरू बाँचेका कुरा, चुरे संकटमा परेका कुरा, चुरेमा अप्राकृतिक दोहनका कुरा यस नियात्रामा समेटिएका छन् ।
नवराज रिजालले "अहिले अन्यौलमा छ नेपालको साहित्यिक पत्रकारिता, जेठो नै भए पनि दाइ नमान्ने पक्षमा देखिन्छन् कतिपय अग्रजहरू , हो हिजो भाँडो भन्नेहरू  समेत  आज ठाँडो भन्ने  अवस्थामा पुगेको सन्दर्भ आँखा अगाडी छ ।"यस विषयमा गोष्ठीमा "साहित्यिक पत्रकारिता, यसले वर्तमानमा भाेिगरहेको समस्या, राज्यले पत्रकारितामा हेर्ने दृष्टि, नेपालमा साहित्यिक पत्र पत्रिकको अवस्था, यसको महत्व अनि दायित्वबारेमा बडो गहन ढंगले त्रिचार–विमर्श अनुभव आदान प्रदान हुन्छ ।" आदि धारणालाई पस्कदै नवराज रिजालले गोष्ठीमा सहभागीबाट आएका धारणालाई यसरी लेख्नु हुन्छ –"प्रमुख अतिथि तथा बरिष्ठ पत्रकार नारायण प्रसाद शर्मा, प्रेशकाउन्सिलका कार्यवाहाक अध्यक्ष किशोर श्रेष्ठ, नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष गोविन्द आचार्य, वरिष्ठ उपाध्यक्ष विपुल पोखरेल, नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ्का अध्यक्ष सविन प्रियासन र घोराही उपमहानगरपालिकाका प्रमुख नरुलाल चौधरीका अभिमत साहित्यिक पत्रकारिताको अस्तित्व स्वीकारमा मात्रैसीमित छैनन् । यसको विकास र विस्तारमा सहयोग गर्ने प्रण पनि छ ।..... साहित्यिक पत्रिका संयमित र मर्यादित हुन्छन् भन्दै साहित्यिक पत्रकारिता राज्य र नागरिकको विपक्षमा कहिल्यै जाँदैनन् भन्ने तर्क राख्नुहुन्छ । यसको लक्ष्य भाषा साहित्य र संस्कृतिको विकास नै रहेकाले राज्यको ध्यान आकर्षित  हुनुपर्ने उहाँहरूको मत छ ।"
यो उपरोक्त तथ्यको अलवा नारायण शर्मा गोविन्द आचार्य, विपुल पोखरेल र प्रियान्सहरूले पहिला साहित्यिक पत्रकार, त्यसपछि पत्रकार भएको र साहित्यलाई छाडेर अस्तित्व नरहने, जस्ता अभिव्यक्ति पनि यहाँ आएका छन् ।
नवराज रिजालका यी नियात्राको भावसार मैले मथि नै पस्कने प्रयास गरेको छु । हुन त उनको नियात्रा पढ्दा रिजाल आपूmमात्र यात्रा गर्दैनन् उनको साथसाथै मस्तिष्क, भावना,बिचार, धारणालाई पनि आप्mनो साथमा यात्रा गराउँछन् । त्यसो हुँदा मैले भावसार पस्कदा उनको नदीको तीब्रगतिको भावनाको लहरहरूलाई छेकबार हाल्न सकें या सकिन त्यो मलाई थाहा छैन । किनकी छोटो यात्राको उद्देश्य भए पनि उनको यी मस्तिष्क, भावना,बिचारहंरू यती तीब्र रूपमा बग्छन् कि समुद्र नै निर्माण गरिदिन्छन् । यो नियम रिजालका हरेक नियात्रामा लागु भएको देख्न सकिन्छ । गहिरियर अध्ययन गर्दा यिनका नियात्रामा निबन्धको आभाष  पनि  भेटिन्छ । यसमा नवराजसँग जिज्ञासा राख्दा उहाँले छोटो उत्तर दिदै भन्नु भयो – "यात्रा र नियात्रामा अल्लि फरक पर्छ । " यसरी हेर्दा नेपाली यात्रा साहित्य लेखनले नयाँ मोड लिएको त हैन भन्ने भावना जागेर आउँछ । निश्चय पनि यस विष्यमा समालोचक विद्वानहरूले निक्र्यौल निकाल्ने नै छन्  भन्ने धारणा ममा पलाएको छ ।
यी नियात्राहरूको विषयमा स्वयम् नवराजले लेख्नुहुन्छ –विश्वासलाई छातीमा अनि मनमा गुन्ने क्रममा आँखाले जे देखे,विचारमा जसरी प्रतिबिम्ब भयो, मस्तिष्कमा जे आकारमा चित्र कारियो, केवल त्यसैको प्रस्तुति गराएको हुँ ।"उहाँको अभिव्याक्तिलाई नियात्राले प्रमाणित गरेको देखिन्छ । देश किन पछि पर्यो भन्ने धारणामा हाम्रै कारणलाई देखाउनु हुन्छ, उनका रचनामा मानव जीवनका यथार्थलाई केलाउनु, कोरा आर्दश नभएर यथार्थतालाई समाउनु, ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक पाटोलाई खोतल्नु, जस्ता गहन विषयहरू गहिराईमा पुगेका देखिन्छन् ।
लेखन र प्रस्तुति–रिजालको लेखन सरल भएता पनि उहाँ बिम्ब र प्रतीकमा प्रस्तुत हुन रमाउनु हुन्छ । उखान टुक्कालाई समाउनु हुन्छ । ठिक साँचो सत्य हो भन्न पनि प्रतिवद्धता जनाउनु हुन्छ । यात्रामा विभिन्न कलाकारको गीत सङ्गीत्लाई गाडीमा बजाउन लगाउनु हुन्छ । आदि विविधकारणले गर्दा उहाँको लेखन एक नविन शैलीमा आएको हुँदा प्रस्तुति अनुकरणीय र उदाहरणीय छ भन्दा अत्युत्ति नहोला ।
भौगोलिकता –उहाँको यात्राहरू पूर्वमा दार्जीलिङको मिरिक देखि झापा,देखि लिएर दाङसम्ममा सीमित छन् ।
पात्र चयन– नियात्रामा मुख्यपात्र त नियात्राकार नै हो । त्यसो हुँदा नवराज नै मुख्य पात्र भएको र उद्देश्य अनुरूप पेटबोलीमा आएका थुप्रै पात्रहरू यसमा समावेश भएका छन् ।
शीर्षकीकरण – नवराजले देशप्रति व्यत्त गरेका अभिव्यक्ति र यात्रा गरिएका स्थानमा समेटिएका परिवेशलाई नियाल्दा शीर्षक सार्थक छ भन्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष –यस नियात्राको भावसारमा धेरै कुराहरू समेटिएका हुँदा त्यही कुरालाई दोहोराई राख्नु भन्दा निसारित रूपमा भन्दा रिजालको यो यात्रा साहित्य एक नविनतम् कृति हो जस्मा नविनतम् दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छ ।नियात्रा साहित्यमा नयाँ मोड लिएको छ । त्यसो हुँदा यथार्थलाई बुभ्mन यो कृति पढ्नै पर्ने देखिन्छ भन्दै नवराज रिजालको लेखन गति तीब्र होस् र भावी जीवन उज्ज्वल रहोस् भन्दै विदा हुन चाहान्छु ।
धन्यवाद
 २०७९ साल कार्तिक १८ गते हरिबोधनी एकादशी,
मेरा लेखरचना वबष्कजथ।दयिनकउयत।अयm मा पनि पढ्न पाइन्छन् ।

धनमायाको संघर्ष

सदानन्द अभागी
गंगाको तीरमा सोलामा आगो जलिरहेको छ । धनमाया दुई हात निधारमा राखेर मुर्दा जलिरहेको आगोका लप्कोतिर हेरेर रोइरहेकी छन् । आडैमा गंगा नदी बगिरहेकी छन् । मलामीहरू नदी कस्नारमा बसेर कोही गुन गुन गरिरहेका छन् भने कोही तास खेलीरहेका छन् । एक जनाले भन्यो – 'मरण होस् त यस्तो होस् ?' अर्कोकोले भन्यो –' हो त नी मरणत राम्रै भयो , न त थला प¥यो , न त अस्पताल धाउनै प¥यो' ? फेरी अर्कोले भन्यो –' जे भयो राम्रै भयो ।' हर्के अर्को हातमा सूर्ती मोल्दै आयो । 'के को गुन गुन हो  ?' प्रश्न ठड्यायो । सबै मुखामुख भए । । एउटाले मुख फो¥यो ' अरू कसको हुन्थ्यो र यही हल्लन दासको ' । सूर्ती मुखमा राख्दै भन्यो –'जिउँदै मरेका मुर्दारको पनि के कुरा गर्नु ,यो त उसै दिन मरेको हो जुनदिनदेखि बाबुको अकुत सम्पत्ति रक्सी र रण्डीमा सकेर मद्रासको गल्ली गल्मीमा लमपसार परेको थियो । लासलाई आज नेपालमा जलाई रहेका छौं । यस्ताको नाम उच्चारण गर्नु पनि सोझै नर्कमा जानु हो ।' सबैका कान ठडिए, कसैले हो हो भने । कोही अचम्ममा परे । अचम्ममा पर्नेहरूको जिज्ञाशाा पलायो । अचम्ममा पर्ने मध्यबाट रामप्रसादले कपाल कनाउँदै भन्यो –'हर्के दाइ तिमी त धनमायाको गाउँले भाइ अनि हल्लन दासको साथमा कामा गरेको व्याक्ति, यिनको बारेमा त तपाइँलाई सबै कुरा थाहाछ । यिनको जीवन कथा सुन्न पाउँ न ?  हैन यस्ताको के कथा सुन्नु ? 'किन रिसाएको ?' ' हैन ! हैन ! रिसाएको छैन । मानिस भएर जन्मेपछि राम्रो नराम्रो के हो भन्ने छुट्ट्याउन सक्नु पर्छ । म कतातिर लाग्दै छु भन्ने कुरा पनि जान्नु पर्छ । आफ्ना परिवार आमाबाबा प्रतिको दायित्वलाई बुझ्नु पर्छ  । समाजले कसरी हेरी रहेको छ त्यो पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । मानिसमा विवेक हुन्छ । विवेक र मानव भएर मानवताहीन व्यक्ति मानिसको गणनामा पर्दैन ।  रामप्रसाद भाइ तिम्रो जिज्ञाशालाई कुनै समय पूर्ति गरिदिउँला । आज लास जलीसक्यो आज हिडौं ।  धानमायालाई अगाडी लगाएर दुबै मलामीसँग घरतिर फर्के ।
आज हल्लन दासको स्वर्गारोहण भएको पाँचौं दिन भयो । उसको घरमा भेटी ल्याउने क्षिमेकीको आवत जावत भैरहेको छ । कसैले चामल कसैले पैसा लिएर आइरहेका छन् । धनमायालाई केही राहत भए पनि १३ औं दिन त्यसमा गरिने दानको भारी कसरी हल गर्ने भन्ने समस्या त जीवितै छ । तेह्रदिनसम्म पुरेतको दक्षिणा, गरुडपुराण सुनाउने पण्डितको दक्षिणा शैयादान लगायतका दानहरू मलामीलाई गहुँत ग्रहण गराउने गहु्रङ्गो भारी कसरी हल गर्ने आदि चिन्तामा परेकी धनमायाको पीडाबाट पार लगाउने को ? यस प्रश्नको उत्तर भने कसैले दिने वाला छैनन् ।
हर्के र रामप्रसाद पनि आजै भेटी लिएर आए । दुबै जनाको भेट भयो । रामप्रसादलाई धनमाया र हल्लन दास (जसको सही नाम सुन्दरप्रसाद थियो) को जीवनकथा जान्न निकै कौतुहलता थियो । दुबै धनमायाको घर नजिकैको चौरतिर लागे । रामप्रसादले हर्केलाई  घाटमा भएको बातचितले निकै कौतुहल जगाएको, रातदिन मनमा त्यही कुराले घर जमाएको र सुत्न नसकेको  घटनालाई खुलस्त राख्यो । हर्केले भन्छ – " सुन्दरप्रसाद र धनमायाको जन्म एउटै गाउँका दुई कुलीन घरमा भएको थियो । पहाडी गाउँ भए पनि दुवै घर सम्पन्न थिए । धनमायाको माइतीले आफ्नो सम्पन्नतालाई बडोत्तरीतिर लगे तर सुन्दरप्रसादको घरले भने आफ्नो सम्पन्नता र कुलिन खानदानीलाई ध्यान दिन सकेन । सुन्दरप्रसाद नाम जस्तै रूपमा पनि निकै सुन्दर थियो । यो सुन्दर रूपनै उसलाई अभिसाप बन्यो । आफ्नो सम्पन्नताले गर्दा उसमा घमण्ड थियो । गाउँका सुन्दरीहरूको नजरमा ऊ नाची रहन्थ्यो । छोराको यस्तो चाला देखेर सुन्दरप्रसादका आमाबाबाले धनमायासँग विवाह गरिदिने निधो लिए ।  दुबैको विवाह धूमधामले भयो " भन्दै हर्के टक्क अडियो । रामप्रसादले हर्केको मुखतिर हेर्दै  "अनि के भयो ?"प्रश्न राख्यो ।
"अनि के हुनु नै थियो र सुन्दरप्रसादको बानी सुध्रिएन । अव त ऊ रक्सी पिउन थाल्यो । गाउँमा ऊसँग मिल्ने एउटा साथी थियो । ऊ पनि उसको सँगतले रक्स्याहा भयो । दुबै विदेश जाने भनेर भारतको मद्रासमा पुग्यो । सुन्दरप्रसाद र उसको साथीले चौकिदारी जागिर खान थाले । सुन्दरप्रसादको साथीले मद्रासमा जागिर खान थालेपछि रक्सी खान छाड्यो । ऊ आर्थिक रूपमा सम्पन्न हुँदै गयो तर सुन्दर प्रसादको बानी सप्रेन । परिवार ल्याइदिए ऊ सप्रन सक्छ भन्ने राय साथीहरूको आयो । सबैको सल्लाहलाई उसका साथीले पनि राम्रै मानो र उसले सुन्दरप्रसादलाई परिवार ल्याएर बसौं भनेर सल्लाह मिलायो । दुबैले परिवार मद्रास पु¥याए । सुन्दरप्रसादको बानी सुध्रेन ऊ रक्सीमै रमायो । धनमायाले निकै दुःख भोग्न प¥यो । श्रीमान श्रीमतीको दाम्पत्य जीवन कहिल्यै राम्रो हुन सकेन । यति हुन्दाहुँदै पनि एउटी छोरीले जन्म लिई । धनमायाको जीवन अझै कष्टदायी भयो ।आमाछोरीको जीवन धान्न लोग्नेले जागिर खाने मालिकको घरमा भाँडा माझ्ने काम गर्न थालीन् ।"
धनमायाका ५ भाइ दाजुहरू भएकाले पहाडको सम्पत्तिको मूल्य घट्दै जानु, वनमा खाने कुराको कमी हुँदा र बाँदरको संख्या बढ्दै गएको समस्याले गर्दा पहाड छोड्न बाध्य भै तराई तिर झरे । धनमायाले केही धन सञ्चित गरेर नेपाल फर्किइन् । घरमा आउँदा पनि घरपरिवारले बास्ता नगरेपछि धनमाया बाबुआमाको शरणमा पुगिन् । बाबुआमाले एक कट्ठा जमिन किनी दिएर एउटा सानो घर बनाई दिए । धनमाया र छोरीको जीवन यसै घरमा चल्दै थियो । छोरीलाई धनमायाले यनकेन प्रकारेण पढाउँदै गइन् । छोरी तरुनी हुँदै गई । आफ्नो कठिन परिश्रमको फलले गर्दा धनमायाले छोरीको विवाह गर्न सफल भइन् ।
नेपाली समाजमा एनकेन प्रकारेण छोरीलाई विवाह गरिदिएपछि छोरीलाई घरमा जे जस्तो सास्ती भोग्न परेपनि सहन गरेर घरमै बस्नुपर्छ भन्ने मान्यता बोकेकी र आपूmले पनि व्यवहारमा उतारेकी धनमायाले छोरीलाई घरमा बस्नै पर्ने भन्दै कर गरिन् । धनमायाको कर र घरको असहोगको कारणले गर्दा उनकी एक छोरीले पनि रुखमा पासो लगाएर संसार त्यागिन् ।
एकल छोरीले पनि संसार त्यागेपछि धनमायाको एकल जीवन झनै कष्टकर हुँदै गयो । रक्सी र रण्डीको रमाइलो संसार सधैं साथ कहाँ रहन्छ र ? सुन्दरप्रसादको जीवन गलित हुँदै गयो । न धन नै साथमा छ ,न ताकत नै तनमा छ । अब त सुन्दर प्रसाद रक्सी नखाए पनि मद्रासको गल्लीमा ढल्न थाले । यस अवस्थामा एक जना सुन्दरप्रसादको नातेदारले धनमायाको घरमा ल्याइदिए ।
 जवानीदेखि भोगेका यातनाले पनि धनमायालाई छाडेन । अव त आफ्नो तनलाई थामेर उठ्न नसकेको श्रीमानलाई उपचारको जिम्मा उनलाई आइलाग्यो । उनमा धैर्य छ दुख सहन सक्ने, साहस छ असक्त तनलाई सशक्त पार्ने त्यसो हुँदा तनमन लगाएर गरिबीले छाएको घरलाई बोक्दै श्रीमानको उपचारमा जुट्छिन् । हिड्न सक्ने बनाउँछिन् । निवेक गरेर खाना खुवाउँछिन् । उनी नभएको बेला श्रीमानले निमेक गरेर किनेको अन्न पनि चोरेर रक्सी खान छाड्दैनन् । ..... आदि आदि कुरा गर्दागर्दै हर्केले हातको घडीमा नजर लगाउँछ । आज हतार भयो भन्दै रामप्रसादसँग विदा मागेर हिड्छ ।
आज भोली भन्दै तेह्रौं दिन आइलाग्छ, । हर्के र रामप्रसाद पुन भेट हुन्छन् । दुबैले  गहुँतग्रहण गर्दछन् । दुबैले अन्त्येष्टिको कर्मबाट बाहिरिनु उनलाई धौ धौ भएको आफ्नै आँखाले देख्छन् । तर पनि खाली हातकी धनमायामा र्धर्यता छ । मन विशाल छ । जस्तो कठिन अवस्थामा पनि उनले समाजमा पु¥याएको योगदानको गाउँलेले मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरिरहेका छन् उनको सहयोगगार्थ चन्दा उठाएका छन् । यो देख्दा हर्के र रामप्रसाद पनि निकै प्रभावित हुन्छन् । केही चन्दा दिन ती दुबै सहभागी बन्छन् । १३ दिने क्रियाकर्म सबै समाजको सहयोगबाट उदाहरणीय बन्छ । हर्के र  रामप्रसाद दुबैले धनमायाले बोकेका अरू दुखलाई कोट्याउन चाहाँदैनन् तर उनको भावी जीवन सुख दाई र कल्याणमय होस् भन्ने कामना गर्दै विदा हुन्छन् ।
धन्यवाद
२०७९ साल फागुन २९ गते , कावासोती

नवप्रज्ञापनको सम्बन्धी मेरो धारणा

 सदानन्द अभागी
सम्पादक ÷ प्रकाशक नवराज रिजाल र मेरो प्रत्यक्ष चिनाजानी धेरैपछि भए पनि उहाँको नाम र कामबाट भने म निकै पहिलादेखि जानकार थिएँ र निकै प्रभावित पनि थिएँ । उहाँले पनि मेरा लेख रचना अध्ययन र प्रकाशन गरेको कुरा जानकारीमा आयो । कृति आदान प्रदानको कर्ममा उहाँसँग केही महिना अघि प्रत्यक्ष भेट गर्ने मौका मिल्यो र उहाँबाट थुप्रै कृतिहरू तथा पत्रिकाहरू प्राप्त गर्ने सौभाग्य मिल्यो । नवप्रज्ञापन पूर्णाङ्क अंक (९९ माघ–चैत)मा नवप्रज्ञापन २०८० वैशाखमा पत्रिकाको शताङ्क अंक प्रकाशनको तयारी रहेको जानकारी पाएँ । यो एउटा खुसीको कुरा भयो । २०५० सालमा प्रवेशाङ्क– १ (साउन भदौ) अंक लिएर थालनी गरेको नवप्रज्ञापनले विभिन्न विधामा विशेषांक र लघुशब्दचित्रहरू, स्वर्णअंक, नेपालीय भोजपुरी साहित्य विशेषाङ्क,जस्ता महत्वपूर्ण विविध विधाका विशेषाङ्क प्रकाशनले अतुलनीय काम गरेको छ । अविछिन्न ३० वर्ष पत्रिका प्रकाशन गर्दै आउनु भनेको चानचुने काम हैन । नेपालमा धेरै पत्रिकाहरू उदाए अनि अस्ताए तर नवप्रज्ञापन नयाँ नयाँ साहित्यिक सिर्जना खोज अनुसन्धानको साथै नवसर्जक र पुराना स्रष्टाहरूलाई आवद्ध गराउँदै अग्रगतिमा लम्कनु एक अनुकरणीय काम हो । नयाँ प्रज्ञापन केही विशेषाङ्क पनि मैले प्राप्त गरेको छु । सर्वप्रथम बाल साहित्य विशेषाङ्क (अंक ६०), आवरण पृष्ठ बाहेक ४६४ पृष्ठको यस विशेषाङ्कमा इतिहाँस (४ स्रष्टाहरू), अनुभूति (१ स्रष्टा), लेख (८ स्रष्टाहरू), खोजी (१३ स्रष्टाहरू), समालोचना (२२ स्रष्टाहरू), नाटक (३ स्रष्टाहरू), कविता ÷ गीत÷ गजल (५१ स्रष्टाहरू ), विविध(४ स्रष्टाहरू), र कथा (३१ स्रष्टाहरू )का सिर्जनाहरू समावेश गरिएका छन् । यो कृति बृहत आकारको छ । यो बाल साहित्यको एउटा सुन्दर दस्तावेजको रूपमा आएको छ ।
दोस्रो भानु विशेषाङ्क (अंक ६४)मा ८२ स्रष्टाहरूका लेख कविताहरू समावेश गरिएका छन् । यसले भानुभक्तको विविध पक्षमा प्रकाश पारेको छ । डा. सुधन पौडेलले 'भानु' विशेषाङ्कः पृष्ठभूमि र औचित्य शीर्षकको लेखले यस विशेषाङ्कको महत्वलाई दर्शाएको छ । विभिन्न साहित्यकारहरू एवम् कविहरूले आदिकवि भानुभक्तप्रति विभिन्न दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गरेका छन् । यो विशेषाङ्क आदिकवि भानुभक्तप्रति  एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेजको रूपमा सिर्जना भएको देखिन्छ । समग्र भानुका सिर्जनामा यो विशेषाङ्कले प्रकाश पार्ने प्रयास गरेको छ ।
मैले प्राप्त गरेको तेस्रो छन्द कविता विशेषाङ्क ६८ औं अंक हो । डा सुधन पौडेलले नेपाली छन्द कविताको इतिहासको विकासक्रममा यस कृतिमा ११३ रचनाहरू समावेश गरिएका छन् र छन्द कविताहरूको संख्या १०१ छन् । छन्द र समालोचनासम्बन्धी  ११ लेखहरूका साथै एक जनाको अन्तर्वाता समावेश गरिएको यो विशेषाङ्कले छन्दको बारेमा जानकारी लिन चाहाने सबै प्रकारका पाठकहरू, विद्यार्थीहरू, छन्द–अध्ययनकर्ता, छन्दमा कविता सिर्जनाकर्ता, बहरमा गजल लेखनकर्ता, अनुसन्धानकर्ता लगायतको लागि अति महत्वपूर्ण दस्तावेज बनेको छ ।
 मैले प्राप्त गरेको चौथो लघुकथा विशेषाङ्क ७२ औं अंक हो । यस अंकमा हिड्ने बाटो(१ स्रष्टा), आलेख (२ स्रष्टाहरू), समालोचना (६ स्रष्टाहरू), समीक्षा (९स्रष्टाहरू) कुरा कानी (१ स्रष्टा ) र नेपाली लघुकथाहरू (१४३ स्रष्टाहरूका लेख रचनाहरू) समावेश गरिएका छन् । यी लघुकथाहरू देश भित्रका लघुकथाको मात्र नभै छिमेकी देशका लघुकथाकारहरूका लघुकथामा भारतका कथाकारका कथा प्रा.डा.कपिल लामिछाने ज्यूबाट अनुवाद सहित उपलब्ध गराइएका छन् । विदेशी लघुकथाहरूमा विश्व प्रसिद्ध कथाकारहरूका अपराध सम्बन्धी कथाहरू नेपालीमा रूपान्तरण गरी गगनदीप सर्वले उपलब्ध गराएका कथाहरू समेत यस विशषांकमा समावेस गराइएकाछन् । कथा विविधताले भरिएका, सरल प्रस्तुती, सहज भाषा, पढ्नमा रसिक र ज्ञान बद्र्धक छन् ।
 नवराज रिजालके साहित्यप्रतिको योगदान प्रशंसनीय र अनुकरणीय छन्  भन्दै विदा चाहान्छु ।
धन्यवाद
 
 

छट्टू बाँँदरको बिहे कथासङ्ग्रहभित्र सामाजिक परिवेश सदाननद अभागी यो कथासङ्ग्रहका सिर्जनाकार हुनुहुन्छ नवराज रिजाल । कथाकारले कथा सिर्जना गर्छ । के बाट ?, के को लागि तथा किन ? यो नै एउठा टडकारो प्रश्न हो । सरल रूपमा यसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ । कथाकार एउटा समाजको सचेत सदस्य हो । उसले समाजको अध्ययन गरेको हुन्छ । उसलाई थाहा छ समाजमा विभिन्न समुदायका व्यक्ति हुन्छन् । त्यहाँ अनेकौं स�

सदाननद अभागी
यो कथासङ्ग्रहका सिर्जनाकार हुनुहुन्छ नवराज रिजाल । कथाकारले कथा सिर्जना गर्छ । के बाट ?, के को लागि तथा किन ? यो नै एउठा टडकारो प्रश्न हो । सरल रूपमा यसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ । कथाकार एउटा समाजको सचेत सदस्य हो । उसले समाजको अध्ययन गरेको हुन्छ । उसलाई थाहा छ समाजमा विभिन्न समुदायका व्यक्ति हुन्छन् । त्यहाँ अनेकौं समस्या हुन सक्छन् । विकृति÷विसङ्गति हुन सक्छन् । यिनै समाजमा हुने, क्रियाकलापमा आधारित रहेर कथाकारहरूले कथा सिर्जना गर्छन् । के को लागि भन्दा समाजमा भएका विकृति÷विसङ्गतिलाई न्यूनिकरण गर्दै प्रगतिशील समाजको सिर्जनागर्नको लागि कथाको सिर्जना गरिन्छ । समग्रमा साहित्य समाजको दर्पण हो । जे लेखिन्छ समाजकै क्रियाकलाप लेखिन्छ, समाज सुधारकै लागि लेखिन्छ, समाजमा परिवर्तन ल्याउनकै लागि लेखिन्छ । त्यसो हुँदा नवराज रिजालका यी कथाहरू पनि बालक बालिकाको बाल अवस्थाबाटै कर्मशील, अनुशासित, नैतिकवान, कर्तव्यनिष्ठ, राष्ट्रियताले ओतप्रोत  भएको जनशक्ति निर्माण गराउनका लागि लेखिएका छन् । कथाहरू विविध पक्षलाई समाएर लेखिएका छन् । हरेक कथाले अलग अलग अस्तित्वलाई समाएका छन् । विकृति र विसङ्गतिलाई प्रष्ट्याएका छन् । तिनबाट कसरी मुक्त हुन सकिन्छ भन्ने सुमार्गलाई दर्शाएका छन् ।
कृतिको संरचना– यस कथासङ्ग्रहभित्र छट्टू बाँँदरको बिहा, स्वार्थी बूढो र सहयोगी बालकहरू तैयद अली र खुत्रुके, मेहनती दिलमाया, अनौठो रुख र पोखरी, अल्छी बूढा ,फूलमाया, एकादेशका राजा, वनको राजा , सानीका कुरा,गरि १० वटा कथाहरू समावेश गरिएका छन् ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –नवराजरिजालका काथाहरूमा मानिसका प्रतिबिम्बको रूपमा पशुपंक्षीलाई मानवीकरण गरी लेखिएको पाइन्छ । यसरी पशु पंक्षी जगतलाई मानवीयकरण गरि बालबालिकालाई  मनोरञ्जनमात्र नभै समुच्च बाल भावनामा ल्याइने परिवर्तनलाई समाहित गरेको पाइन्छ । छट्टू बाँँदर जस्ता मानिस समाजमा मौजाद छन् । स्वास्नी छोरा छोरी खोलालो बगाएको भँनेर समाजसँग रोएर समाजलाई ढाट्नु र विभिन्न जातका पशुपंक्षीले उसको लागि एउटा घर बनाइदिनु र केही दिनको निम्ति खाद्यान्नको बन्दोबस्तसमेत गरिदिनु तर ऊ अरु जनावरजस्तो मेहनती, परिश्रमी र लगनशील नभएर उसको स्वभाव अल्छी थियो । ऊ त्यो गाउँमा गएपछि शान्त गाउँमा विवाद अलि बढी हुन लागेको महसुस धेरैले गर्नु , ऊ आफ्ना छोराछोरी र स्वास्नीसँग झगडा गरेर गोब्रे वनबाट बस्न आएको सबैले थाहा पाउनु । त्यसको विवाहको रहर पुरानी श्रीमतीलाई बेहुली बनाएर छकाएर विवाह गरिदिएर पुरा गरि दिनु ।  गाउँलेहरु उपस्थित भएर खूब गिज्याउँदा गल्ति गरेकोमा उसले क्षेमा माग्छ । हुनत यस्तो पुरानै श्रीमती सँग दोस्रो विवाह गराउने घटना समाजमा विरलै घट्छन् तर पनि घटरदै घट्दैनन् भन्न सकिदैन । कथाले समाजिक परिवेशलाई समाएको छ । बालजगतलाई छट्टु बन्न हुँदैन भन्ने सन्देश दिएको छ ।
स्वार्थी बूढो र सहयोगी बालकहरु – समाजमा थरिथरिका मानिस हुन्छन् । कसैले कसैलाई सहयोग गर्छन् कसैले आफ्नो कामलाई महत्वपूर्ण ठान्छन् र विपदमा परेकालाई सहयोग नगरी नहुने काममा पनि गर्दैनन् । यहाँ एक जना ब्ढा मानिसले तसिर र कासिम साइकल चढेर बजार जाँदै गर्दा उनीहरुको साइकल ढुङ्गामा चिप्लिएर लड्यो । दुवै खाल्डोमा परे, उठ्न सकेनन् र बुढासँग सहायोग मागे बुढाले सहयोग गरेनन् तर त्यतिखेर चार–पाँच जना जन्तीले तासिर र कासिमको उद्धार गरे । दुवैलाई अस्पतालसम्म पुर्याइदिए । यसरी उद्धार नगरेका बुढालाई रगतमा लतपतिएको अवस्थामा दुई बालकले उद्धार गरेर अस्पताल पु¥याईदिए । त्यपछि उनले आँखाबाट आँसु झार्दै भने–"बाबू हो, म तपाईहरुसँग आफ्नो गल्तीको लागि क्षमा माग्छु । " ती दुई बालकले कहिल्यै त्यस्तो गल्ती नदोहारियोस्र भन्ने सर्तमा माफी दिन्छन् ।  यसरी बूढालाई सच्याउन सकेको मा तासिर  र कासिम असाध्यै खुसी हुन्छन् । कथाकारले यहाँ सामाजिक दायित्व बोध गर्न नसकेको बृद्ध र समाजिक दायित्व बुझेका चार–पाँच जना जन्ती र ती दुई बालकको सहयोगले  समाजलाई सकरात्मक सन्देश दिएको छ ।    
तैयद अली र खुत्रुके –यस कथामा समाजमा गरिब र गरिबका छोराछोरीप्रति गरिने विभेद, माछा मार्ने र भाँडा माझ्ने प्रति हेरिने हेय दृष्टि, आफ्नो छिमेका बालबालिका सवल बनुन्, शिक्षा आर्जन गर्न सकुन् भन्ने चाहना राख्ने छिमेकी, गरिबका छोराछोरीसँग खेल्न नहुने बोल्न नहुने धनीका छोराछोरीको संकुचित धारणा, बाबुआमाको छोरा छोरीमा दिन नसकेको अभिभावकीय भूमिका र बालबालिकाकाको मनमस्तिष्कमा परिवर्तनकारी सन्देश प्रवाह गर्ने व्यक्तिले समाजमा ल्याउन सक्ने परिवर्तनको मार्गचित्र हो यो कथा ।  
 तैयल अली एउटा माछा मारेर बेच्ने बाबु,  अरुको भाँडा माझ्ने आमाको एउटा छाडा बालक हो । ऊसंग साथीहरू खेल्न नचाहने, स्कुल नजाने बालक छिमेकीले, स्कुलको शुल्क तिरएिर सम्झाएर पढ्न पठाएपछि पढ्न जानु खुत्रुकेमा बाबाआमाले दिएको पैसा सङ्गाल्नु, एस्एल्सी पास गर्नु पढ्न छाड्नु र पूmटबल खेलको लागि खुत्रुकेको पैसा निकालेर  बल किन्नु फुटबल खेलेर पैसा कमाउनु, बाबु आमाको  निम्ति सानो पसल खोलिदिनु, सामाजिक प्रतिष्ठा कमाउनु  जस्ता धारणा आएका छन् कथामा ।
मेहनती दिलमाया –यस कथामा कथाकारले समाजले छोरा महत्व दिएकोलाई छोरा र छोरप्रति समाज हुने गरेका विभेदलाई कोट्याएका छन् । एउटा आँखाको कमजोडी(अपांग) ले सहन पर्ने अपमानलाई दर्शाएका छन् ,निपुणतालाई सम्बर्धन गर्न सके अपमानितबाट सामाजिक मान्यताले उच्चाइ लिने सत्य तथ्यलाई सप्रमाण प्रस्तुत गरेका छन् । समग्रमा केही गर्छु भन्नेलाई अपाङ्गताले छेक्दैन, अग्रगामी सोचलाई समाजले हौसला प्रदान गर्नु पर्छ भन्ने सुझावलाई पनि कथाकारले समेटेका छन् । प्रगति पथमा लम्कदा अहंतालाई त्याग्नु पर्ने, आफ्नो कार्यलाई सम्बर्धन गर्नु पर्ने, यिनै कर्मबाट सामाजिक मर्यदामा उच्चाई प्राप्त गर्न सकिने जस्ता कुराहरू पनि कथाले समेटेको छ ।
दिलमाया एक आँखाकी कमजोड हुँदा साथीहरूबाट हेपाई सहनु परेको ,तीन बहिनीले जन्म लिंदा र छोरा नजन्मदा  बाबु आमाले छोरी नै छोरा हुन् भन्ने धारणा समाजलाई बताउनु, पढाई र खेलमा लगनशीलता देखेर खेलमा अग्रसर हुन शिक्षक र र आमा बाबाले हौशला प्रदान गर्नु , ऊ टेबुलटेनिस खेलको अब्बल दर्जाके खेलाडी हुनु , एक जना बहिनी फुटबलको र अर्की बहिनी भलिबलको आशालाग्दा खेलाडीको रुपमा उदाउनु जस्ता धारणा कथामा आएका छन् ।
 अनौठो रुख र पोखरी
 "आफूहरु अब कहिल्यै यसरी अर्काको विरुद्धमा नलाग्ने र जीवहत्यामा नरमाउने" यी शब्द यसकथामा कथाकारले चार  बालक मार्पmत समाजलाई दिएको सन्देश हो । यसकथाको अर्को संदेश वन हाम्रो जीवन हो यसको राम्रो सुरक्षा हुनुपछ भन्ने हो ।  नेपालको मध्यतराईको ठूलो जङ्गलमा  गाउँ भन्दा तीनकोसको दूरीमा एउटा ठूलो रूख,रुखमा  विभिन्न जातका चराहरूको बास,रुखको आडमा सफा पोखरी, पोखरीमा विभिन्न जातका माछाहरू, जमात बनाएर घुम्न हिंडेको समूहले देख्नु र यो खवर सबैतिर फैलिनु,रुख  र पोखरी हेर्न समूहरू आउनु,  पोखरीको माछा देखेर लोभ लाग्नु , माछा मारेर लाने विचार पलाउनु, जब चार युवाहरुले बल्छी पोखरीमा हाल्नु बल्छीमा त माछा नभई सर्प पो आउनु नजिकैको रुख पनि ढलेको जस्तो लाग्नु यो देखेर अत्यन्तै डराउनु, रुख र पोखरीसँग सबैले माफी माग्नु घटना गाउँ भरी फैलिनु र रुखर पोखरी हेर्न आउनेले रुख काट्ने र पोखरीको माछा मार्ने विचार उम्रँदैन जस्ता धारणा यहाँ आएका छन् । वनका विकास चाहेको यस कथामा बाल भावनालाई गतिशीलता प्रदान गर्दै वन र माछालाई जोगाउने पर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गरेका छ ।
अल्छी बूढा–
'समाजमा एउटा उखान छ कि जब गए दाऊ अनि पछुताऊ' , यस कथाले यस्तै घटनालाई समाएको छ । कथामा कथकारले भागलपुरका मेहनती जनजातीको माटाका भाँडाकुँडा बनाएर बेच्ने कामको वर्णन र एक जना चाचा नामको बुढो जस्ले रक्सी पिउन,े तास खेल्ने, दारु र सिद्रा भनेपछि जहा जे गर्न पनि तयार हुने घरको कुनै ख्याल नगर्नुका कारण उनका बूढा बाआमाले घर छाडेका लापरवाहीले गर्दा काखकी छोरीले ओषधीउपचारको अभावमा मृत्युवरण गरेकी , श्रीमती अर्कोसँग पोइल गएकी र छोराहरू चिहिलबिहिल बनेर हिँडेकाले उनी एकल बन्नु स्वभाविक थियो । मानव मन हो सधैं एकै किसिमको हुँदैन । परिवर्तन हुन्छ । बाबाआमा र छोराको खोजी गर्छन तर  बाबुआमालाई फेला पारे पनि छोराहरु फेला पर्दैनन् । अन्त्यमा आफ्नो कामको पश्चात्ताप गर्दै भए भरको घरजग्गा एउटा विद्यालयको नामा लेखिदिन्छन् । यिनको समाज सेवाको काम विद्यालयले निकै ठूलो रूप लिन्छ तर  बेलैमा बुद्धि नपुर्याउँदा चाचाको घर सर्वनाश हुन्छ । सबैले भनेको मानेको भए  अहिले घर मसानघाट जस्तो हुने थिएन  भन्ने सोच अचेल आएको धारणा कथाले पस्केको छ । यस्ता घटना समाजमा घटीरहन्छ् । ती घटनाको एउटा प्रतिबिम्ब हो या कथा ।
 फूलमाया – यस कथामा कथाकारले तराईमा पनि विकटता, कोइरी जातले गरिने खेती तरकारीको वर्णन, उत्पादन गरेका सामग्रीको बिक्रीमा असहजता, गाउँमा स्कुल नभएको कारणबाट बच्चाबच्चीहरू पढाईमा बञ्चित ,यदाकदा बच्चाबच्ची बजार जाँदा रमाउनु, धेरै कुरा जान्ने जिज्ञासा पलाउनु, अध्ययन गर्ने मौका पाए यस्ता पढ्नमा मेहनत गरेर राम्रो स्थान ओगट्न सफल हुने क्षमता र आफ्नो स्थानको प्रचार प्रसार गर्ने जस्ता धारणा पूmलमायालाई उदाहरण दिंदै पस्किएको यो कथाले सिम्रौनगढको मात्र नभै सिङ्गो विकट स्थान र समाजको प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
एकादेशका राजा –यस कथामा कथाकारले पहिलेका राजा विद्यावीरको राजनीति कुशलता, कवि, लेखक तथा भद्रभलादमीको भेला डाकेर जनताले प्राप्त गर्न सकेको सुखदुखको पहिचान, सुधारका पक्ष देखिए तुरुन्त सुधार, छिमेकी राज्यहरुसँग सुमधुर सम्बन्ध, मान्छेहरु भनेका सबै बराबर हुन् भन्ने सोच, सबैलाई समान माया, ममता रस्नेह दिए मात्र मान्छेको जीवन सार्थक हुन्छ भन्ने धारणा, राजा अनुकूलका प्रजा, राजा र प्रजा देशविकासमा लाग्नु, धेरै समय पानी नपर्नु, खान नपाएर मनिसहरु भोकभोकै मर्नु, अन्य देशसँग सहयोग माग्नु, मानिसहरु मर्ने क्रम जारी रहनु, करिब दुई वर्षपछि त्यो देशमा पुनः पानी पर्नु , बाँचने आशा पलाउनु , एउटा अत्यन्तै  ठूलो भेला डाकिनु, प्रत्येक जातजाति र सम्प्रदायका मूलीहरुको उपस्थिति हुनु, " यो विकराल समस्यबाट देशवासीजस्तै  म पनि दुखित छु ", धारणा जनतासँग राजाले राख्नु, एक जना किसानको अगुवाइमा विभिन्न विषयका विशेषज्ञ भएको एउटा कार्यदल बनाउनु, कार्यदलको सुझाव अनुरूप काम गरिनु र यसरी राजा र प्रजाको संयुक्त प्रयत्नले त्यो मुलुक संसारको एकदम विकसित देशहरुको हारमा उभियो धारणा कथामा आएका छन् ।
आजको नेपालको समस्या विकराल छ । राज्यको वागडोर लिने र जनता बीचको तालमेल एकरूपता छैन, देश दिन प्रतिदिन खिइदै गइरहेको छ । यस कथाले यस देशका शासकलाई देश निर्माणमा कसरी जुठ्नु पर्छ , जनतामा कसरी सेवा पु¥याउनु पर्छ , मित्र राष्ट्रसँग कस्ते सम्बन्ध राख्नु पर्छ भन्ने एउटा मार्ग दर्शन प्रदान गरेको छ ।
 वनको माया– यस कथामा वन मास्ने र वन जोगाउने सम्बन्धमा कथाकारले सुन्दर धारणा प्रस्तुत गरेका छन् । समाजमा वन जोगाउने समूहलाई छलेर रातोरात काठ चोर्नेबाट जोगाउन एउटा जटिल समस्यालाई कसरी साने, डल्ले, कृष्णे र बलवीरेले हल गरेर वन जोगाइयो त भन्ने धारणा कथामा प्रष्ट पारिएको छ । साने, डल्ले, कृष्णे र बलवीरेले गोप्य योजना अनुसार साने र कृष्णेले बाघको जस्तै आवाज निकाल्ने साथै डल्ले र बलवीरेबाट भालुको आवाज निकाल्ने अभ्यास गरी वनमा राती कराउन थाले । सबै डराएर वन राती चोरीकटानी रोकिन्छ । वन घना भएपछि बाघ पनि देखा पार्न थाल्छ ।
 बालबालिकाको बुद्धिमत्ता कामले पनि कठीन काम पनि सहजै गर्न सकिने  जनचेतना जगाउने खालको कथा हो यो ।
सानीका कुरा – मिश्रित समाज, आवरणमा मेलमिलाप, आपसमा सहयोग, भित्रीरूपमा जातीय विभेद, ब्रामण ठूलो जात सम्झने, क्षेत्रहरू आफूलाई पराक्रमी सम्झने, नेवार, मगर, तामाङ र गुरुङहरु बाहुन–क्षेत्रीहरुको तागत उनीहरूको पाखुरामा अडेको ठान्ने, दमाई, कामी र सार्कीहरुले आफूहरुको परिश्रम, मेहनत र जाँगरमा मात्र तिनीहरुको पराक्रम, बहादुरी र सफलता देखिने सम्झने, कथाकारले पेशागत विवरणमा कृषि ,ज्यालामजदुरी र आफ्ना परम्परागत पेसा गर्ने भनेर कथालाई गतिशील बनाइएको छ । कथाकारले छुवाछुत समस्यालाई हल गर्न एउटा सानी नामकी छात्राले उनको बाबुलाइ सँगै बस्दैमा ठूलो नहुने र ठूलो हुन त असल र राम्रो काम गर्न सक्नुपर्छ भन्ने धारणा राख्न लगाएर  सानीलाई नर्स बनाएर सबै जातलाई सेवागर्न लगाएर ,मान्छे जातले साना–ठूलो होइन, कामले हुने गर्छ, ठूलो हुन सकिन्छ र सबैमा सक्छु भन्ने भावनामा  काम गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह भएको छ ।
अन्त्यमा रिजालजी समाजको यथार्थता बोक्ने एउटा बाल साहित्यकार हुनुहुन्छ ।  उहाँका कथाहरूमा समाजका समस्याको पहिचान, सामजिक समस्याको विश्लेषण गर्दै ती समस्यालाई समाधानतिर कसरी लान सकिन्छ भनि मार्गदर्शन दिने क्षमता उहाँमा देखिन्छ । उहाँ बालकथा लेख्दा कुनै व्यक्ति, त्यसमा परिवारको अभिभावकत्व, त्यसमा संस्थाहरूको भूमिका, पेशा, बालबालिकको मनोभावलाई, सकरात्मक र नकरात्मक पक्षलाई केलाउँदै नराम्रो मार्ग समातेकालाई त्यसबाट आत्मबोध गराउँदै, सकरात्मक पथमा अबलम्वन हुने अठोट बोकाउन सहज रूपमा उभिनु हुन्छ ।  बालबालिकाले स्वयम् समस्याको पहिचान गर्न सकुन् र त्यसबाटै समाधानको मार्ग स्वयम पत्तालगाई अग्रगामी बन्न सकुन् , आफ्ना अभिभावक एवम् समाजलाई आफ्नो क्षमता दर्शाउन सकुन्, राष्ट्रप्रति चिन्तित हुन सकुन् र समाजमा आदरशील बन्न सकुन् भन्ने जस्ता महत्वपूर्ण मार्गदर्शन उनका बालकथामा पाइन्छन् भन्दै यस समालोचनलाई यहीं बिटमार्न चाहान्छु र  रिजालजीको उज्ज्वल भविश्यको कामना गर्दछु ।
 धन्यवाद
कावासोती न.पा. ७ , २०७९ साल , फागुन २७, शनिवार

समीक्षा
बागियान शर्माको गजलकृति
'गुपचुप गुपचुप'मा एक दृष्टि
                                    सदानन्द अभागी
बागियान शर्माले आफूले विभिन्न समयावधिमा लेखेका र पत्रपत्रिकामा प्रकाशित तथा अप्रकाशित गजल रचनाहरूको २०६६ मा 'चुपचाप–चुपचाप' तथा 'गुपचुप–गुपचुप'को दुई पाण्डुलिपी तयार पारेका थिए । चुपचाप–चुपचापले त्यही साल कृति बनेर पाठक सामु प्रस्तुत हुने अवसर प्राप्त ग¥यो । तर गुपचुप–गुपचुपलाई त्यो अवसर प्राप्त गर्न ११ वर्ष कुनु प¥यो । अर्थात् यसको प्रकाशन २०७७ सालमा आएर मात्र हुन सक्यो । यी दुई कृतिको प्रकाशन पछि उनले गजल लेख्न छाडेको घोषणा पनि गरेका छन् । सो घोषणा उनले पछिल्लो कृति गुपचुप–गुपचुपमा 'लेखकका कुरामा' प्रष्ट उल्लेख गरेका छन् ।
उनको 'चुपचाप–चुपचाप' गजसङ्ग्रह त मैले पढ्न पाएको छैन तर 'गुपचुप–गुपचुप' भने सरसर्ती अध्ययन गरेको छु । अर्थात् मलाई त्यो अवसर प्राप्त भएको छ । सङ्ग्रहभित्रका गजल स्तरीय छन् । विविधतामा सजिएका छन् । विचारको सम्प्रेषण राम्रो छ । सम्भावना पनि उत्कृष्ट नै देखिन्छ । तर खै गजलकारले त्यस्तो निर्णय किन लिए म अचम्ममा परेको छु । उनले त्यसो नगरुन् र गजललेखन यात्राबाट हात नझिकुन् म आग्रह पनि गर्न चाहन्छु ।  
नेपाली साहित्य संसारमा सर्वप्रथम मोतीराम भट्टले भित्र्याएको गजलले निकै खुट्कीला पारगर्दै आजसम्म निकै फड्को मारिसकेको छ । कान्छो विधा भएर पनि यो यति बलियो भएको छ कि कसैले चाहेर पनि पछाडि धकेल्ने आँट गर्न सक्दैसक्दैनन् । गजल गायन विधाको रूपमा मात्र नभै विविध पक्षमा लेखिन थालेका छन् । यसको लोक प्रियता दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ ।  
गुपचुप–गुपचुपको संरचना – आवरण पृष्ठ बाहेक, प्रकाशकीय, भूमिका र लेखकका कुरा गरी १४ पृष्ठ, ८२ ओटा गजल गरी ८२ पृष्ठ र कूल ९६ पृष्ठको यो कृति सुन्दर आवरणमा छ । कृतिको पछिल्लो आवरणमा पाँच ओटा गजलहरू रहेका छन् । यस कृतिको प्रकाशन सेवेन पिआर सप्लायर्स (पथलैया बाराले ) गरेको छ र मूल्य रु ३००।– राखिएको छ ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा – कृतिमा एक भावका मात्र गजलहरू छैनन् । ती विविध भावका छन् । प्रसङ्गका छन् । सन्दर्भका छन् । परिवेश र स्थानीयताका छन् । तिनीहरूको सन्देशमा अनेकता छ । अर्थात् गजल पठनीय, ग्रहणीय र मिठासले भरिएका छन् । पहिलो गजलमा मानवीय संवेदनाका आँसु गालामा नभएर मुटुमाझ झर्न थाले भन्दै गजलकारले नेपालको कृषि र किसानको बारेमा विश्लेषण गरेका छन् । उनी किसानप्रति सहानुभूति राख्छन्, त्यसैले त उनी यसो भन्छन् –
                            कृषिप्रधान देशका  नागरिक  भए पनि
हरसाल भोकभोकै बस्तीबस्ती मर्न थाले
                         पृष्ठ १५
नेपाल एउटा कृषिप्रधान देश हो । अधिकांश जनता कृषिमा निर्भर छन् तर देशको उत्पादनले जनतालाई  कहिल्यै पुग्दैन । सधैँ पर निर्भर बन्न परिरहेको छ । जिम्मेवार निकायहरू टालटुले कुरा गरेर बसिरहेका छन् । जनताको जीवनस्तर तलको तलै छ यस्तो अवस्थाबाट गजलकार अत्यन्तै चिन्तित छन् । उनको मन दुखेको र छातीमा विविध प्रश्नहरू उठेका छन् ।  
गजलकार गजलमा कतै प्रकाशको खोजी छन् त कतै कतै मानवता बगेका छन् । कतै आँसु बगाउँदैमा इतिहाँस नफेरिने कुरा गर्छन् त कतै अस्मिता पोखिएका कुरा श्रवण गराउँछन् । स्वाभिमान चुकेका छन् तसर्थ हाम्रा लागि हामी नै नउठी हुँदैन भन्ने कुरा गर्न पनि उनी चुक्दैनन् ।  
हामीलाई बलीको बोको बनाएर हाम्रै अगाडि विपरित सिद्धान्त र दर्शनका बीचमा भैरहेका अनमेल मेलमिलापलाई गजलकार यसरी अभिव्यक्त गर्छन्–
                           हिजोका ती शहादत आज जम्मै खेल भए
बाध–बाख्रा एकै खोर, यो अनौठा मेल भए
                                    पृष्ठ १९
उनी भन्छन्– मानिस सदाचारी हुनुपर्छ । चिम्मेवार बन्नु पर्छ । कहिल्यै बेइमानी हुनुहुँदैन । बेइमानीको मनभित्र तिखो तिखो झीर हुन्छ र बाहुबिच नदेखिने तीर हुन्छ । त्यसो हुँदा उनीहरूसँग सधैँ सतर्क रहनु पर्छ । आफ्नो बाटो आफैँ निमार्ण गरेर अगाडि बढ्नु पर्छ । जो काम बाट भाग्न खोज्छ त्यस्ताको लागि समथर जग्गा पनि भीरको रूपमा दर्शिन्छ ।
गजलकारमा देश प्रेमको अमिट छाप छ । उनी देशलाई अत्यन्तै माया। सम्मान र आदर गर्छन् ।  उनी सबैमा माटोको प्रेम बाड्न चाहान्छन् ।  देशलाई  काँधमा राख्न चाहान्छन् । देश दुख्दा मुटु सुक्नु जस्ता राष्ट्रप्रेमले भरिएका धारणाहरू गजलमा यत्रतत्र छन् ।
गजल मानव जीवन विविधतामा सजिएको छ । यहाँ रोदन छ, हाँसो छ कतै पीडै पीडा छ कतै आनन्दै आनन्द छ । बागियानले यस गजल सङ्ग्रहमा थुप्रै धारणाहरू समेटेका छन् । तर सबैको भाव एकै छ । जताततै देश प्रेमका भावहरू बग्रेल्ती भेटिन्छन् । उनी भन्छन्–
मुटुभित्र क्लेष साँची चोइटिएर हाँस्दै छु म
जीवन पथको गोरेटोमा तर छाती गलिरह्यो
                            पृष्ठ ३६
परिभाषा जिन्दगीले विविधता खोजेको हो
उठाइएका आस्थाहरू सधैं–सधैं ढलीरह्यो
                             पृष्ठ ३६
                          विरह र  व्यथासँगै मिठो  लाग्छ जिन्दगानी
जिजीविषा बोकें तर आखिर सबै बन्यो सूल
                         पृष्ठ ३७
आगो बोकी छातीभित्र बाहिर पानी हुनुप¥यो
दुःख पीडा पचाएर विश्वास जम्मै धुनुप¥यो
                         पृष्ठ ५०
आर्थिक प्रलोभनले मानिसको स्वरूप, स्थान सबै बदलिन्छ । मानिस क्षण्ीक लाभका निम्ति विगत, वर्तमान र भविष्य भूल्न समेत् सक्छन् । यसैलेत उनी यस्तो लेख्छन् –
 हिजो सम्म नरक भन्थ्यो आज धाम भयो
                            आस्था सबै  पाखा लागे अघि दाम भयो
                      पृष्ठ ६१
अस्ति  सम्म रावण दाँजिनेमा परेको ऊ
 एकाएक तर आज तेत्रायुगको राम भयो
                            पृष्ठ ६१
गजलकारको भनाइ छ आवरणले सबै सत्य देखाउँदैन । सत्य भित्र हुन्छ । त्यो पायन त खोज्नु पर्छ तर हामी खोज्नतिर लागिरहेका छैनौँ । त्यसैले उनी भन्छन् –
                                   देख्या सबै सत्य हुन्न
भित्र कालो धन्दा हुन्छ
                        पृष्ठ ७७
सहिदलाई सम्झदै उनी लेख्छन् गजलकारले –
उठेको हो एउटा प्रश्न
सहिदले   के चैं पायो
                   पृष्ठ ९१
संसार आज द्वन्द्वमा फसेको छ । शक्ति शक्ति बीच र अहमताको कारणले विश्व आज अशान्त छ । नेपालमा पनि निकै द्वन्द्व मच्चियो । आपूm आपूmमै काटामारले देशको आर्थिक सामाजिक, राजनीतिक क्षेत्र तहसनहस् भयो । तर हामी सबैले हारेका मात्र छौं । अहँ कहिल्यै जितेका छैनौँ । जितेको भए इतिहासमा कहिल्यै नहारेका हामी यति निरिह हुने थिउनौ भन्ने उनको धारणा छ । यसैले त उनी आफ्नो धारणा यसरी अभिव्यक्त गछैन्–
हो त, हामीले हा¥यौं र हारिरहेछौँ
                              आज आफैँले आफैँलाई मारिरहेछौँ
                       पृष्ठ ६४
जित्ने कुरा त टाढा छ क्षितिज झैँ
                              आफ्नैमा कलहको  बिउ सारिरहेछौं
                          पृष्ठ ६४
गजल शृङ्गार रसमा लेखिने परम्परागत सिद्धान्त हो तर आज त्यो कुरामा परिवर्तन आएको छ । यो सङ्ग्रहले पनि त्यो परम्परालाई तोडेको छ । यहाँ शृङ्गारिकका अलावा अन्य पक्षका गजलहरू पनि छन् । श्रृङ्गार पक्षमा उनले लेखेका गजलहरू यस्ता छन्–
प्रिया तिम्रो मुहार अहो ! घाम जस्तो छ
खाली  खल्तीभत्रि आज  दाम जस्तो छ
                                                   पृष्ठ ६५
                             न मनको भाकाभरि गीत  बनेर आयौ
 न त मस्त जवानीमा प्रीत बनेर आयौ
                         पृष्ठ ३४
                           छातीभित्र गुराँसका थुँगाहरू खिलेको  छ
तिम्रो मिठो स्पर्शले पवन पनि हिलेको छ
                                     पृष्ठ ४३
गजलकार गजलमा शृङ्गार भर्न निकै सिपालु देखिन्छन् । उनका गजल शिष्ट छन् । कहीं कतै अश्लिल शब्द पाइँदैनन् । माथिका शेरहरूबाटै थाहा लाग्छ कि गजलकारले गजल प्रस्तुतिमा कतिसम्म शिष्टता अपनाएका छन् ।
गुपचुप गुपचुप गजलभित्रका शेरहंरू मिठासले भरिएका छन् । गजलहरू भावपूर्ण छन् । ८२ ओटा गजल अध्ययन गर्दा आनन्द लाग्छ । पढौं पढौं लाग्छ ।
गजल सिद्धान्तमा आधारित रहेर नै लेखिएका छन् । भाषा सरल छ । तर बागियान शर्माले यति राम्रा गजल सिर्जना गर्दागर्दै किन गजल लेखनबाट टाढा हुन मन लाग्यो यो भने आश्चर्यको कुरा हो । यी गजल कृतिमा उनले आफ्नो सही नाम नलेखी उपनाममा गजल प्रकाशन गरेका छन् भन्ने कुरा उनको लेखकीय पढेपछि ज्ञात हुन्छ । उनको वास्तबिक नाम नवराज रिजाल हो । साहित्यिक पत्रकारिता र आख्यान लेखनमा यो नाम धेरैले पढेका छन् । मैले चिनाई रहनु पर्दैन । किनकि उनी चर्चित आख्यानकार र साहित्यिक पत्रकार हुन् ।
अन्त्यमा कृतिको पछिल्लो आवरणमा सजिएको एक शेर सापटी लिँदै विदा चाहान्छु –
                       प्रतिक्षामा बस्दै छु म, तर टाढा जानु थियो
भेटिएका यात्री जम्मे सँगै साथ लानु थियो ।
                                                  कावासोती, नवलपरासीपूर्व  
                                       
                                                    आलेख मासिक, पूर्णाङ्क ४५, जेठ २०७९    

;dLIff
syfsf/ gj/fh l/hfnsf] syfs[lt

…ca pk|fGtÚdf d]/f] b[li6  

 

                           ;bfgGb cefuL       

gj/fh l/hfn g]kfnL ;flxTo If]qsf Pp6f ax'k|ltefzfnL Pjd\ :yflkt ;flxTosf/ x'g\ . :jfledfga:tL, hLtk'/–l;d/f pkdxfgu/kflnsf–!^ af/fsf :yfoL a;f]af;L l/hfnsf] …cb[Zo kL8fÚ -n3'syf;ª\ux @)%&_, …ljvl08t k|jfxÚ -syf;ª\u|x@)^#_, df6f] vf]Hb} -n3'syf @)^&_ / …cj pk|fGtÚ -syf;ª\u|x,@)&*_ gfdsf $ syfs[lt k|sflzt 5g\ . o;}u/L afn;flxTosf Ps bh{g s[ltx¿ k|sflzt 5g\ . pgsf lgofqf, vf]h, lgjGw / Jofs/0fsf k':tsx¿ klg 5g\ . lj=;++= @)#( ;fndf …kfunsf] rfxgfÚ zLif{ssf] n3'syf dft[e"ld ;Ktflxsdf k|sflzt u/fP/ n]vg If]qdf k|j]z u/]sf l/hfn cfh Ps ljwfdf dfq kl/lrt 5}gg\ . ;flxTosf ljljw If]qdf cfk"mnfO{ ;'kl/lrt u/fPsf 5g\ .  

;Dkfbgsf] If]qdf klg pgsf] of]ubfg 5 . d}bfg, b]jsf]6f JofVofg ;ª\u|x, d'5{gf, dx]z cfjfh, g]lZrn,  ;dfof]hg,  pQ/f4{, cfn]vg, afnk|1f, k|n]; cflbsf] klg pgn] ;Dkfbg u/]sf 5g\ . gjk|1fkg gfds ;flxlTos klqsfsf ;Dkfbs ÷k|sfzsf /x]sf pgn] af/f lhNnfaf6 of] klqsf @)%) b]lv lg/Gt/ k|sflzt ul//x]sf 5g\ . of] klqsf clxn];Dd (^ cª\s k|sflzt ePsf] 5 .

;'uGw n3'syf k'/:sf/ @)%!, lzIfs>L k'/:sf/–@)%^, gf/fo0fL jfª\do k'/:sf/ @)%&, ,/fli6«o jfª\do ;Ddfg @)^#, cg];f; k'/:sf/ @)^^, t];|f] afn;flxTo ;Ddfg @)&!, sfnLu08sL ;flxTo snf k'/:sf/ @)&$, ;'>L nIdL sfsL{ :d[lt kqsfl/tf k'/:sf/ @)&$, ef]hk'/L ljsf; d~rsf] ;Ddfg @)&^, 8f= dg'd'Qm …dfgjÚn3'syf uf}/j ;Ddfg @)&^, zAbofqf ;flxlTos klqsf ;Ddfg  @)&^, k|fb]lzs k|ltef k'/:sf/ @)&^, k|]zsfplG;n ;flxlTos kqsfl/tf k'/:sf/ @)&&  / n3'syf ljz]if ;Ddfg–@)&& åf/f pgL ;Ddflgt tyf k'/:s[t e};s]sf 5g\ .

cfj/0f k[i7 afx]s !^* k[i7df ;+/lrt o; s[ltdf !& cf]6f syfx+¿ ;dfj]z 5g\ . of] s[ltnfO{ cIf/wfd k|sfzgn] sf7df8f}Fn] k|sflzt u/]sf] xf] . of] s[ltsf] d"No ¿ %)).– /flvPsf] 5 .

s[ltleqsf syfnfO{ z'esfdgf lb+b} g]kfn k|1fk|lti7fg ;flxTo uB÷cfVofg ljefusL k|d'v dfof 7s'/L  n]Vg'x'G5 –æsyfsf/n] sltko syfdf k|of]u klg u/]sf 5g\ . t/ k|of]u s]jn k|of]udf dfq ;Lldt\ 5}gg\ . ToxfF k|ofKt dfqfdf hLjg, ljrf/, ljZjf;, cf:yf, c7f]6/ ef]ufO{ / ldNg g;s]sf oyfy{x¿ klg 5g\ .Æ o;/L g} ljho rfln;] 5f]6f] t/ ld7f] e"ldsfdf n]Vg'x'G5 –æsyfa:t' ;dsflng g]kfnL syf n]vg k/Dk/fsf] cfdk|j[lQ / ljifoa:t'd} s]lGb|t /x] klg z}nLut gljgtfn] syfnfO{ gofFkg, gofF lbzf, gofF prfO{, gofF lrGtg / gofF w/ftn k|bfg u/sf] dx;z"; x'G5 .

n]vs l/hfn …d]/f syf o:t} 5g\ ÚzLif{s lbP/ n]V5g\–æd]/f syfdf lxhf] klg 5 . cfh klg 5 . / ef]ln klg 5Æ . oL zAbn] s] k|i6 kfb{5 eg] syfsf/ eljio aQmf klg x'g\ . kf}/fl0fs syfx¿df o:tf lrGtg / eljiojf0fL ldN5g\ . syf k9\bf  pgn] cfˆgf syfdf Oltxf;nfO{ sf]6\ofPsf 5g\ . jt{dfgnfO{ k|i6\ofPsf 5g\ / eljiojfF0fL geP/ jt{dfgn] cª\ufn]sf] dfu{n] eljion] s'g df]8 lnG5 eGg] dfu{bz{g bzf{Psf 5g\ . To;f] x'Fbf pgsf oL cleJolQm syfx¿n] ;To ;fljt u/]sf5g\ .

s[ltsf] k|sfzg cIf/wfd k|sfzgn] u/]sf] 5 / k|sfzssf] snddf 5fofbQ Gof}kfg] n]Vg'x'G5 –æpgL efiff ;flxTosf] dfWofdaf6 a]lyltsf ¿kdf h/f uf8]sf] cGw ljZjf;hGo ;fdflhs ;f+:s[lts / k/Dk/fsf] ?kfGt/0fsf kIfdf snd rnfP/ k|ultzLn r]tgf ;Dk|]if0fdf /dfpg] ;|i6fsf ¿kdf lrlgPsf 5g\ .Æ

dflysf cleJolQmn] gj/fh l/hfnsf] n]vgz}nL, JolQmTj, pgn] g]kfnL ;flxTo, afn;flxTo, uhnsf/ JolStTj /  ;Dkfbg cflb  If]qdf  k'¥ofPsf] cd"No of]ubfgsf] lg;f/0f ePsf] 5  eGg] nfU5 .    syf;ª\u|xleq !& cf]6f syfx¿ ;dfj]z ul/Psf 5g\ . k|yd syfsf] zLif{s a:tL xf] . o; syfdf ljljw 36gfqmdnfO{ jt{dfg, e"t / eljiosf] uf]/]6f]df ;d]6\g] k|of; ul/Psf] 5 . ;a{k|yd ;'nf]rgfsf] k;n, p;sf] ¿k, glhs}sf] eun'sf] k;n, eun'sL kTgLsf] d[To', 5f]/f c/j ofqf, ;'nf]rgfsf] bf]sfgdf lkpg cfpg]x¿sf] ljljw vfn] wf/0ff cflbnfO{ k|:t't ul/Psf] 5 . o;sf ;fy;fy} jt{dfg kl/j]z tyf ;fdflhs oyfy{tfnfO{ s]nfpFb} ljs[ltnfO{ ;d]6\g] k|of; ;'Gb/ k|of; klg ePsf] 5 .

ufpFdf ljljw hfltx¿sf] a;f]af; eP klg Pstfdf Ps l9Ssf ePsf] wf/0ffn] ;dfhdf d]nldnfk /x]sf] hfGg ;lsG5 . k;ndf y/L y/Lsf dflg;sf] cfudg / /S;L kfg ubf{ kf]v]sf cleJolStn] dlb/f ;]jg ug]{ dflg;sf] :jefj, kL8f, lkpg' kg]{ sf/0f, lkO:s]kl5 dftdf k|:t't x'g] emu8fn' k|j[lQ cflbnfO{ k|dfl0fs ¿kdf ;k'i6 kfl/Psf] 5 . 7fpF 7fpFdf hLjguhtsf ;Gbe{x¿nfO{ k|i6 kfg]{ k|of; klg ePsf] 5 . syfsf/sf] syg 5 – æ;a} s]jn e/]sf lglDt afFRy] . ef]nL b"/:y lyof] .Æ ha;Dd dflg;n] lxhf] s] lyPF, cfh s] 5' / ef]ln s] x'g'k5{ eGg] ;f]r /fVb}g p;sf] ljsf;sf] qmd /f]lsG5 . syfdf kfqx¿sf] ;Djfb dfkm{t oxL lsl;dsf ljljw kIfnfO{ ;d]6g] k|of; ePsf] 5 .

bf];|]syf ;Ddf]xg xf] . o; syfdf P / jLsf] aLrdf ;+jfb rN5 . ;+jfb ubf{ ub}{ P n] jLnfO{ cd]l/sf;Fu bfHb} c¿nfO{ n8fP/ /ldtf x]g]{ u/]sf] cf/f]k nufpF5 .  logLx¿ ljjfbd} /xG5g\ . !%–!^ jif{sL aflnsf dfl/Psf] s'/f rN5 . aflnsfsf] anTsf/kl5 d[To' ePsf] wf/0ff cfpF5 . g]kfnL ;dfhdf c+za08f k|yfn]  lelqPsf] ljs[ltsf] ;Gbe{ cfpF5 . bfh'efOnfO{ lbg'k5{ egL >LdtLsf] gfddf /flvPsf] k};f lnP/ :jo+ >LdtL efu]sf s'/fn] syfdf cem /f]rstf yk]sf] 5 . P / jL nfO{ ;8s af6 ;+:yfdf nu]/ :s'ndf k9fPsf] / pgLx¿ ;lxbk'q x'g ;Sg] ts{ klg syfdf k|:t't ul/Psf] 5 .

j]lyltn] lgodnfO{ wf]tL nufpg] s'r]i6f u/]sf sf/0f P]n] b]zn] of] lgolt ef]Ug' k/]sf] pgsf] dfGotf 5 . gsf/fTds ;f]rs} sf/0f /fli6«otf / k|hftGqdf u|x0f nfUg yfn]sf] pgsf] cledt 5 . b'O{ hF8\ofxfsf] emu8fsf] cj:yf, g]tfx¿sf czf]egLo / c;fGble{s ukmsf] ljifodf klg syfsf/ af]n]sf 5g\ . ;8sdf ePsfx¿nfO{ ;+:yfdf nu]/ k9fO{ n]vfO{ u/fO{ ;xf/f lbP/ /fv]sfn] g} gftfuf]tf hftkft vf]hljg ul/lbg' kg]{ s'/f Joª\UofTds ¿kdf cfPsf 5g\ . o; syfdf klg ljljw kIfnfO{ ;d]6\g] k|of; ePsf] 5 .

dxf]T;j–  t];|f] syf xf] . of] syfdf yl/yl/sf s[ofsnfkx¿sf] j0f{g /f]df~rs j0f{g ul/Psf] 5 . kfqsf gfd ;d]t\ cgf}7f] lsl;dsf 5g\ . h'n'; :jf:ysdL{lt/ nlIft ePsf] / 8fS6/sf] nfkjf{xLn] ubf{ d{To'j/0f ug{ k/]sf] s'/f oxfFsf cfPsf 5g\ . a]lyltn] /fh u/]sf] s'/f of] syfdf klg cfPsf] 5 . k|hftGqdf 3';vfg 5'6 x'g' kg]{ s'/fx¿ ahf/df p7]sf ;Gbe{x¿ 5g\ . hgtf hgfb{g x'g\ eGg] wf/0ff klg 5 . cfˆgf] cfª\usf] e}F;L gb]v] klg csf{sf] cfª\sf] h'd|f b]Vg] k|j[ltk|lt s6'Joª\Uo ul/Psf] 5 . jt{dfg e"tsf] ¿kdf kl/0ft x'g] s'/f / ;d:of b]Vg] s'/f st{JoxLgtfsf] kl/0flt xf] eGg] wf/0ffnfO{ klg syfn] b]vfpg vf]h]sf] 5 .

uf]xLsf] cfF;' l/TofP/ t[i0ffsf] df;' vfg]x¿sf] Wofg otf slxn] kms{g] xf] vf]O{ < o:tf y'k|} wf/0ff syfdf cfPsf 5g . syfdf ;[ª\ufl/s wf/0ffn] klg :yfg lnPsf] 5 . ;lxb ;DemFb} df6f] /Qm/l~ht 5 eGg] wf/0ff klg k|s6 ePsf] 5 . lht–xf/sf s'/fdf xf/ s;}n] g:jLsf/]sf s'/f cfPsf 5g\ . åGåsf s'/fx¿ lg:s]sf 5g\ . /ut /ft} x'g] ePsf]n] hf] l;l4P klg Pp6} xf] eGg] s'/f ul/Psf] 5 . lbkLdfsf] kL8fbfoL sf?l0fs cfF;' k9\bf k9\b} sfkLdf b]z n]v]/ ljxf];\ ePsf s'/fn] b]zk|ltsf] dgf]efj k|blz{t x'G5 . b]zsf] lrGtfsf af/]df 8fS6/n] ;DemfpFbf b]znfO{ e'n]/ klg s'g} dfG5] lhpFbf] /xg ;Snf / 8fS6/ ;fx]a < eGg] ;Gbe{ cfPsfn] syf /fli6«otfsf] k'i7e"lddf n]lvPsf] k|tLt x'G5 .

cfZj:t– rf}yf] syf xf] . o; syfdf nfd} 5nkmnn] :yfg lnPsf] 5 . oxfF cfqmf];n] el/Psf cfjfhx¿ 5g\ . cfZjf;gsf kf]sfx¿sf s'/fx+¿ 5g\ . cfZjf;gsf kf]sfx¿ sfdofjL lyPgg\ . hgtfaf6 cfZjf;gsf kf]sf x}g gubL rflxg] wf/0ff cfPsf 5g\ . sf]xL s;}sf] el/of aGg gx'g]s'/f k|:tfj ul/Psf] 5 . o'uf}+ o'ub]lv cfzfsf k"mn ag]/ a:g] ;Gbe{x¿ cfPsf 5g\ . k'l/Psf ;kgfsf] pTvgg\ x'g' kg]{ ts{ 5 . 3ft–k|lt3ft x'g gx'g] ;Gbe{n] :yfg kfPsf] 5 . ;do rfksf s'/fx¿ 5g\ . d[To'j/0fsf k|;ª\u 5g\ . /ftleq cGwsf/dfq afFRg ;Sg] ljifon] :yfg kfPsf] 5 . pHofnf]sf] vf]hLsf s'/f 5g\ . ;kgf a]Rg]jfnfnfO{ ;kgfn] g} vfPsf s'/f ljifo 5g\ . hLjg RofTg gx'g] s'/f klg p7]sf] t/ Rofltg g5f8]sf] k|;ª\u klg 5 .

s;}n] ljljw wf/0ff Psnf}6L ¿kdf af]nL/x]sf] / sf]xL s;}n] Totf Wofg glbPsf] s'/fx¿ klg 5g\ . ;fy} a;Gtsf s'/f, lhp/x] 3Lp lkpg ;lsg] s'/f, ls;fgn] rfx]sf] j]nf dnaLp kfpg g;s]sf] s'/f, afWotfdf ljb]zLg' kg]{ sf/0f, slxNo} tNnf] ju{sfsf] kx'r dfly k'Ug g;s]sf s'/f, hLjgnfO{ rf}tf/Lsf] j/lkkn ;Demg', dflg;df ljZjf; x'g', t[i0ff uGtJo xf] eGg] 7fGg', lg/Gt/tfsf] vf]hL, k|]d / hLjg ;do ;Gbe{ x'g\ eGg] s'/f, :jfy{ jf;gf / t[i0ffn] cl:tTjsf] vf]hL u/]sf] s'/f, cf};/jfbLn] bfx|f b]vfPsf s'/f, ljZjf; OR5fdf kl/0ft x'g g;s]sf s'/f, gjofqf ;'?eP/ klg sNkgfdf e'n /f]lkPsfn] ljTof; a9]sf s'/f kfv08, b'/frf/ / c;tdf d"No x/fPsf] s'/f l;Gb'/ wf]OPsf], dfgjtf ;Dj]bgzLntf, zfnLgtf, ;Eotf / lzi6tf qmdzM gfd]6 aGb} uPsf y'k|} 36gfs|d syfdf cfPsf 5g\ .  

:kz{ kfrf}F syf xf] . of] syf cfGbf]ngtfsf cfGbf]ngsf/Ln] hgtfdf b]vfPsf] qf;flbsf] Ps gd'gfsf] bk{0f xf] eGg dg nfU5 . pgLx¿sf] cfb]zsf] kfngf ul/g' kg]{, kfngf gu/] sf/afxLdf kl/g], b'O{ aGb'ssf] aLrdf hgtf afFRg' kg]{ h:tf s'/fx¿nfO{ o; syfn] ;d]6]sf] 5 . o;df Pp6f k|wfgfWofkssf] bfloTjnfO{ b]vfOPsf] 5 . dfi6/LnfO{ hflu/ gdfGg] wf/0ff klg cfPsf] 5 . qmflGtsf/Lx¿n] lzIfsnfO{ a9L bjfjdf /fv]sf] ljifo b]vfOPsf] 5 . qmflGtsf/Ln] eGg] u/]sf s]xL pbfx/0fx¿ –æcfsfz / k[YjL :jtGq ePsf sf/0ff xfdL klg :jtGq x'g'k5{ . tkfOFx¿n] clxn];Dd a'e\mg ;ls/xg' ePsf] 5}g To;}n] a'emfpg cfPsf] lg .Æævj/bf/ Û s;}nfO{ bfofafFof nfUg] clwsf/ 5}g .Æ ætfln gahfpg' / cfFvf vf]n]/ xfdLlt/ x]g'{ ljkIfdf hfg' ;/x xf] .Æ

kl/j[Q–of] 5}7f}F syf xf] . of] z}lIfs a]/f]huf/Lsf] Pp6f pbfx/0f klg xf] . o;df  dfG5] x'g s] ug'{k5{ h:tf k|Zg 5g\ . Pp6f o'jsn] ljP kf; u/]/ hflu/ kfpg ;Sb}g . pm ;a}sf] ckx]lnt aG5 . ljb]z hfg vf]H5 t/ k};f sf] hf]uf] ug{ ;Sb}g . hflu/ vfg hfFbf klg cfˆgf] dflg; gePsf] sf/0f ubf{ sxL+ st} kfpg ;Sb}g . p;sf] k|ltj]bg ljuf/L lbg] jfnf g} k|hftGq cfPkl5 7"nf] dflg; aG5 . cfTdxTof ;Ddsf] k|of; u5{ t/   ;Sb}g . k9]sf] k|df0fkqsf] k|of]hgdf gcfP kl5 gbLdf ˆofsLlbG5 . cGTodf >Ldfg cl3 cl3 >LdtL kl5  kl5 lx8\5g\  . syf oxLF ;dfKt x'G5 . k|hftGq cfP klg xfnLd'xfnL lxhf]s} ;fdGtx+¿sf] 5 t;y{ ul/j tyf lgd'vfx¿sf] l:ylt ;'wf/ ePs} 5}g eGg] of] syfsf] cfzo xf] .

psfnf] ;ftf}F syf xf] . of] hgcfGbf]ng / To;sf] ;]/f]km]/f]df cfwfl/t 5 . cfGbf]ngdf sof}+ lgbf]{ifx¿n] h]ndf si6s/ hLjg ljtfpg' k/]sf] lyof] . t/ pgLx¿sf] slxNo} plrt d"Nofª\sg ul/Pg . tL hxfFsf] ToxLF /x] . t/ km6fxfx¿ dfly k'u] / df]h u/] . of]ubfg lbg]x¿sf] lbg slxNo} cfPg . syfsf/n] o; ;dosf] /fi6«, /fhgLlts bn / /fhgLlts cj:yfnfO{ /fd|/L s]nfPsf 5g\ . syfsf/ n]V5g\ –l;++uf] /fi6« cfF;'sf] ;fu/df 8'a]/ gf/sLo kL8f ef]Ub} 5 .Æ hgwgsf] IftL, /fhgLlts bnx+¿ ultxLg cj:yfdf, hgcfjfhnfO{  ljBfyL{ dfkm{t 5l/g] sfd, hg cfGbf]ng ug]{ lg0f{o, ljBfyL{, sd{rf/L, ls;fg tyf dHfb"/sf] ;+o'St k|of;n] nf]stGqsf] k|fb'ef{j, 5ftLdf uf]nL nfu]sf] ;f}/en] klg jL/ xl:k6fnaf6 ;lxb d~rdf ePsf] efif0fnfO{ >j0f u/]sf] cj:yf oxfF b]vfOPsf] 5 .

nf]stGqsf] k|fb'ef{j eP ;a}n] xlif{t x'g kfpg], cGwsf/df 8'Aggkg]{, ljb]z hfg gkg]{, of]Uotfsf] sb/ x'g]5 eg]/ afFl8Psf y'k|} ;kgf t'lxP . oL efjgfn] ;fsf/ ¿k wf/0f ug{ ;s]gg\ . h'g p2]Zon] ;ª\3if{, pT;u{ / Tofu ul/Psf] lyof] Tof] k|ZgjfrL e}/x] . o;leqsf k|:t'lt / bfz{lgs cleJolQmx¿n] syfnfO{ pRrfOdf k"¥ofPsf 5g\ . s]xL cleJolQmx¿–æclg d'n's / afl;GbfnfO{ ;'vL agfP/ cfk"m xfF:g] / b]znfO{ klg xF;fpg] dxfg cfsfª\Iff lsg r}t]x'/Ln] p8fof] <Æ

hgtf cfzfjfbL cj:yfdf /x]sf wf/0ff –æjgdf/f hlt emfFluP klg  Ps lbg t gfl;g} k5{ .Æ ljgfzsf] cGTodf ljsf;sf] h/f] pd|G5 . syfsf/n] dggof]Uo y'k|} cleJolQm k:s]sf 5g\ .

tfk– cf7f}F syf xf] . o; syfdf g]kfndf cfGbf]ngsf/Lx¿n] ckgfpg] aGbsf] af/]df pNn]v ul/Psf] 5 . aGb ug]{ / gug]{ b'O{ ;d"xaLr ts{ rN5 . ljleGg ts{ oxfF k|:t't ul/Psf 5g\ sf]xL eG5g\ æ;do cg';f/ kl/jt{g x'gg;Sg]sf] hLjg b'vb x'G5,Æ sf]xL eG5g\–æ aGb s'g} klg ;d:ofsf] ;xL ;dfwfg x}gÆ, æ/fhgLlt ug]{x¿sf] lgDtL clGtd cZq xf] .Æ ælzIf0f ;+:yf aGbsf ljifodf t cem 3f]/ cfklQ 5 .Æ o;/L aGbsf s'/f ubf{ aGb ;bfsf nflu aGb x'g'k5{ eGg] wf/0ff cfpF5 . Pp6f sjf8 klg ToxfF k'U5 / eG5 aGb tkfOFx¿sf] v]tL xf] , o;df tkfOFx¿nfO{ gfkm} gfkmf 5 . sjf8sf] of] s'/f ;'g]/ ;a}sf Wofg t]To}lt/ hfG5 .

aGbstf{sf ;xefuLx¿n] sjf8nfO{ tF sf] xf];\ eg]/ k|Zg u5g\ ,sjf8 u/]/ vfgf k'U5 / of] sjf8L sfd slxn];Dd u5{;\ eg]/ k|Zg /fV4g\ . sjf8n] klg ;xh ¿kdf hjfkm lbG5 . sjf8 u/]/ 5 hgf hxfg kfn]sf] / g]kfnLx¿n] sjf8sf] sfd gu/];Dd p:n] of] sfd ug]{ atfof] . ul/ax¿sf] nflu aGb ;fx|} si6bfO{ x'g] ePsf]n] slxNo} aGb gug]{ cg'/f]w ub{5 .  o; syfdf w]/} ;Gb]zx¿ cfPsf 5g\ . ;To, ljZjf;, lgi7f, cf:yf, jt{dfg, a'l4n] an]sf] cfuf] tfKg], cf:yf / lj:jf; hnfP/ afFRg]x¿d'bf{ x'g\ . Oltxf; e'Ng' cfTdxTof ug'{ ;/x xf] . x/]s ;ef / k|bz{gsf] lglDt dflg;sf] cf];fg]{ lhDdf lng',, hgtfnfO{ e/]ª\ dfq agfpg',  cfGbf]ngdf clwsf/ sdL{, gful/s sdL{, ;dfh ;]jL, a'l4hLjL, b]zeQm ;a}n] bnsf em08f af]s]sf t/ s;}sf xftdf klg /fli6«o em08f gePsf] wf/0ff cfPsf] 5 syfdf . 

;kgf gjf}F syf xf] . ljdnfn] k'q /x/n] ubf{ ;ftf} sGofsf] hGd lblG5g\ . pgsf dgdf cg]sf} efjgfn] :yfg lnG5 . k'q hGdfpg] /x/ hLljt} /x]sf] x'G5 . ;dfhdf k|of]u x'g] zAb æ5f]/f] gx'g]sf] b'v, ck'tf]sf] wg, sf]/Lsf] lhp, sfqf]df vNtLÆ n] ljdnfnfO{ lgs} ;tfPsf] lyof] . 5f]/fsf] /x/df pgn] ;f}tf Joxf]g{ klg tof/ eOg\ t/ jLhgnfnn] To:tf] sd{ ug{ rfx]gg\ . ;dfhdf 5f]/f / 5f]/Ldf s'g} lje]b 5}g eGg] wf/0ff cfhsf lbg;Dd pd|g;s]sf] 5}g. ;dfhdf æbfuaQL, jif{lbgsf] >f4 / sfhlqmof clg jt{dfgsf] cfFvf / cfIf]kaf6 d'lQm Æ h:tf efjgf cem} hLljt 5g\ eGg] oyfy{tfnfO{  syfn] ;d]6]sf] 5 . cGTodf b]p/fgL h]7fgL tyf bfh'efOsf] c+z x8Kg] cfsfª\Iffdf s'7f/f3ft. To;nfO{ kltn] kf}?ifTj;Fu / kTgLn] gf/L cl:dtf;Fu  ufF;]/ x]/] eGb} syf ;dfKt x'G5 . Ps zAbdf eGbf dlxnfdf k'?ifdf eGbf 5f]/fsf] rfxgf a9L x'G5 eGg] wf/0ff cfPsf] 5 tfklg syfsf/n] Pp6L gf/Lleq k'qk|flKtsf]  tLa| OR5\ofnfO{ dgf]j}1flgs¿kdf ljZn]if0f ug{  syfsf/ lgk"0f b]lvG5g\ .

3/ – bzf}F syf xf] . of] syf cToGt} dfld{s 5 . ;]jflga[Q ;}lgs / ;]jflgj[Q k|x/L b'O{sf] e]6 nngsf] lrofk;ndf ePsf] x'G5 . b'a} Pscfk;df ldqtf a9\5 . ;}lgsn] klxnf] ljjfxsL kTgL / 5f]/Ldfly Pp6f ;}lgssL ljwjf alxgL;Fu ljjfx u5{ / ;f}tf yK5 . p;sf] nufgL ;a} nufP/ 5f]/f k9fpg] clg 3/ agfPkl5 kTgLn] ePsf 5f]/fx¿ o;sf x}gg\ . of] s]jn gf7f] xf] o;sf] s]xL 5}g egL 3/af6 lgsfnL lbG5] . klxnLsL >ldtLn] cl3sf s'/f la;f}{ / ;Fu} a;f}+ eGbf klg cfTdfUnfgLsf] sf/0f To;f] ug{ ;Sb}g . pm t8kL /x]sf] wf/0ff cfPsf] 5 syfdf . . nngn] ljb]z hfg] o'jfx+nfO{ –æsfd} gu/L vfg t st} kfOGg xh'/, ot} ug'{ xf];\, Totfsf] eGbf a9L cfDbfgL x'G5 Æ elg lbPsf] ;GB]z dgg of]Uo 5 . s]xL dgg of]Uo zAbx¿–

æ;Gtfg hGdfpg nf]Ug] g} rflxG5 eGg] s'/f klg ldYof xf] .Æ

æ;GtfgnfO{ s] yfxf afa' sf] xf] eGg] s'/f . Tof] dnfO{dfq yfxf 5  / lgSof}{n ug{ ;S5' .Æ  elgG5 cfdf ;To x'g\ / afa' s]jn ;fIfL dfq xf] .

PsfGt–P3f/f}F syf xf] . o; syfdf df}gtf / k|Zg stf{ aLrsf] ;Djfb eGbf bf]xf]/f] aftlrt eGg] a'emfpF5 .  t/ oxfF ljlkg bf; d'/f/sf k|Zgsf] pQ/ vf]Hg' 5 eGb} PsfGt af; a:5 . s'g} ckl/lrtn] æltdLx¿ kSs} ;'t]s} xf} Æ eGg] k|Zg t]:of{pF5 . æ;fFRr] ;'t]s} /x]5f} p7]sfx¿sf] l:ylt o:tf] x'Fb}g .Æ csf]{ :j/n] yKof] . cem} csf]{af6 æ;'Tg t kSs} ;'tsf 5f} clg ;'Tg]rfFxL slxn];DdÆ. oL k|Zgx¿ ylkb} lyP / ljlkgn] pQ/ vf]Hg ;ls/x]sf] lyPg syfsf/n] o; syfdf u0ftGq cfPsf s'/f u0ftGqdf Pstf ;'Gb/ kIf dflgg] s'/f, PsfTdstfsf] bfx;+:sf/ u/]sf s'/f, xfdL cfjZoStfeGbf a9L nrstf ePsfn] e8\vfnf]df kg]{  ;Dejfjgfsf s'/f, s'g} ;do ;'t]sf eP klg xfn ;a} hfuf /x]sf s'/f, lxhf] kx'Fr gePsfx¿ cfh dly k'u]sf s'/f, ;'t]sf 5f} eGg] cf/f]k ldYof ePsf s'/f, k'g ts{n] lgliqmo a:g'sf] cy{ ;'Tg'g} xf] eGg] wf/0ff, e¥ofª r9]kl5 lj;{g] s'/f, 6gsk'/b]lv v'b{ nf]6g;Dddf ;Ldf ctLqmd0f tyf lnk'n]s cflbdf ef/tLo x:tIf]ksf s'/f, r'gfjdf oL s'/f ;txdf cfP klg :jt ljnfPsf s'/f, lg:jfy{ af]n]sf] v08df ;d:of gcfpg] s'/f, cflb b]zsf ofjt ;d:ofnfO{ xfdLn] lgofn]/ ;d:of ;dfwfglt/ nfUg g;Sg' g} ;'t]sf] x7/ x'G5 h:tf ljljw wf/0ffnfO{ syfn] ;dfPsf] 5 / hLjGt agfPsf] 5 .

dfi6/ afx|f}F syf xf] . o; syfn] cfh b]zdf lzIffdf b]lvPsf] ljefhg, ;/sf/L :s'ndf ljBfyL{sf] ;+Vofdf lubf]{ cj:yf, ;/sf/L :s'ndf k9fpg] dfi6/x¿n] cfk\mgf 5f]/f5f]/LnfO{ gLlh ljBfnodf k9fpg] / hflu/ vfg ;/sf/L :s'ndf cfpg] wf/0ffsf s'/f gLlh :s'n / ;/sf/L :s'nsf] kf7\oqmd Pp6} x'g' kg]{ s'/f, j]/f]huf/ >Lhgf ug]{ lzIffsf] s]sfd eGg] s'/f, ljb]z k7fOG5 eg] klg s'g b]zdf s:tf] hgzlQm tof/ ubf{ ljb]z hfg]jfnfn] ;xhdf sfd kfpg ;S5 cflb ljifox¿df s'/f p7fg ePsf] 5 . o; syfn] cfhsf] lzIff k4ltsf] ljifodf uxg ¿kn] s'/f p7fPsf] 5 . t/ ;/sf/ o; ;DaGwdf s'g} ;'gjfO{ ub}{g .

;LdfGt– of] t]x|f} syf xf] . o; syfn] dfcf]jfbL hgo'4sf j]nf e"ldut cj:yfdf ePsf sfo{stf{n] hgtf;fd' u/]sf k|lta4tf, kf6L{nfO{ k'¥ofPsf] cfly{s ;xof]u, ;+u7g la:tf/sf sfd, cfGbf]ng ;kmn ePkl5 TofuL sfo{stf{ dfly ul/Psf] pk]Iff cflbnfO{ ;d]6\g] k|of; u/]sf] 5 . hLjg/fd t/fO{sf] Pp6f cfOP ;Dd k9]sf] o'js kxf8df hfG5  / lzIfs aG5 . pm e"ldut kf6L{sf] ;b:o klg /x]sf], ;+u7gnfO{ hgtfsf] kIfdf n8]sf] eGb} ;Sbf] ;xof]u u/]sf], /ftL /ftL ldl6ª ub}{ hghLljsfsf] pTyfg, lyrf]ldrf] / e]befjaf6 d'lQm, zDk"0f{ zf]iff0fsf] cGTo, ;dfgtf, :jtGqtf / 5'jf5't d'Qm ;dfh, hftLo auL{o / If]qLo lje]bsf] cGTo dlxnf dfly x'g] lyrf] ldrf] / HofbtLsf] ;dfKtL x'g] s'/fdf ;xefuLnfO{ cf:j:t kfg'{, dfu]sf] rGbf dfi6/af6 p7fP/ kf6L{nfO{ a'emfpg', ax'bn cfpg', cfdlgjf{rg cfpg', :yfgLo r'gfj cfpg' t/ TofuL sfo{stf{n] l6s6 gkfpg' / l6s6 kfP/ r'gfj lht]sf pd]baf/n] ljho¥ofnL klg 5f]6\ofP/ sf7df8f}lt/ nfUg' / hgtfsf ;d:ofnfO{ g;'Gg', hLjg/fd @% jif{kl5 Tof] ufpFdf uP/ ljsf;qmd / ToxfF hgtf;Fu e]63f6 ug]{ p2]Zon] hfFbf p;n] k9fPsf] emsaxfb'/;Fu e]6 ubf{ / ufpFsf] ljsf; k|ultsf] hfgsf/L lnFbf +e"Orfnf]n] NofPsf] kl/jt{g afx]s s]xL gePsf] ;Gb]z k|fKt ubf{ pm af6f] af6} kms]{sf] wf/0ff cfPsf] 5 syfdf .

l;kmfl/; –of] rf}wf}F syf xf] . of] syf klg hgcfGbf]ng kl5 :yfgLo r'gfj / /fli6«o r'gfjdf TofuL OdfGbf/ sfo{stf{nfO{ l6s6sf] nflu l;kmfl/; u/]sf] cf:jf;g lbF+b} hfg' / l6s6 kfpg] sfd kf6L{n] ;fdGtsf] sf]6Ldf /fv]sf] JolQmn] kfpg], l6s6 lhTg]n] g} kfpg] eGg] hjfkm lbg', ca b]znfO{ ;d[l4df n}hfg] bfloTj xf] eGg', o:t} ;j{;fwf/0f, dHb'/, ls;fg / >dhLjLsf cg]sf}+ k|Zgsf] hjfkm lbg] sfddf x|f; cfpg', sd/]8 olt;Dd kl/jt{g eP ls nfdf] ;do;Dd ;]N6/ a;]sf, b]zsf] 7"nf] dfG5] ePsf, hfgsf/L k|fKt ePkl5 d/0ff;Gg cj:yfdf k'u]s a[4 xh'/afn] e]6\gsf nflu cg'/f]w ubf{ klg e]6\g gkfO{ d[To'j/0f ug{ k/]sf] wf/0ffnfO{ o; syfn] a8f] dfld{s 9ª\un] ;d]6]sf] 5 .

cfsfª\Iff – of] kGw|f}F syf xf] .  o; syfdf ljb]z knfog ubf{ ul/Psf s';+:sf/x¿nfO{ ;d]6\g] k|of; ul/Psf] 5 . ljjfx xfd|f] k/Dk/fdf ;[li6 wfGg] ;++:sf/ xf] . k'/fgf] k/Dk/fdf ljjfxsf lglZrt dlxgf / nug x'G5g\ . t/ cfh ljb]z hfg] rngn] ;a} dlxgfdf ljjfx ug]{ rng cfPsf] 5 . o; syfdf t sfsf elthLsf] larsf] ljjfx u/]/ ljb]z uPsf] dfld{s k|;ª\u 5 . cd]l/sf uPkl5 sfd gkfpg', / cGTodf s]6fn] d[To'j/0f u/]sf] klxnf] 36gfnfO{ oxfF b]vfOPsf] 5 . bf];|f] 36gf bfh'alxgLsf] ljjfx u/]/ sfuh ldnfO{ cd]l/sf uPsf] ;Gbe{sf] 5  . cfhsf] ;dodf k};fsf] nflu dflg; olt lgs[i6 e} ;s]sf] 5 ls cy{ cfh{gsf] nflu h] u/] klg x'G5 eGg] wf/0ff 5 . of] syfn] ToxL ljifoj:t'sf] ;'G/ k|:t'lt lbPsf] 5 .

dgf]åGå– of] ;f]x|f}F syf xf] . o; syfdf d'lvofsf] lyrf]ldrf]af6 Pp6L Ps o'jtLn] d[To'j/0f ubf{ klg Gofo kfpFlbg . kGgfnfn Tof] 36gf ;a}nfO{ ;'gfpg vf]Hbf klg ;'gfpg kfpFb}g . k~rfotL a:5 t/ ls6fgL hfx]/L lbg] / pkrf/ u/fpg] eGg] ax;df d'lvof cfP/ pkrf/ u/fpg] egL ls6fgL hfx]/L /f]S5g\ . cGTodf kjgnfn / e'jgx¿ af]Ng] lbg slxn] cfpnf k|Zg k|Zg u5{g\ . x] To;kl5 syf ;dfKt x'G5 .

rfrfhL –  of] o; k':tssf] ;qf}F jf clGtd syf xf] . of] syfn] t/fO{sf g]kfnLn] ef]Ug k/]sf] sl7gfO{ / /fli6«otfsf af/]df k|i6\ofpg] k|of; u/]sf] 5 . g]kfnsf] e"uefu ef/tn] cfk\mgf] sAhfdf  /fv]sf] / cfk\mgf] gS;fdf ;dfj]z u/]kl5 g]kfndf o;sf] lj/f]w eP/ g]kfnn] klg Tof] hUuf cfk\mgf] gS;fdf ;dfj]z u/]kl5 rfrfhL nufotn] bLkfjnL u/]/ v';LofnL dgfPsf] wf/0ff oxfF 5 . csf]{ wf/0ffdf ef/tn] bf];|f] gfsfaGbL nufPsf] af/]df rfrfhL lgs} b'MvL ePsf], t];|f]df t/fO{df ef/taf6 8fFsfx+¿ cfP/ n'6kf6 u/]sf], anTsf/sf] ;fdgf u/]sf], rf}yf] s'/f ;/sf/n] ls;fgnfO{ cfjZos kg]{ dnaLpsf] hf]xf] ug{ slxNo} g;s]sf], kfFrf}+ s'/f ;Ldfgfsf afl;Gbf b]zsf :yfoL vDaf ePsf t/ cGo efusf dflg;n] zª\sfsf] gh/n] x]bf{ b'vL aGg' k/]sf] h:tf s'/fx¿nfO{ o; syfn] ;d]6]sf] 5 .

zLif{sLs/0f –o; s[ltdf x/]s syfsf] zLif{sLs/0f 5f]6f] ¿kdf tyf Ps} zAbdf /flvPsf 5g\ . tL zLif{s klg syfsf] ;f/ lgzf/0f u/]/ /flvPsf] dxz'; x'G5 . s[ltsf] d"n zLif{s klg æcj pk|fGt Æ /flvPsf] 5 . o; zLif{sdf s'g} syf n]lvPsf] 5}g . syfsf/n] n]vsLodf n]v]sf 5g\ –æd]/f syfdf lxhf] klg 5, cfh klg 5   / ef]ln klg 5 .Æ pgsf egfO{ / n]vfO{df ulx/f] cWoog ubf{ syfsf/sf] egfO{ / n]vfO{sf] ;'Gb/ tfnd]n 5 eGg ;lsG5 . e"t, jt{dfg / eljiosf] dfu{lrq syfdf k|i6 ¿kdf b]Vg ;lsG5 . To;f]x'Fbf ofjt 36gfqmd, ljljw kIfn] u/]sf / af]n]sf ;a} /fd|fkIfnfO{ Jojxf/df ptfb]{ / g/fd|f kIf tyf ljs[lt lj;ª\ultnfO{ TofUg' g} cj pk|fGtsf] dfu{ lrq x'g\ eGg] d]/f] 7DofO{ 5 . cl3 h] h] eof] eof] …ca pk|fGtÚ To;f] gxf];\ eg]/ pgn] of] zLif{s xf] ls eGg] d]/f] cfzª\sf 5 . o;f] x'Fbf of] zLif{s ;fy{s 5 eGg] eGg] dfGg' k5{ .

kfq ljwfg –  syfsf/n] syfx¿df w]/} kfqx¿nfO{ ;dfj]z u/]sf 5g\ . kfq hlt a9\tf x'G5g\ Tolt syfx¿ hl6n aG5g\ h:tf] nfU5 . t/ Pp6f ;'Gb/ kIf s] xf] eg] syfsf/n] hlt kfqx¿ oxfF ;dfj]z u/]sf 5g\, tL ;a} ;s[o tyf lqmofzLn 5g\ . lgis[o kfqx¿ oL syfdf kfOb}gg\ . kfqaf6 k|fKt ;Gb]zn] b]z af]n]sf] 5 . oyfy{tf vf]n]sf] 5 . df6f] af]n]sf] 5 . ;fdfhsf c;xfo ju{sf ;lrq hLjgsyfnfO{ ;a}sf] ;fd' /flvlbPsf] 5 .

efiffz}nL – n]vs, syfsf/ / slj ;a}sf] n]vgz}nL cfcfk\mgf lsl;dsf x'G5g\ . gj/fh l/hfnsf] n]vgz}nL gljgtd\ 5 . syfj:t' ;dsflng g]kfnL syfn]vg k/Dk/fsf] cfd k|j[lQ / ljifo a:t'd} s]lGb|t ePsf] b]lvG5 . syfsf/n] n]vg z}nLdf gofF kg, gofF lbzf, gofF pRrfO{, gofF ;f]r, gofF lrGtg / gofF w/ftn k|bfg u/]sfn] syfn]vg z}nL gofF ePsf] dxz'; x'G5 .

;du| s[ltsf] cWoog ubf{, syfdf s] 5 eGbf syfdf s] 5}g eGg dg nfU5 . oxfF oyfy{k/s hLjgb[li6, :jR5ljrf/, b[9ljZjf;, ulx/f]cf:yf,  ;f;fdlos / ;dfhsf ljs[lt kIfsf s'/f, hgcfGbf]ngdf k|of]u u/]sf cfdsfo{stf{sf] kL8f, j]/f]huf/Lsf s'/f, ;lxbsf] jlnbfgsf s'/f, kl/jt{gn] hgtfdf lbg g;s]sf] cg'e"ltsf s'/f, ;Ldf cltqmd0fsf s'/fh:tf cflb wf/0ff syfdf cfPsf 5g\ . o;y{ d}n] ;fy{s s[lt dfg]sf] 5' eljiodf klg pgsf] sndaf6 o; lsl;dsf s[ltx¿ hGdLO{/x'g\ eGg] z'esfdgf JoSt ub}{ of] n]vsf]] la6 oxfF dfg{ rfxfG5' . / gj/fh l/hfndf pHHjn eljiosf] sfdgf ub{5' .

                                             

                                                  sfjf;f]tL, gjnk/f;L k"j{,

 

                           k|ltlglw å}dfl;s, k"0ff{ª\s &(, h]7–c;f/ @)&(           

;dLIff
afluofg zdf{sf] uhns[lt
…u'kr'k u'kr'kÚdf Ps b[li6

                                    ;bfgGb cefuL

afluofg zdf{n] cfkm"n] ljleGg ;dofjlwdf n]v]sf / kqklqsfdf k|sflzt tyf ck|sflzt uhn /rgfx¿sf] @)^^ df …r'krfk–r'krfkÚ tyf …u'kr'k–u'kr'kÚsf] b'O{ kf08'lnkL tof/ kf/]sf lyP . r'krfk–r'krfkn] ToxL ;fn s[lt ag]/ kf7s ;fd' k|:t't x'g] cj;/ k|fKt u¥of] . t/ u'kr'k–u'kr'knfO{ Tof] cj;/ k|fKt ug{ !! jif{ s'g' k¥of] . cyf{t\ o;sf] k|sfzg @)&& ;fndf cfP/ dfq x'g ;Sof] . oL b'O{ s[ltsf] k|sfzg kl5 pgn] uhn n]Vg 5f8]sf] 3f]if0ff klg u/]sf 5g\ . ;f] 3f]if0ff pgn] kl5Nnf] s[lt u'kr'k–u'kr'kdf …n]vssf s'/fdfÚ k|i6 pNn]v u/]sf 5g\ .

pgsf] …r'krfk–r'krfkÚ uh;ª\u|x t d}n] k9\g kfPsf] 5}g t/ …u'kr'k–u'kr'kÚ eg] ;/;tL{ cWoog u/]sf] 5' . cyf{t\ dnfO{ Tof] cj;/ k|fKt ePsf] 5 . ;ª\u|xleqsf uhn :t/Lo 5g\ . ljljwtfdf ;lhPsf 5g\ . ljrf/sf] ;Dk|]if0f /fd|f] 5 . ;Defjgf klg pTs[i6 g} b]lvG5 . t/ v} uhnsf/n] To:tf] lg0f{o lsg lnP d crDddf k/]sf] 5' . pgn] To;f] gu?g\ / uhnn]vg ofqfaf6 xft glems'g\ d cfu|x klg ug{ rfxG5' .  

g]kfnL ;flxTo ;+;f/df ;j{k|yd df]tL/fd e§n] leq\ofPsf] uhnn] lgs} v'6\sLnf kf/ub}{ cfh;Dd lgs} km8\sf] dfl/;s]sf] 5 . sfG5f] ljwf eP/ klg of] olt alnof] ePsf] 5 ls s;}n] rfx]/ klg k5fl8 ws]Ng] cfF6 ug{ ;Sb};Sb}gg\ . uhn ufog ljwfsf] ¿kdf dfq ge} ljljw kIfdf n]lvg yfn]sf 5g\ . o;sf] nf]s lk|otf lbgk|ltlbg al9/x]sf] 5 .  

u'kr'k–u'kr'ksf] ;+/rgf – cfj/0f k[i7 afx]s, k|sfzsLo, e"ldsf / n]vssf s'/f u/L !$ k[i7, *@ cf]6f uhn u/L *@ k[i7 / s"n (^ k[i7sf] of] s[lt ;'Gb/ cfj/0fdf 5 . s[ltsf] kl5Nnf] cfj/0fdf kfFr cf]6f uhnx¿ /x]sf 5g\ . o; s[ltsf] k|sfzg ;]j]g lkcf/ ;Knfo;{ -kyn}of af/fn] _ u/]sf] 5 / d"No ? #)).– /flvPsf] 5 .

s[ltleq k|j]z ubf{ – s[ltdf Ps efjsf dfq uhnx¿ 5}gg\ . tL ljljw efjsf 5g\ . k|;ª\usf 5g\ . ;Gbe{sf 5g\ . kl/j]z / :yfgLotfsf 5g\ . ltgLx¿sf] ;Gb]zdf cg]stf 5 . cyf{t\ uhn k7gLo, u|x0fLo / ld7f;n] el/Psf 5g\ . klxnf] uhndf dfgjLo ;+j]bgfsf cfF;' ufnfdf geP/ d'6'dfem emg{ yfn] eGb} uhnsf/n] g]kfnsf] s[lif / ls;fgsf] af/]df ljZn]if0f u/]sf 5g\ . pgL ls;fgk|lt ;xfg'e"lt /fV5g\, To;}n] t pgL o;f] eG5g\ –

                            s[lifk|wfg b]zsf  gful/s  eP klg

x/;fn ef]sef]s} a:tLa:tL dg{ yfn]

                         k[i7 !%

g]kfn Pp6f s[lifk|wfg b]z xf] . clwsf+z hgtf s[lifdf lge{/ 5g\ t/ b]zsf] pTkfbgn] hgtfnfO{  slxNo} k'Ub}g . ;w}F k/ lge{/ aGg kl//x]sf] 5 . lhDd]jf/ lgsfox¿ 6fn6'n] s'/f u/]/ al;/x]sf 5g\ . hgtfsf] hLjg:t/ tnsf] tn} 5 o:tf] cj:yfaf6 uhnsf/ cToGt} lrlGtt 5g\ . pgsf] dg b'v]sf] / 5ftLdf ljljw k|Zgx¿ p7]sf 5g\ .   

uhnsf/ uhndf st} k|sfzsf] vf]hL 5g\ t st} st} dfgjtf au]sf 5g\ . st} cfF;' aufpFb}df OltxfF; gkm]l/g] s'/f u5{g\ t st} cl:dtf kf]lvPsf s'/f >j0f u/fpF5g\ . :jfledfg r's]sf 5g\ t;y{ xfd|f nflu xfdL g} gp7L x'Fb}g eGg] s'/f ug{ klg pgL r'Sb}gg\ .  

xfdLnfO{ anLsf] af]sf] agfP/ xfd|} cufl8 ljkl/t l;4fGt / bz{gsf aLrdf e}/x]sf cgd]n d]nldnfknfO{ uhnsf/ o;/L cleJoSt u5{g\–

                           lxhf]sf tL zxfbt cfh hDd} v]n eP

afw–afv|f Ps} vf]/, of] cgf}7f d]n eP

                                    k[i7 !(

pgL eG5g\– dflg; ;bfrf/L x'g'k5{ . lrDd]jf/ aGg' k5{ . slxNo} a]OdfgL x'g'x'Fb}g . a]OdfgLsf] dgleq ltvf] ltvf] emL/ x'G5 / afx'lar gb]lvg] tL/ x'G5 . To;f] x'Fbf pgLx¿;Fu ;w}F ;ts{ /xg' k5{ . cfˆgf] af6f] cfkm}F lgdf0f{ u/]/ cufl8 a9\g' k5{ . hf] sfd af6 efUg vf]H5 To:tfsf] nflu ;dy/ hUuf klg eL/sf] ¿kdf blz{G5 .

uhnsf/df b]z k|]dsf] cld6 5fk 5 . pgL b]znfO{ cToGt} dfof. ;Ddfg / cfb/ u5{g\ .  pgL ;a}df df6f]sf] k|]d af8\g rfxfG5g\ .  b]znfO{  sfFwdf /fVg rfxfG5g\ . b]z b'Vbf d'6' ;'Sg' h:tf /fi6«k|]dn] el/Psf wf/0ffx¿ uhndf oqtq 5g\ .

uhn dfgj hLjg ljljwtfdf ;lhPsf] 5 . oxfF /f]bg 5, xfF;f] 5 st} kL8} kL8f 5 st} cfgGb} cfgGb 5 . afluofgn] o; uhn ;ª\u|xdf y'k|} wf/0ffx¿ ;d]6]sf 5g\ . t/ ;a}sf] efj Ps} 5 . htftt} b]z k|]dsf efjx¿ au|]NtL e]l6G5g\ . pgL eG5g\–

d'6'leq Sn]if ;fFrL rf]Ol6P/ xfF:b} 5' d

hLjg kysf] uf]/]6f]df t/ 5ftL uln/Xof]

                            k[i7 #^

kl/efiff lhGbuLn] ljljwtf vf]h]sf] xf]

p7fOPsf cf:yfx¿ ;w}+–;w}+ 9nL/Xof]

                             k[i7 #^

                          lj/x /  Joyf;Fu} ld7f]  nfU5 lhGbufgL

lhhLljiff af]s]+ t/ cflv/ ;a} aGof] ;"n

                         k[i7 #&

cfuf] af]sL 5ftLleq aflx/ kfgL x'g'k¥of]

b'Mv kL8f krfP/ ljZjf; hDd} w'g'k¥of]

                         k[i7 %)

cfly{s k|nf]egn] dflg;sf] :j¿k, :yfg ;a} ablnG5 . dflg; If0Ls nfesf lglDt ljut, jt{dfg / eljio e"Ng ;d]t\ ;S5g\ . o;}n]t pgL o:tf] n]V5g\ –

 lxhf] ;Dd g/s eGYof] cfh wfd eof]

                            cf:yf ;a}  kfvf nfu] cl3 bfd eof]

                                     k[i7 ^!

cl:t  ;Dd /fj0f bfFlhg]df k/]sf] pm

 PsfPs t/ cfh t]qfo'usf] /fd eof]

                                    k[i7 ^!

uhnsf/sf] egfO 5 cfj/0fn] ;a} ;To b]vfpFb}g . ;To leq x'G5 . Tof] kfog t vf]Hg' k5{ t/ xfdL vf]Hglt/ nflu/x]sf 5}gf}F . To;}n] pgL eG5g\ –

                                   b]Vof ;a} ;To x'Gg

leq sfnf] wGbf x'G5
                        k[i7 &&

;lxbnfO{ ;Demb} pgL n]V5g\ uhnsf/n] –

p7]sf] xf] Pp6f k|Zg

;lxbn]   s] r}+ kfof]

                   k[i7 (!

;+;f/ cfh åGådf km;]sf] 5 . zlSt zlSt aLr / cxdtfsf] sf/0fn] ljZj cfh czfGt 5 . g]kfndf klg lgs} åGå dlRrof] . cfk"m cfk"md} sf6fdf/n] b]zsf] cfly{s ;fdflhs, /fhgLlts If]q tx;gx;\ eof] . t/ xfdL ;a}n] xf/]sf dfq 5f}+ . cxF slxNo} lht]sf 5}gf}F . lht]sf] eP Oltxf;df slxNo} gxf/]sf xfdL olt lgl/x x'g] lypgf} eGg] pgsf] wf/0ff 5 . o;}n] t pgL cfˆgf] wf/0ff o;/L cleJoSt u5}g\–

xf] t, xfdLn] xf¥of}+ / xfl//x]5f}F

                              cfh cfkm}Fn] cfkm}FnfO{ dfl//x]5f}F

                             k[i7 ^$

lhTg] s'/f t 6f9f 5 lIflth em}F

                              cfˆg}df snxsf]  lap ;fl//x]5f}+

                          k[i7 ^$

uhn z[ª\uf/ /;df n]lvg] k/Dk/fut l;4fGt xf] t/ cfh Tof] s'/fdf kl/jt{g cfPsf] 5 . of] ;ª\u|xn] klg Tof] k/Dk/fnfO{ tf]8]sf] 5 . oxfF z[ª\ufl/ssf cnfjf cGo kIfsf uhnx¿ klg 5g\ . >[ª\uf/ kIfdf pgn] n]v]sf uhnx¿ o:tf 5g\–

lk|of ltd|f] d'xf/ cxf] Û 3fd h:tf] 5

vfnL  vNtLelq cfh  bfd h:tf] 5

                                                   k[i7 ^%

                             g dgsf] efsfel/ uLt  ag]/ cfof}

 g t d:t hjfgLdf k|Lt ag]/ cfof}

                         k[i7 #$

                           5ftLleq u'/fF;sf y'Fufx¿ lvn]sf]  5

ltd|f] ld7f] :kz{n] kjg klg lxn]sf] 5

                                     k[i7 $#

uhnsf/ uhndf z[ª\uf/ eg{ lgs} l;kfn' b]lvG5g\ . pgsf uhn lzi6 5g\ . sxL+ st} clZnn zAb kfOFb}gg\ . dflysf z]/x¿af6} yfxf nfU5 ls uhnsf/n] uhn k|:t'ltdf slt;Dd lzi6tf ckgfPsf 5g\ .

u'kr'k u'kr'k uhnleqsf z]/x+¿ ld7f;n] el/Psf 5g\ . uhnx¿ efjk"0f{ 5g\ . *@ cf]6f uhn cWoog ubf{ cfgGb nfU5 . k9f}+ k9f}+ nfU5 .

uhn l;4fGtdf cfwfl/t /x]/ g} n]lvPsf 5g\ . efiff ;/n 5 . t/ afluofg zdf{n] olt /fd|f uhn l;h{gf ubf{ub}{ lsg uhn n]vgaf6 6f9f x'g dg nfUof] of] eg] cfZro{sf] s'/f xf] . oL uhn s[ltdf pgn] cfˆgf] ;xL gfd gn]vL pkgfddf uhn k|sfzg u/]sf 5g\ eGg] s'/f pgsf] n]vsLo k9]kl5 1ft x'G5 . pgsf] jf:tlas gfd gj/fh l/hfn xf] . ;flxlTos kqsfl/tf / cfVofg n]vgdf of] gfd w]/}n] k9]sf 5g\ . d}n] lrgfO{ /xg' kb}{g . lsgls pgL rlr{t cfVofgsf/ / ;flxlTos kqsf/ x'g\ .

cGTodf s[ltsf] kl5Nnf] cfj/0fdf ;lhPsf] Ps z]/ ;fk6L lnFb} ljbf rfxfG5' –

          k|ltIffdf a:b} 5' d, t/ 6f9f hfg' lyof]

e]l6Psf ofqL hDd] ;Fu} ;fy nfg' lyof] .

                                                  sfjf;f]tL, gjnk/f;Lk"j{ 

                                      

                                                    cfn]v