छट्टू बाँँदरको बिहे कथासङ्ग्रहभित्र सामाजिक परिवेश सदाननद अभागी यो कथासङ्ग्रहका सिर्जनाकार हुनुहुन्छ नवराज रिजाल । कथाकारले कथा सिर्जना गर्छ । के बाट ?, के को लागि तथा किन ? यो नै एउठा टडकारो प्रश्न हो । सरल रूपमा यसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ । कथाकार एउटा समाजको सचेत सदस्य हो । उसले समाजको अध्ययन गरेको हुन्छ । उसलाई थाहा छ समाजमा विभिन्न समुदायका व्यक्ति हुन्छन् । त्यहाँ अनेकौं स�

सदाननद अभागी
यो कथासङ्ग्रहका सिर्जनाकार हुनुहुन्छ नवराज रिजाल । कथाकारले कथा सिर्जना गर्छ । के बाट ?, के को लागि तथा किन ? यो नै एउठा टडकारो प्रश्न हो । सरल रूपमा यसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ । कथाकार एउटा समाजको सचेत सदस्य हो । उसले समाजको अध्ययन गरेको हुन्छ । उसलाई थाहा छ समाजमा विभिन्न समुदायका व्यक्ति हुन्छन् । त्यहाँ अनेकौं समस्या हुन सक्छन् । विकृति÷विसङ्गति हुन सक्छन् । यिनै समाजमा हुने, क्रियाकलापमा आधारित रहेर कथाकारहरूले कथा सिर्जना गर्छन् । के को लागि भन्दा समाजमा भएका विकृति÷विसङ्गतिलाई न्यूनिकरण गर्दै प्रगतिशील समाजको सिर्जनागर्नको लागि कथाको सिर्जना गरिन्छ । समग्रमा साहित्य समाजको दर्पण हो । जे लेखिन्छ समाजकै क्रियाकलाप लेखिन्छ, समाज सुधारकै लागि लेखिन्छ, समाजमा परिवर्तन ल्याउनकै लागि लेखिन्छ । त्यसो हुँदा नवराज रिजालका यी कथाहरू पनि बालक बालिकाको बाल अवस्थाबाटै कर्मशील, अनुशासित, नैतिकवान, कर्तव्यनिष्ठ, राष्ट्रियताले ओतप्रोत  भएको जनशक्ति निर्माण गराउनका लागि लेखिएका छन् । कथाहरू विविध पक्षलाई समाएर लेखिएका छन् । हरेक कथाले अलग अलग अस्तित्वलाई समाएका छन् । विकृति र विसङ्गतिलाई प्रष्ट्याएका छन् । तिनबाट कसरी मुक्त हुन सकिन्छ भन्ने सुमार्गलाई दर्शाएका छन् ।
कृतिको संरचना– यस कथासङ्ग्रहभित्र छट्टू बाँँदरको बिहा, स्वार्थी बूढो र सहयोगी बालकहरू तैयद अली र खुत्रुके, मेहनती दिलमाया, अनौठो रुख र पोखरी, अल्छी बूढा ,फूलमाया, एकादेशका राजा, वनको राजा , सानीका कुरा,गरि १० वटा कथाहरू समावेश गरिएका छन् ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –नवराजरिजालका काथाहरूमा मानिसका प्रतिबिम्बको रूपमा पशुपंक्षीलाई मानवीकरण गरी लेखिएको पाइन्छ । यसरी पशु पंक्षी जगतलाई मानवीयकरण गरि बालबालिकालाई  मनोरञ्जनमात्र नभै समुच्च बाल भावनामा ल्याइने परिवर्तनलाई समाहित गरेको पाइन्छ । छट्टू बाँँदर जस्ता मानिस समाजमा मौजाद छन् । स्वास्नी छोरा छोरी खोलालो बगाएको भँनेर समाजसँग रोएर समाजलाई ढाट्नु र विभिन्न जातका पशुपंक्षीले उसको लागि एउटा घर बनाइदिनु र केही दिनको निम्ति खाद्यान्नको बन्दोबस्तसमेत गरिदिनु तर ऊ अरु जनावरजस्तो मेहनती, परिश्रमी र लगनशील नभएर उसको स्वभाव अल्छी थियो । ऊ त्यो गाउँमा गएपछि शान्त गाउँमा विवाद अलि बढी हुन लागेको महसुस धेरैले गर्नु , ऊ आफ्ना छोराछोरी र स्वास्नीसँग झगडा गरेर गोब्रे वनबाट बस्न आएको सबैले थाहा पाउनु । त्यसको विवाहको रहर पुरानी श्रीमतीलाई बेहुली बनाएर छकाएर विवाह गरिदिएर पुरा गरि दिनु ।  गाउँलेहरु उपस्थित भएर खूब गिज्याउँदा गल्ति गरेकोमा उसले क्षेमा माग्छ । हुनत यस्तो पुरानै श्रीमती सँग दोस्रो विवाह गराउने घटना समाजमा विरलै घट्छन् तर पनि घटरदै घट्दैनन् भन्न सकिदैन । कथाले समाजिक परिवेशलाई समाएको छ । बालजगतलाई छट्टु बन्न हुँदैन भन्ने सन्देश दिएको छ ।
स्वार्थी बूढो र सहयोगी बालकहरु – समाजमा थरिथरिका मानिस हुन्छन् । कसैले कसैलाई सहयोग गर्छन् कसैले आफ्नो कामलाई महत्वपूर्ण ठान्छन् र विपदमा परेकालाई सहयोग नगरी नहुने काममा पनि गर्दैनन् । यहाँ एक जना ब्ढा मानिसले तसिर र कासिम साइकल चढेर बजार जाँदै गर्दा उनीहरुको साइकल ढुङ्गामा चिप्लिएर लड्यो । दुवै खाल्डोमा परे, उठ्न सकेनन् र बुढासँग सहायोग मागे बुढाले सहयोग गरेनन् तर त्यतिखेर चार–पाँच जना जन्तीले तासिर र कासिमको उद्धार गरे । दुवैलाई अस्पतालसम्म पुर्याइदिए । यसरी उद्धार नगरेका बुढालाई रगतमा लतपतिएको अवस्थामा दुई बालकले उद्धार गरेर अस्पताल पु¥याईदिए । त्यपछि उनले आँखाबाट आँसु झार्दै भने–"बाबू हो, म तपाईहरुसँग आफ्नो गल्तीको लागि क्षमा माग्छु । " ती दुई बालकले कहिल्यै त्यस्तो गल्ती नदोहारियोस्र भन्ने सर्तमा माफी दिन्छन् ।  यसरी बूढालाई सच्याउन सकेको मा तासिर  र कासिम असाध्यै खुसी हुन्छन् । कथाकारले यहाँ सामाजिक दायित्व बोध गर्न नसकेको बृद्ध र समाजिक दायित्व बुझेका चार–पाँच जना जन्ती र ती दुई बालकको सहयोगले  समाजलाई सकरात्मक सन्देश दिएको छ ।    
तैयद अली र खुत्रुके –यस कथामा समाजमा गरिब र गरिबका छोराछोरीप्रति गरिने विभेद, माछा मार्ने र भाँडा माझ्ने प्रति हेरिने हेय दृष्टि, आफ्नो छिमेका बालबालिका सवल बनुन्, शिक्षा आर्जन गर्न सकुन् भन्ने चाहना राख्ने छिमेकी, गरिबका छोराछोरीसँग खेल्न नहुने बोल्न नहुने धनीका छोराछोरीको संकुचित धारणा, बाबुआमाको छोरा छोरीमा दिन नसकेको अभिभावकीय भूमिका र बालबालिकाकाको मनमस्तिष्कमा परिवर्तनकारी सन्देश प्रवाह गर्ने व्यक्तिले समाजमा ल्याउन सक्ने परिवर्तनको मार्गचित्र हो यो कथा ।  
 तैयल अली एउटा माछा मारेर बेच्ने बाबु,  अरुको भाँडा माझ्ने आमाको एउटा छाडा बालक हो । ऊसंग साथीहरू खेल्न नचाहने, स्कुल नजाने बालक छिमेकीले, स्कुलको शुल्क तिरएिर सम्झाएर पढ्न पठाएपछि पढ्न जानु खुत्रुकेमा बाबाआमाले दिएको पैसा सङ्गाल्नु, एस्एल्सी पास गर्नु पढ्न छाड्नु र पूmटबल खेलको लागि खुत्रुकेको पैसा निकालेर  बल किन्नु फुटबल खेलेर पैसा कमाउनु, बाबु आमाको  निम्ति सानो पसल खोलिदिनु, सामाजिक प्रतिष्ठा कमाउनु  जस्ता धारणा आएका छन् कथामा ।
मेहनती दिलमाया –यस कथामा कथाकारले समाजले छोरा महत्व दिएकोलाई छोरा र छोरप्रति समाज हुने गरेका विभेदलाई कोट्याएका छन् । एउटा आँखाको कमजोडी(अपांग) ले सहन पर्ने अपमानलाई दर्शाएका छन् ,निपुणतालाई सम्बर्धन गर्न सके अपमानितबाट सामाजिक मान्यताले उच्चाइ लिने सत्य तथ्यलाई सप्रमाण प्रस्तुत गरेका छन् । समग्रमा केही गर्छु भन्नेलाई अपाङ्गताले छेक्दैन, अग्रगामी सोचलाई समाजले हौसला प्रदान गर्नु पर्छ भन्ने सुझावलाई पनि कथाकारले समेटेका छन् । प्रगति पथमा लम्कदा अहंतालाई त्याग्नु पर्ने, आफ्नो कार्यलाई सम्बर्धन गर्नु पर्ने, यिनै कर्मबाट सामाजिक मर्यदामा उच्चाई प्राप्त गर्न सकिने जस्ता कुराहरू पनि कथाले समेटेको छ ।
दिलमाया एक आँखाकी कमजोड हुँदा साथीहरूबाट हेपाई सहनु परेको ,तीन बहिनीले जन्म लिंदा र छोरा नजन्मदा  बाबु आमाले छोरी नै छोरा हुन् भन्ने धारणा समाजलाई बताउनु, पढाई र खेलमा लगनशीलता देखेर खेलमा अग्रसर हुन शिक्षक र र आमा बाबाले हौशला प्रदान गर्नु , ऊ टेबुलटेनिस खेलको अब्बल दर्जाके खेलाडी हुनु , एक जना बहिनी फुटबलको र अर्की बहिनी भलिबलको आशालाग्दा खेलाडीको रुपमा उदाउनु जस्ता धारणा कथामा आएका छन् ।
 अनौठो रुख र पोखरी
 "आफूहरु अब कहिल्यै यसरी अर्काको विरुद्धमा नलाग्ने र जीवहत्यामा नरमाउने" यी शब्द यसकथामा कथाकारले चार  बालक मार्पmत समाजलाई दिएको सन्देश हो । यसकथाको अर्को संदेश वन हाम्रो जीवन हो यसको राम्रो सुरक्षा हुनुपछ भन्ने हो ।  नेपालको मध्यतराईको ठूलो जङ्गलमा  गाउँ भन्दा तीनकोसको दूरीमा एउटा ठूलो रूख,रुखमा  विभिन्न जातका चराहरूको बास,रुखको आडमा सफा पोखरी, पोखरीमा विभिन्न जातका माछाहरू, जमात बनाएर घुम्न हिंडेको समूहले देख्नु र यो खवर सबैतिर फैलिनु,रुख  र पोखरी हेर्न समूहरू आउनु,  पोखरीको माछा देखेर लोभ लाग्नु , माछा मारेर लाने विचार पलाउनु, जब चार युवाहरुले बल्छी पोखरीमा हाल्नु बल्छीमा त माछा नभई सर्प पो आउनु नजिकैको रुख पनि ढलेको जस्तो लाग्नु यो देखेर अत्यन्तै डराउनु, रुख र पोखरीसँग सबैले माफी माग्नु घटना गाउँ भरी फैलिनु र रुखर पोखरी हेर्न आउनेले रुख काट्ने र पोखरीको माछा मार्ने विचार उम्रँदैन जस्ता धारणा यहाँ आएका छन् । वनका विकास चाहेको यस कथामा बाल भावनालाई गतिशीलता प्रदान गर्दै वन र माछालाई जोगाउने पर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गरेका छ ।
अल्छी बूढा–
'समाजमा एउटा उखान छ कि जब गए दाऊ अनि पछुताऊ' , यस कथाले यस्तै घटनालाई समाएको छ । कथामा कथकारले भागलपुरका मेहनती जनजातीको माटाका भाँडाकुँडा बनाएर बेच्ने कामको वर्णन र एक जना चाचा नामको बुढो जस्ले रक्सी पिउन,े तास खेल्ने, दारु र सिद्रा भनेपछि जहा जे गर्न पनि तयार हुने घरको कुनै ख्याल नगर्नुका कारण उनका बूढा बाआमाले घर छाडेका लापरवाहीले गर्दा काखकी छोरीले ओषधीउपचारको अभावमा मृत्युवरण गरेकी , श्रीमती अर्कोसँग पोइल गएकी र छोराहरू चिहिलबिहिल बनेर हिँडेकाले उनी एकल बन्नु स्वभाविक थियो । मानव मन हो सधैं एकै किसिमको हुँदैन । परिवर्तन हुन्छ । बाबाआमा र छोराको खोजी गर्छन तर  बाबुआमालाई फेला पारे पनि छोराहरु फेला पर्दैनन् । अन्त्यमा आफ्नो कामको पश्चात्ताप गर्दै भए भरको घरजग्गा एउटा विद्यालयको नामा लेखिदिन्छन् । यिनको समाज सेवाको काम विद्यालयले निकै ठूलो रूप लिन्छ तर  बेलैमा बुद्धि नपुर्याउँदा चाचाको घर सर्वनाश हुन्छ । सबैले भनेको मानेको भए  अहिले घर मसानघाट जस्तो हुने थिएन  भन्ने सोच अचेल आएको धारणा कथाले पस्केको छ । यस्ता घटना समाजमा घटीरहन्छ् । ती घटनाको एउटा प्रतिबिम्ब हो या कथा ।
 फूलमाया – यस कथामा कथाकारले तराईमा पनि विकटता, कोइरी जातले गरिने खेती तरकारीको वर्णन, उत्पादन गरेका सामग्रीको बिक्रीमा असहजता, गाउँमा स्कुल नभएको कारणबाट बच्चाबच्चीहरू पढाईमा बञ्चित ,यदाकदा बच्चाबच्ची बजार जाँदा रमाउनु, धेरै कुरा जान्ने जिज्ञासा पलाउनु, अध्ययन गर्ने मौका पाए यस्ता पढ्नमा मेहनत गरेर राम्रो स्थान ओगट्न सफल हुने क्षमता र आफ्नो स्थानको प्रचार प्रसार गर्ने जस्ता धारणा पूmलमायालाई उदाहरण दिंदै पस्किएको यो कथाले सिम्रौनगढको मात्र नभै सिङ्गो विकट स्थान र समाजको प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
एकादेशका राजा –यस कथामा कथाकारले पहिलेका राजा विद्यावीरको राजनीति कुशलता, कवि, लेखक तथा भद्रभलादमीको भेला डाकेर जनताले प्राप्त गर्न सकेको सुखदुखको पहिचान, सुधारका पक्ष देखिए तुरुन्त सुधार, छिमेकी राज्यहरुसँग सुमधुर सम्बन्ध, मान्छेहरु भनेका सबै बराबर हुन् भन्ने सोच, सबैलाई समान माया, ममता रस्नेह दिए मात्र मान्छेको जीवन सार्थक हुन्छ भन्ने धारणा, राजा अनुकूलका प्रजा, राजा र प्रजा देशविकासमा लाग्नु, धेरै समय पानी नपर्नु, खान नपाएर मनिसहरु भोकभोकै मर्नु, अन्य देशसँग सहयोग माग्नु, मानिसहरु मर्ने क्रम जारी रहनु, करिब दुई वर्षपछि त्यो देशमा पुनः पानी पर्नु , बाँचने आशा पलाउनु , एउटा अत्यन्तै  ठूलो भेला डाकिनु, प्रत्येक जातजाति र सम्प्रदायका मूलीहरुको उपस्थिति हुनु, " यो विकराल समस्यबाट देशवासीजस्तै  म पनि दुखित छु ", धारणा जनतासँग राजाले राख्नु, एक जना किसानको अगुवाइमा विभिन्न विषयका विशेषज्ञ भएको एउटा कार्यदल बनाउनु, कार्यदलको सुझाव अनुरूप काम गरिनु र यसरी राजा र प्रजाको संयुक्त प्रयत्नले त्यो मुलुक संसारको एकदम विकसित देशहरुको हारमा उभियो धारणा कथामा आएका छन् ।
आजको नेपालको समस्या विकराल छ । राज्यको वागडोर लिने र जनता बीचको तालमेल एकरूपता छैन, देश दिन प्रतिदिन खिइदै गइरहेको छ । यस कथाले यस देशका शासकलाई देश निर्माणमा कसरी जुठ्नु पर्छ , जनतामा कसरी सेवा पु¥याउनु पर्छ , मित्र राष्ट्रसँग कस्ते सम्बन्ध राख्नु पर्छ भन्ने एउटा मार्ग दर्शन प्रदान गरेको छ ।
 वनको माया– यस कथामा वन मास्ने र वन जोगाउने सम्बन्धमा कथाकारले सुन्दर धारणा प्रस्तुत गरेका छन् । समाजमा वन जोगाउने समूहलाई छलेर रातोरात काठ चोर्नेबाट जोगाउन एउटा जटिल समस्यालाई कसरी साने, डल्ले, कृष्णे र बलवीरेले हल गरेर वन जोगाइयो त भन्ने धारणा कथामा प्रष्ट पारिएको छ । साने, डल्ले, कृष्णे र बलवीरेले गोप्य योजना अनुसार साने र कृष्णेले बाघको जस्तै आवाज निकाल्ने साथै डल्ले र बलवीरेबाट भालुको आवाज निकाल्ने अभ्यास गरी वनमा राती कराउन थाले । सबै डराएर वन राती चोरीकटानी रोकिन्छ । वन घना भएपछि बाघ पनि देखा पार्न थाल्छ ।
 बालबालिकाको बुद्धिमत्ता कामले पनि कठीन काम पनि सहजै गर्न सकिने  जनचेतना जगाउने खालको कथा हो यो ।
सानीका कुरा – मिश्रित समाज, आवरणमा मेलमिलाप, आपसमा सहयोग, भित्रीरूपमा जातीय विभेद, ब्रामण ठूलो जात सम्झने, क्षेत्रहरू आफूलाई पराक्रमी सम्झने, नेवार, मगर, तामाङ र गुरुङहरु बाहुन–क्षेत्रीहरुको तागत उनीहरूको पाखुरामा अडेको ठान्ने, दमाई, कामी र सार्कीहरुले आफूहरुको परिश्रम, मेहनत र जाँगरमा मात्र तिनीहरुको पराक्रम, बहादुरी र सफलता देखिने सम्झने, कथाकारले पेशागत विवरणमा कृषि ,ज्यालामजदुरी र आफ्ना परम्परागत पेसा गर्ने भनेर कथालाई गतिशील बनाइएको छ । कथाकारले छुवाछुत समस्यालाई हल गर्न एउटा सानी नामकी छात्राले उनको बाबुलाइ सँगै बस्दैमा ठूलो नहुने र ठूलो हुन त असल र राम्रो काम गर्न सक्नुपर्छ भन्ने धारणा राख्न लगाएर  सानीलाई नर्स बनाएर सबै जातलाई सेवागर्न लगाएर ,मान्छे जातले साना–ठूलो होइन, कामले हुने गर्छ, ठूलो हुन सकिन्छ र सबैमा सक्छु भन्ने भावनामा  काम गर्दै अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह भएको छ ।
अन्त्यमा रिजालजी समाजको यथार्थता बोक्ने एउटा बाल साहित्यकार हुनुहुन्छ ।  उहाँका कथाहरूमा समाजका समस्याको पहिचान, सामजिक समस्याको विश्लेषण गर्दै ती समस्यालाई समाधानतिर कसरी लान सकिन्छ भनि मार्गदर्शन दिने क्षमता उहाँमा देखिन्छ । उहाँ बालकथा लेख्दा कुनै व्यक्ति, त्यसमा परिवारको अभिभावकत्व, त्यसमा संस्थाहरूको भूमिका, पेशा, बालबालिकको मनोभावलाई, सकरात्मक र नकरात्मक पक्षलाई केलाउँदै नराम्रो मार्ग समातेकालाई त्यसबाट आत्मबोध गराउँदै, सकरात्मक पथमा अबलम्वन हुने अठोट बोकाउन सहज रूपमा उभिनु हुन्छ ।  बालबालिकाले स्वयम् समस्याको पहिचान गर्न सकुन् र त्यसबाटै समाधानको मार्ग स्वयम पत्तालगाई अग्रगामी बन्न सकुन् , आफ्ना अभिभावक एवम् समाजलाई आफ्नो क्षमता दर्शाउन सकुन्, राष्ट्रप्रति चिन्तित हुन सकुन् र समाजमा आदरशील बन्न सकुन् भन्ने जस्ता महत्वपूर्ण मार्गदर्शन उनका बालकथामा पाइन्छन् भन्दै यस समालोचनलाई यहीं बिटमार्न चाहान्छु र  रिजालजीको उज्ज्वल भविश्यको कामना गर्दछु ।
 धन्यवाद
कावासोती न.पा. ७ , २०७९ साल , फागुन २७, शनिवार