माटो खोज्दै लघुकथासङ्ग्रहको अनुशीलन

सदानन्द अभागी  
परिचय –
  यस कृतिका सिर्जनाकार हुन नवराज रिजाल । लघुकथा लेखनमा उनको नाम अग्रणी पंक्तिमा आएको देखिन्छ । बाल कथाका पनि उनी एक पोख्त  सिर्जनाकार हुन् । नवराजका एक दर्जन भन्दा बढी बाल साहित्यका कृतिहंरू प्रकाशनमा आएका छन् । उनी साहित्यको क्षेत्रमामात्र नभएर सम्पादनको क्षेत्रमा पनि नाम चलेका सम्पादक हुन् । करिव आधादर्जन पुरस्कारले पुरस्कृत नवराजको करिव आधा दर्जन भन्दा बढी संस्थाहरूमा आवद्धता देखिन्छन् । उनको लगनशिलता, आबद्धता, लेखन विविधता र सकृयता, लेखन क्षमता, प्रस्तुति कला, सामाजिक कार्यमा सम्लग्नता आदिको आधारमा विश्लेषणगर्दा  उनी एक बहुप्रतिभाका धनी सिर्जनाकार हुन् भन्न सकिन्छ ।
कृतिको संरचना – यो कृति आवरण पृष्ठ बाहेक २०८पृष्ठमा रचना गरिएको छ । अग्रआवरणमा सारगर्भित चित्रले सजाइएको छ भने पछिल्लो आवरणमा लेखकको परिचय र पाँचजना साहित्यकारले कृति र कृतिकारप्रति राखिएका धारणाले सुसज्जित छ । यसकृतिको प्रकाशन जयकाली प्रकाशन प्रा. लि .ले गरेको छ र मूल्य रू १२५ ।– राखिएको छ ।
कृति र कृतिकारप्रति साहित्यकारहरूको धारणा –  प्रा. डा. केशव प्रसाद उपाध्यायको नजरमा कृति र कृतिकार –"रिजालले प्राय जसो पतीत नीच, दुख, कष्ट दुराचारी,व्यभिचारी र षणयन्त्रकारी पात्रहरूलाई लिएर जीवनको मलीन, दुःख त्रासद, घृणितरूप देखाएकाले, उनलाई अतियथार्थवादी या प्राकृतिवादी कथाकार भन्न सकिन्छ ।"
 प्रा.डा. कृष्णप्रसाद घिमिरे लेख्नु हुन्छ –"वर्गीय विभेद र द्वन्द्वलाई,कथाका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्नु र समकालीन समाजको अड्कन तथा न्यायपूर्ण समाजको व्यवस्थापनका लागि प्र्रतिबद्ध रहनु रिजालको कथात्मक प्रवृत्तिरहेको देखिन्छ ।
प्रा. डा. लक्ष्मणप्रसादको नजरमा कृति र कृतिकार – "कथाकार रिजाल आदर्श व्यक्ति, आदर्श समाज, आदर्श देश र आदर्श मानवताको पक्षमा वकालत गर्छन् र हाम्रो सामाजिक संरचनाका सङ्गतिहीन दुर्दान्त एवम् कुरूप यथार्थलाई पाठक सामु राखिदिन्छन् ।"
ईश्वरीप्रसाद पोखरेलको नजरमा कृति र कृतिकार –वर्तमान युगमा नेपाली समाजका विभिन्न क्षेत्रहरूमा देखापरेका विकृति अर्थिक विसमता,शैक्षिक अराजकता, युवा वेरोजगारी, भ्रष्टचारी प्रशासन, बढ्दो गरिबी , खस्कदो मानवीयता, हुर्कदा वेश्यावृति,फैलदो बालशोषण, आधुनिक यान्त्रिक विकासले ल्याउँदै गरेको जटिलता, नारी दमन, शोषण लगायतका अनेकौं समस्याहरू माथि कथाकार रिजालको दृष्टि पुगेको देखिन्छ ।
दीपकप्रसाद ढकालको नजरमा कृति रकृतिकार –समष्टिमा रिजाल आफ्नै धरातलका घटना, विषय, चरित्र, विकृति विसङ्गति र त्यसले जन्माएका अनुभूतिलाई, लघुकथामा कलात्मकता दिने युवा पुस्ताका अथक साधक हुन् । नेपाली साहित्यको आख्यान विधा अन्तर्गतको लघुकथालाई सैधान्तिक खाका, र ढाँचा बमोजिम विधागत निजत्व,प्रदान गर्ने कार्यमा यिनको योगदान महत्वपूर्ण देखा परेको छ ।
प्रा.डा. कपिलदेव लामिछानेको धारणामा–"रिजालले ठुला ठुला परिदृश्यलाई लघुआकारमा समेटेका छन् ।"
सुकुम शर्माको रिजालको कथाप्रतिको धारणा–"नवराज रिजाल समसामयिक समाजको यथार्थ आख्यानीकरण गर्ने कथाकार हुन् । यिनका कथामा पारिवारिक मर्म जति छ त्यति नै व्याक्तिको समाजसँग अन्तरक्रिया छ ।" सुकुम शर्मा थप धारणामा उनको दृष्टि राष्ट्र हुँदै विश्व यथार्थसँग जोडिएको छ ।
किशोर पहाडीको नवराजका कथाप्रतिको धारणा–"आपूmलाई गम्भीर रूपमा साहित्यमा अर्पण गरेका रिजालका प्राय ःसबै कथाहरू यथार्थपरक छन् । राजनैतिक, सामाजिक प्रणयपरक,चरित्रप्रधान,कुनै पनि षियलाई उनले यथार्थको कसीमा हालेर अगाडी ल्याएका छन् ।"
एकप्रसाद सापकोटाको दृष्टिमा कथाको विषय बस्तु –नेपाली समाज भित्रका समस्या विकृति,विसङ्गति,चिन्तन,सोच र मूल्यमान्यतालाई विषय बस्तु बनाइएका यी कथाहरू साच्चिकै स्वादिला,चोटिला र मर्मस्पर्शी छन् ।
स्वयम लेखक नवराजले वर्तमान परिस्थितिप्रतिका धारणा –हरेक कथाले दिन खोजेको सन्देश त कथा सारमा आउने नै छ तर स्वयम् कथाकारको बुझेको हाम्रो समाज, समाजिक क्रियाकलाप यसबाट देश माथि उठ्ने प्रयास, सामाजिक विश्वास, आस्था अठोट जस्लाई लेखकले जीवन एउटा विश्वास हो । आस्था र अठोट पनि हो भन्ने धारणा समाउँदै उनले वर्तमानलाई यसरी विश्लेषण गरेका छन् –" हाम्रो वर्तमान चुपचापलाई देख्दैन ।सुनशानलाई सुन्दैन । आस्था र विश्वासलाई पत्याउँदैन,विस्तारै बोलेको बुझ्दैबुझ्दैन मानवीय यथार्थ र नैतिकतालाई सितिमिति जान्दैन ।चारैतिर स्वार्थै स्वार्थमात्र देख्छ, बुझ्छ, र आत्मसात गर्न खोज्छ ।"
बास्तवमा नवराजले समाजलाई राम्रो अध्ययन गरेका छन् । समाजका यथार्थतालाई केलाएका छन् । समाजका यी यथार्थता भित्रका विकृति र विसङ्गतिलाई विश्लेषण गर्दै यस कथाभित्र सकरात्मकपक्ष्यलाई अग्रगामी मार्गमा लान बाटो खन्दै मार्गदर्शन पस्केका छन् भने विकृति र विसङ्गतिलाई जरैदेखि उखेल्ने प्रयास गरेका छन् ।  यी सत्य तथ्यलाई माथिका साहित्यकारको दृष्टिकोण विश्लेषण गर्दा पनि पुष्टि हुन आउँछ । संक्षेपमा भन्नु पर्दा उनी यथार्थवादी कथाकार हुन् भन्दै अब म उनका कथाको साधारण भावसारतिर लाग्ने अनुमति माग्छु ।
यस कृतिमा ९७ लधु कथाहरू समावेश गरिएका छन् ।मूल्याङ्कन पहिलो कथा हो । दाइजोको विरोधी प्रभावले बिना दाइजो विवाह ग¥यो । पछि धेरै दाइजो लिएर विवाह गर्ने साढुदाईलाई सासूले सम्मान साथ आदर गरेको र उसलाई केही नजानेकोले दाइजोको विरोध गर्छ भन्दै अपहेलित गरेको धारणा आएको छ कथामा ।
 स्मृति– यस कथामा पाँचभाई छोराहरूआमा विरुद्ध अंशबण्डा नमिलेको भन्दै खनिएका र बोल्नै पर्छ भन्दा आमा नबोली मृत्युवरण गरिन् । तिनै छोराले आमा मर्पछि दूधको भारा लाग्छ भन्दै विवादित जग्गामा सालिक बनाइएको धारणा आएको छ ।
खरानी –बाबुले चारभाई छोरालाई चार कोठा र आँपूmलाई एउटा कोठा अंशबण्डा लगाइ दिए । बाबु मरेपछि आमा बसेको कोठा र अंशमा दावी गर्दै छोराहरूले घरमा आगो लगाइदिए तर आमालाई कसैले घरबाट ननिकालेकोले खरानी परिन् ।
 मनस्थिति– आघरको चर्पी बनाउँदा धरत्रिका परिवारले पनि ज्याला लिएको धारणा आएको छ कथामा ।
कृतज्ञाता–यस कथामा सासूले छोरी र बुहारीलाई समान दृष्टिकोण बाट हेर्नुपर्छ भन्ने सन्देश बोकेको छ ।
आँखाहरू–यस कथामा गोष्ठीमा वक्ताले राष्ट्रभाषा र राज्यले मातृभाषको शोषण र उत्पिडन्मा पारेको भन्दै आन्दोलनको थालनी भएको र सरकारले वार्ताको लागि आआफ्नो, सांस्कृति भेषभूषामा यथेष्ट जातीय चिनारी, लिपि,र पुस्तकहरू सहित उपस्थित हुनको लागि बोलायो तर बार्ताका टोली यी प्रमाण रहित टाइसुटमा उपस्थित भएको धारणा आएको छ कथामा ।
पराकाष्ठा – यस कथाले बुढो रिक्सावालाको छोरो अरवमा वितेको, दैनिकी गुजार्न रेक्सा चलाउन बाध्यता भएको र रेक्सामा बसेका युवाहरूले उसलाई सकोस् नसकोस् चाँडो चलाउने आदेश दिएको भन्ने   धारणा आएको छ ।
सम्बन्ध– जेठाले बिना दाइजो विवाह गर्दा आमा खुसी नदेखिनु , माहिलाले जागिरे केटी विवाह ग¥यो, माइलीको सरहना गर्नु, साइँलाले केही दाइजोसँग विवाह ग¥यो आमा प्रफुल्ल भइन्, कान्छाले मनग्गे दाइजो ल्याएकोमा आमाको माया कान्छीमा पोखियो । जब अलग्गै बस्ने निधो भयो बुढा बूढीलाई पाल्नको लागि जेठी बाहेकका राम्र ठानिएका बुहारीहरूले सासू पाल्न चाहेनन् ।
आँसु–विदेशबाट आउँदा लोग्नेले निको नहुने रोग लिएर आएको भन्नु र श्रीमतीसँग माफी माग्नु । श्रीमतिले पनि पतिकै जस्तो रोग लागेको भन्दै माफी मागेको धारणा आएको छ ।
किमबदन्ती–भ्रष्टचार गर्नेहरूनै भ्रष्टचारीप्रति धोर बिरोध जनाइरहेका तर भ्रष्टचार बढीरहेकोमा  कथनी र करणी नमिलेको धारणा आएको छ ।
असङ्गत–यस कथामा धनी मानिसले आफ्ना छोराछोरी सहर बजारमा राखेर पढाउन सक्ने भएकोले गरिबका छोराछोरी पढाउने स्थलमा पाठशाला (स्कुल) खोल्न चाहदैनन् र गरिका छोराछोरीलाई नै आफ्नो काममा लगाउँछन् भन्ने धारणा आएको छ ।
मूल्य –बाबु आमाले चाहे जस्तो छोराछोरीलाई अध्ययन गराउन सक्दैनन् । छोराहरूले आफ्नो इच्छा अनुसार पढ्छन् । यहाँ चारभाइ छोराहरू मध्ये कान्छोलाई राम्रोरूपमा लिन्छन् ।अरू भाइ आफ्नो भनाई अनुसार अध्ययन नगर्दा वेकम्मा ठहर गरिन्छ  । यी तीन भाइले राम्रो काम गरेर नामी भएपछि कान्छो वेकम्मा भएको आमाबाबुले धारणा राख्छन् ।
धरातल – यस कथामा बाहिरी रूपमा पुरस्कारको विरोधकर्ताले नै भित्रीरूपमा पुरस्कार प्राप्त भएको मा सहस्र रूपमा ग्रहण गरेको धारणा आएको छ ।
प्राप्ती– यस कथामा चराहरूलाई प्रतीकको रूपमा देखाएर आपसी द्वन्दले गर्दा अर्काले फाइदा लिएको दर्शाइएको छ ।
पात्र – यस मार्मिक कथामा शरण सहिद बन्यो र उसको सालिक बनाएर  राखियो तर सहिदकै पुत्र त्यही सालिकको आडमा बसेर भीख मागेको र उसकी पत्नी खान नपाएर मरेको धारणा छ कथामा ।
अभियान –देशमा विकास निर्माण तथा गरिवी निवारण, शिक्षा रोजगार आदिका धारणाहरू जे जति प्रसारण भए पनि अप्रिल एक तारिखको रूपमा  दर्शिएको धारणा आएको छ कथामा ।
पूर्णत्व – यस कथामा पैसाको लागि नग्न अवस्थामा पुगेर यथेष्ट कमाए पनि घर खाली नै रहेको र उसले पैसा बोकेर दगुरिरहेको धारणा आएको छ ।
रेखा – यस कथामा विद्रोही र सरकार पक्षबाट मात्र नभै मानिस विविध किसिमले मारिएका थिए तर विद्रोही र सरकार पक्षले एक अर्कालाई दोष थोपारिदिन्थ्ये । त्यसैको उदाहरण हो यो डाँकाबाट मारिएको एक युवकको कथा ।
पुरूषार्थ – यस कथामा तीन भाइले आवेगमा आएर घरमा तीनतिरबाट आगो लगाउँछन् र मेरो मात्र हैन केरे भनेर प्रश्नवाची बन्छन् ।
सोच –आमाको लाडप्यारले छोरालाई नराम्रो काम गरेर बिग्रदै गर्दा बाबुले सम्झउँदा बुझाउँदा आमाले बाबुलाई नराम्रो ठान्ने र पछि आफ्नै गहना पैसा सबै लगेपछि बाबुलाई नै एउटा छोरोलाई पनि तहमा राख्न नसक्ने पनि के बाउ भन्दै दोष दिएको धारणा आएको छ कथामा ।
मिलन विन्दु – यस कथामा इनेगिनेका भद्रभलाद्मीमा कटुतापूर्णता भए पनि मद्पानमा मिलन हुने धारणा आएको छ कथामा ।
श्रेणी– आपसी स्वार्थ, गुट निर्माण, सहअस्तित्वलाई स्वीकार्य नगर्दा, आपसी द्वन्द्वमा लड्दा आफ्नो भूभाग अकै मुलुको कब्जामा गएको धारणा आएको छ कथामा ।
पेसा–स्वार्थको कारणले गर्दा मानिसले खराब कामको विरोध नगरी समर्थनमा लाग्नु नै पेसा हो भनिएको छ कथामा ।
तारतम्य – भाषणमा घुस बिरोधी कुरा गरे पनि काम गर्दा घुस नखुवाई  काम लिन नसकिने धारणा आएको छ कथामा ।
सीमारेखा– यस कथामा 'क' र 'ख' बीचको मेलमिलापमा र सद्भावमा रहेका अवस्थामा नयाँ युवक आएर विद्वेष र बितृष्णाको बीउ रोपेर कर्तव्यप्रति सजग नगराई हिडेको र 'क'हरूको काम गर्ने बानी हटिसकेको र सुखको खोजीमा गाउँबाट पलायन भएको धारणा आएको छ कथामा ।
उद्घाटन – दुई साथीमा एउटाले सधैं मन्दिर दर्शन गर्न जानु र नयाँ नयाँ जुता लगाएर स्कुल जानु ,अर्को साथी मन्दिर जाँदा जुता हराएपछि साथीकोमा जाँदा आफ्नो जुता देखेको धारणा आएको छ कथामा ।
अन्तरबोध – यस कथामा मायोवादी र सुरक्षा कर्मी मारिएका चियागफमा  एउटा चिन्तकले 'किन होला  कोही पनि नेपाली मरिरहेका कुरा गरिरहेका छैनन् । के ती सर्वप्रथम नेपाली हेनन् र भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।    
 सहभोज –यस कथामा गरिबबस्ती, छुवाछुत हटाउन एउटा संस्थाबाट, सहभोज  गर्दा राम्रो हुने भनेपछि सहभोज गरिएको र सहभोजपछि भोकमरी मच्चिएको धारणा आएको छ ।
द्विविधा – यस कथामा दुई गुरू चेलाबीचको सम्वादमा गुरूले चाकरी ,कोसेली मन नपर्नेे कुरा लगाएर दूधको साक्षी बिरालो बन्ने देखि सर्तक रहनु पर्ने धारणा राखेपछि चेला गूरूको मा चाकडी गर्न छाड्दा ऊ र ऊ सँग सहमत भएका साथीले सेवा नपुगेको भन्दै प्रमाण पत्र नपाएको धारणा आएको छ कथामा ।
समय–,दिदीले दुख पाएको बेला भाइले सहयोग गर्दा भाइ राम्रो र दिदी धनी भएपछि माइत आउन छाड्नु बरु बाबुआमालाई घरमै लगेर पाल्नु र बाबुले दिदीको इज्जत भाइले राख्न पर्ने धारणा आएको छ ।
 तह– यस कथामा आमा बाबुको माया सबै सन्ततीप्रति बराबर हुँदैन भन्ने प्रमाण सहित उपस्थित भएका छन् कथाकार ।
भ्रम–यस कथामा गुरूले अमुक संस्थामा विपक्षमा देखिए तर त्यसै संस्थाबाट विदेश भ्रमणमा गएको धारणा आएको छ ।
प्रेम –यौन आकांक्षा पूर्ति गर्ने माध्यम हो प्रेम भन्नेमा एकै घरका पनाति नाति, छोरा र बाबु बीचमा तर्क वितर्क चल्छ  तर तार्किक निष्कर्ष ननिक्लेको धारणा आएको छ कथामा ।
घात –तीन जना साथी मिलेर तयार गरिएको पूलमा सौभाग्यले आपूm अघि जाने भनेर जाँदा गन्तव्यमा पुग्दा अनौठो बस्तु छरिदिंदा अरू दुईजना गन्तव्यमा पुग्न नसकी फर्के तर साौभाग्य कहिल्यै फर्केन। तथा अर्कालाई धोका दिंदा आफै धोका खाइन्छ भनिएको छ कथामा ।
पलक– सहर गाउँ पस्नु र स्वागत पाउनु र प्रफुल्ल हुनु र गाउँलाई सहर आउने निमन्त्रणा दिनु , गाउँ सहरमा गएर सहर खोज्दा कसैबाट जानकारी पाउँछ कि ऊ त छलकपट वेभिचार र तस्करीमा छ । भेट हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ ।
मित्रता – यस कथामा दुःख पर्दा साथीको आर्थिक सहयोगसमेत लिने र सम्पन्न हुँदै गएपछि साथीले दिएको पैसा पनि नतिर्ने र कति आउन सकेको होला भनी साथीको कानमा पुग्ने गरी भनेको धारणा आएको छ ।
आग्रह–यस कवितामा देशको यथार्थता, विकृति, विसङ्गति आकासिएको, अस्तित्वहीन बाँच्नुलाई किमार्थ जीवन मान्न नसकिने, स्वाभीमान हराएको,आउनु जानु नियमित प्रक्रिया भएको आशावादी भएमा प्रगति हुने र नैरास्यले विकासमा लम्कन नसकिने, जीवन बाँचनु, हाँस्नु र खुसीले प्रफुल्ल बन्नु हो, उच्चपदस्थहरूले आपूm बन्ने भगिरथ प्रयास गरिरहेको आदि र देश निर्माणको चिन्ता नभएको धारणाहरू आएका छन् ।
विचरण–जागिर खान पुरुषले महिलाको रूप धारण गरेको धारणा आएको
स्वार्थ –विदेशीएको लोग्नेले स्वास्नीलाई पत्रलेख्दा आमाले छोरालाई हुतिहारा जोइटिङ्ग्रे भन्नु र ससुराली पक्षले नामर्दको संज्ञा दिएको धारणा आएको छ ।
आफन्त – छोरा विरामी परेर आफन्तको मा ऋण माग्न जाँदा ऋण पाउन नसकेको तर छोरा मरेपछि निकटको छिमेकी आएर कात्रो किन्नको लागि पैसा दिएर कात्रो किन्न गएको धारणा आएको छ ।
चरित्रहरू –जातीय विभेदको कारणले म ठूलो र तँ सानो भन्दा विवादले वीभत्स रूप लिएको धारणा आएको छ ।
मानवीयता –यस कथामा मानवीयताको ह्रास देखाइएको छ । धनी मानिसले कुकुरलाई जति पनि गरिबप्रति स्थान नदिएको धारणा आएको छ ।
घोषणा –यस कथामा मादक पदार्थ विक्रीवितरण न हुने, भएमा उचित सजाय दिने भन्ने समुदाय बाट उर्दी भएको र सबै खुसी देखिए तर पाँचो दिनमा समुदायका अध्यक्षले नै मादक पदार्थ सेवन गरेको धारणा आएको छ ।
कथा – बाल अधिकारवादीले बालकलाई काम लगाउन हुन्न त भन्ने असाहाय बालबालिकाको व्यवस्थापन नगरी छाड्दा सडक बालबालिकाहरू कुलतमा लागि तस्कर बनेर जेल जानु पर्ने धारणा आएको छ कथामा ।
समवेदना – गरिब बस्तीमा आगलागी भएर वर्तमान परिस्थितिको हल गर्न आवस्यक्ता देखिएकोमा ओहोदामा बस्ने बालाले दीर्घकालिन खोजी गर्दा २५लाख भन्दा बढी खर्च भएको तर त्यस वर्ष केही गर्न नसक्ने र अर्को वर्ष के कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ भन्दै जानकारी स्थानीय नगरपालिकामा आएको ।
गन्तव्य–पोखरीको पानी मिठो भएको र त्यहाँ पानीलिन जाने मानिस एकजनामात्र जान सकिने भएकोले सबै लाइनमा लाग्थे र यिनीहंरू लाइनमा यति दत्तचित्त देखिन्थेकी गाउँमै आगो लागेर मानिस मर्दा पनि लाममै रहेको धारणा आएको छ ।
सूची – यस कथामा विदेशमा लोग्ने, हास्टेलमा बसेका दुई छोरीहरू,गाउँमा बसेका सासू–ससुरा र वर्तमानमा बाँचेको स्वछन्द जीवन, गोष्ठीमा नारी पुरुष सम्बन्ध र सतीत्वमा लामो व्याख्यान अनि गोष्ठी सकिएपछि सहभोजमा युवासँग मधुर मिलन, पतिको घर आउँदै छु भन्ने फोन आउँदा किन आउनु परयो घर कमउन गएकाले भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
मुआब्जा– विदेशमा गएकी पत्नीले धन कमाएर घर पठाई घर सवल बन्यो दशवर्षपछि ऊ आउँदा ५।६ वर्षको छोरो समेत बोकेर ल्याई र पतिलाई 'मातृत्वको मुआब्जा म छोड्न चाहान्न' भन्दै छोराको परिचय गराई, पति बोल्न नसकेको र चार आँखा एक आपसमा जुधेको धारणा आएको छ ।
उनीहरू– यस कथामा प्रेम विवाह गरेका जोडीमा पत्नीले पतिको जविनभर माया पाएपुग्छ भन्दै गर्दा पति सडक दुर्घटनामा पर्दा उसको शरीर नचल्ने अवस्थामा पुगेपछि पत्नीले झर्कोफर्को गर्न लागेको ,अगाडीको संसार ..  भन्ने धारणा आएको छ ।
आधार–यस कथामा पत्नीले 'तपाईँ जस्तो लोग्ने पाएकोमा आपूmलाई भाग्यमानी ठान्छु र आजीवन साथ दिने प्रण गर्छु ' भन्छे । क्रमस दिन बित्तैजाँदा पत्नीका चाहना प्रस्तुत हुन्छन् । चाहना पूर्ति नभएपछि रणचण्डी बन्नु र मलतबै राख्न छाड्छे, र लोग्नेले मानिस कति बस्छन् प्रतिबद्धतामा प्रश्नवाची बन्छ । तीनटुक्रा – पहिलो टुक्रामा देश नचिनेको हुँदा देश चिन्न रत्नपार्क वा सहिदमञ्चतिर गएको धारणा, दोस्रो ट्क्रामा हजुरबालाई नातिले प्रजातन्त्र  के हो भनेर सोधनी गर्दा हजुरबाले सांसद, मन्त्री र उनका आफन्तलाई सोध भन्ने जवाफ पाउँछ । तेस्रो टुक्रामा दुवै अविवाहित केटा केटीले सँगै बाँच्ने र सँगै मर्ने कसम पनि  खाएका थिए,। एक दिन केटाले केटीलाई म मरेभने के गर्छौ भन्दा मैले अर्को प्रैमी खोज्नु पर्ने धारणा राख्छे ।
अवस्था –यस कथामा लोग्ने जेठी श्रमितीसँग गएकोमा कान्छीले निकै दुख मनाउ गर्दै लोग्नेको साथीसँग रुन्छे तर पछि श्रीमान घर आएपछि दुबै जना रमाएको पतिको साथीले देख्छ ।
दृश्यावलोकन – पहिलो वर्ष नदी कटानमा परेका गाउँलेले सरकार समक्ष सूचना पुर्याइयो । टोली खटियो प्रतिवेदन बन्यो थन्कियो पानी वर्षेपछिे बाढीबाट गाउँनै बगायो । बाढी नियन्त्रणको टुङ्गो लगाउन हेलीकप्टर आएर गएको धारणा आएको छ कथामा ।
सदाचार– मानव अधिकार कर्मीले गरेको कामको बारेमा र त्यसमा सहभागी व्यक्तिप्रति व्यङ्ग कसिएको छ ।
नाजवाफ– जेठो छोरो आतङ्कवादी र लोग्ने सुराकीको अरोपमा मारिएका थिए । यही कुराको बारेमा छोरा छोरीले आमासँग सोधनी गरेका छन् कथामा ।
 आरम्भ – राजनेताहरूले जनतालाई कसरी झुक्याउँछन् भन्ने धारणा बाटोका ढुङ्गा उप्काएर पुन तिनै ढुङ्गा छापेको र जनताले सोधनी गर्दा नयाँ कामको आरम्भ गरेको भनिएको छ ।
रक्षाबजेट – जनताको विस्वास पाएको प्रजातान्त्रिक सरकारले जनताको हकहीत भन्दा रक्षाबजेट बढाएको धारणा आएको छ कथामा ।
मानव अधिकार – यस कथामा समयमा कार्यक्रम नहुनु, मानव अधिकार कर्मी ढिलो आउनु, मुक्तिमोर्चाले राखेको बन्द, भाषणमा समानता,स्वतन्त्रता, जिउन पाउने अधिकारप्रति बोलिएको र अधिकारकर्मी तामदाममा सवार भएको धारणा आएको छ कथामा ।
एकता – देश निर्माणको काममा एक अर्कामा हानाथापी गर्ने र कामलाई सफलतातिर लान नदिने तर सुविधालिँदा भने एकताको प्रर्दशन गर्ने नेपाली नेतृत्वको चरित्र प्रदर्शन गरेको छ कथाले ।
दृश्य – यस कथामा विषाक्त थैला बोकेको एक मानिसले सयौं मानिसलाई खेदीरहेको थियो । सबैले आश्चर्य मानेर हेरिरहेका थिए । आखिरमा भेद खुल्यो कि ती विषाक्त थैला शान्तिको नाममा बोकाउन खोजीरहेको र मानिस डरले भागिरहेको धारणा आएको छ ।
सफलता– लुना (कुकुरको नाम) मारिएको विरोधमा बन्दको आवाहान गरिएको थियो र बन्द सफल भएको तर लुना मार्ने गाडी पत्ता नलागेको तर बँदको नाममा दुई जनाको ज्यान गएको धारणा आएको छ ।
अर्थ –एक जनाले घामलाई पानी, पानी परेकामो घाम लागेको,अनि गाउँमै भएको मानिसलाई गाउँ छाडेका भन्दा अर्को मौन बसेकाले मुख फोरेर कस्तो उल्टा कुरा गरेको भन्दा जवाफमा राजनीति गर्न सिकेको भन्ने धारणा आयो ।
अनुकरण– सत्ता परिवर्तनपछि हाम्रा दिन आउँछन् भन्ने कुरामा आमा छोरा बीच संवाद चल्छ । आप्mनो र आँप्mनै सांसद मन्त्री भए पछि छोराले आमालाई सम्झायो तर आमा रिसाइन् र छोराले किन रिसाएको भनी सोद्धा नेता रिसाएकोले भनि छोराको प्रश्नको जवाफ दिएको धारणा छ कथामा ।
उन्माद–गरिबीको विवसता भएका छोराछोरीले मासु नभै नखाने भनेर अड्डी लिएपछि थोरै मासुले सबैलाई पुर्याउन धेरै खुर्सानी हालेर पकाएपछि छोरा छोरीले खान नसकी कहिल्यै मासु नखाने भन्ने धारणा आएको छ ।
विभाजन–यस कथामा मन्त्री परिवर्तनको साथमा संघ संस्था, मन्त्रीका मानिस भर्ती गर्र्नु पर्ने अवस्थाको चित्रण सहित संस्थाको अधोगति लाने वालाले संस्था बचाउन खोज्नेवालालाई नै दोषी ठहरगरेको धारणा आएको छ ।
उच्चाइ–यस कथामा सिटमा बस्नको लागि अधिकार खोज्ने युवतीले बृद्धबृद्धाको मर्मलाई बुभ्mन नसकेको र अशिष्ट व्यवहार देखाएको धारणा छ कथामा ।
स्वाद–यस कथामा न्यून आए भएका कर्मचारीले चाहेको जस्तो स्वाद परिवारलाई दिन सक्दैन र नैरास्यको साथै गुनासो सुन्न पर्छ भन्ने धारणा छ ।
 मोह –यस कथामा प्रतिसोध लिन खोज्दा आप्mनै श्रीमती र छोराकोमा खुकुरी प्रहार भएको धारणा आएको छ ।
परिवर्तन –पुरातन त्रिचारले मानिसलाई अघि बढ्न दिदैन भन्दै ऊ परिवर्तन हुन चाह्यो  तर ऊ कहिल्यै चाहे जस्तो हुन सकेन । ऊ पुरातनबाट उठ्न त खाज्यो तर सकेन र परिवर्तनको नाममा दुबैतिरबाट एक्लिएको छ भन्ने धारणा छ ।
विजय– यस कथामा बाज र अरूचराहंरूलाई, प्रतीक बनाएर शोसकहरूको अगाडी अरूको कुनै अस्तित्व नरहने धारणा आएको छ कथामा ।
भर– देशमा अरुको भरमा चलाइएका विविध संस्थाहरू दीर्घकालिन हुँदैनन्् र धोका खाइन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ कथाले ।
नाता –यस कथामा पाँच छोरीको बारेमा घरका विभिन्न परिवारका विभिन्न मूल्याङ्क आएको छ । स्वार्थको आधारमा भएको यो मूल्याङ्कनमा नोकर ठूलेले 'जो आए पनि काम गर्नु पर्ने मैले न हो ' जो आए पनि मन पर्दैन भन्ने धारणा आएको छ ।
शान्ति–सडकमा लास देखिएबाट थालनी भएको आन्दोलनमा एक दर्जनको मृत्युपछि पुन स्थगन भएको र नेपालमा गरिने आन्दोलनको उपलब्धी विनानै स्थगन हुने धारणा आएको छ ।
सहमति–यस कथामा महिला बीच एक अर्काको आलोचना र समालोचना गरिएको छ । कोही दश रु काउण्टमा तास खेल्न थाल्छन् । विना काममा दिन बिताउन हुँदैन भन्ने सन्देश पनि आएको छ ।
दूरदर्शिता –सबैको सहमतिमा घर भत्किन्छ । नयाँ घरको निर्माणका कुरा आउँछन् ।पुनरावृत्ति दोहोरिन्छ । विधर्मीलाई कार्वाही गर्दा सबै पर्ने धारण आउँछ । नेपालका राजनीतिक दलका क्रियाकलापमा आधारित छ कथा ।
स्वतन्त्रता –यो कथा आन्दोलनका समयमा नागरिकता बनाउन सदर मुकाम गएका एकपविारलाई सुराकीको लान्छना लगाएर कुटपिट गरिएर वेहोस पारिएको मार्मिक घटनामा आधरित छ  ।
पश्चाताप– यस कथा पनि राजनीतिक स्वार्थमा आधारित छ । दूरर्गन्धले भरिएको बस्तु लिएर हिडेकोले मानिसलाई बन्दी बनाउने र आप्mनो स्वार्थ सिद्धि गर्न चाहनले आज पनि खेदीरहेको धारणा आएको छ ।
प्रयास – जौहारले आप्mनै घरभित्र कसैको बस्तु निकाले र कसैकोमा राखिदिने र दोष्ी बनाउँदै आँपूm निर्दोष बन्ने प्रयासमा अन्त्यमा असफल भएको तर सोधनीगर्दा राजनीति सिकिरहेको छु भन्ने जवाफ दिएको धारणा छ कथामा  
अनसन–यो कथा पनि राजनीतिक व्यङ्गमा आधारित छ । पक्ष विपक्षमा चर्का चर्की भए र सहमति जुट्न नसकेपछि पछि फर्केर हेर्दा जुलुस आएको देखिन्छ र कसैले भन्छ अपच भएर हिडेका भन्ने धारणा आएकोछ कथामा ।
चिनारी –सन्त्रास बोकर हिड्दा सबै डराउँथे ऊ पछि गएर सुधारियो र राम्रा काम गर्न थाल्यो, तर उसलाई हेय दृष्टिले हेर्ने, राम्रा काममा पनि आलो चना गर्ने , विरोध जनाउने गर्दा ऊ प्रश्न सूचक आँखाले आपूmले आर्फैलाई खोजी रहेका धारणा आएको छ कथामा ।
हस्तान्तरण– यस कथामा सन्तान भनेको आप्mनो जीवनमा प्राप्त हुन नसकेको चाहनापूर्तिको आशा हो भन्न धारणा आएको छ ।
 मापदण्ड–,धनी वर्गले गरिब वर्गलाई सहयोग गर्दैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
 सामथ्र्य – देशका निम्ति बलिदान गरौं भन्नेको मृत्यु हुन्छ । चिताबाट बल्ल स्वतन्त्र भएँ भन्ने आवाज आउँछ । छेउमा कोही उभिएको , तिमीहरूसँग बस्छु भनि रहेको र त्यसैले मलाई निली रहेको थियो । सबैले जिज्ञासा राख्दा  उसले देश भन्यो र मेरा ठूला शत्रु त यिनै हुन् भन्दै लास देखायो भन्ने सन्देश छ कथामा ।
परिणाम –अरुको अह्रोटमा काम गर्ने बाला साधन बन्न सक्छ तर आखिरमा ऊ भासिदै जाँदा उसको कोही हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
भाव –यस कथामा बाबुलाई छोराले जुलुसमा जान आग्रह गर्दा । बाबुले विगत चोख्याउने प्रयत्न गर्दैछन् । सहरको शान्ति खल्बल्याउँदैमा क्रान्ति हुँदैन । हेर त पहिलेका घाउ भन्दै बाबुले कमिज खोलेर देखाउँदा छोरो रुनथाल्यो बाबुले नरो भनेन भन्ने धारणा आएको छ ।
श्रीगणेश–यस कथामा आन्दोलन सफल भएपछि आन्दोलनकारीले सत्ता समाल्नु, आन्दोलनको नाममा राजनीतिको जामा पहिर्याएर गलत गर्दा अस्थिरता,अराजकता र सामाजिक दुराचारको प्रवृत्ति जोडले चल्न थाल्यो भन्ने धारणा आएको छ ।
विषय– यस कथामा प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि दुईदशक भित्र देश र जनताका लागि खासै केही विकास भएको छैन भन्ने जनभावनामा राज नेताले नेताको व्यक्तिगत विकास भएको धारण आएको छ ।
व्यथा – आन्दोलनले देशमा पुर्याएको जन धनको क्षतीको असर मुक्ति पछि पनि रहेको त्रासको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिनुको साथै मुर्दा शान्ति चाहिदैन भन्ने नारा लागेको धारणा आएको छ
सपना –बेरोजगारीग्रसित युवाहरूलाइ एउटा गैरसरकारी संस्थाले जागिर दिने प्रलोभनमा कार्यलय सञ्चालनको लागि श्रमदानमा घर निर्माण गरिएको र गैह्रसरकारीको हाकिमले उद्घाटन समेत गरेर काठमाडौ लागेपछि फर्कने काम नभएको बरू भवनमा वैकले ताला मारेको र घर सांसदको लागि बनेको धारणा छ कथामा
धारणा – यस कथामा आजको युवाशक्ति पैसाको खोजीमा छ । यिनीहरू आत्मीक शान्तिलाई बुभ्mन नसकेका र विदेशमा जान नहुने आदि कुरा जो जो ले गरिरहेका थिए तिनैका छोरा खाडी मुलुकतिर उडेको धारणा छ ।
सर्जक – आगो सिर्जना र विनाश दुबै हो , आगोबाट सधैं चनाखो रहन पर्छ भन्ने धारणा आएको छ ।
आस्था–एउटा साथीले आप्mनै घरमा बसोबास गर्ने साथीप्रति अर्का दुई साथीमा वितृष्णा जगाउन  सफल भई तर ती दुई साथीलाई यथार्थता पत्ता लागेपछि सम्बन्ध जोडिन नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेको धारणा आएको छ
।सन्तुष्ठि –यस कथामा बाबु र आमाले जेठा छोरालाई कुलदीपको संज्ञा दिए । उस्ले पनि आप्mनो पढाई छाडेर भाइहरूलाई उच्च तहमा पुर्यायो रउनीहरूले राम्रो जागिर खाए धनकमाएपछि तिनै बाबुआमाले नामर्दको संज्ञा दिएर अलग्याई एिको धारणा आएको छ ।
 अनुत्तर –दुई थरी आएर गाउँले सँग आप्mना धारणा राखे,कही दिनपछि गाउँमा झडप भयो केही मारिए कोही घाइते भए ,मरेका सहिद भएको धारणा आयो,गाउँछाड्न नपाइने उर्दी भयो, किनबेचमा प्रतिबन्ध लगाए, घरका समान कुहिए । औषधीउपचार नभएर धेरैले ज्यान गुमाए ।अन्त्यमा असह्य भएपछि गाउँले के गरेको यो भन्दा दुबै नजवाफ भए भन्ने धारणा छ कथामा ।
समानता– एक मेहनती र प्रगतिमा लम्केको घरमा , अधिकारकर्मीहरूको प्रवचनपछि , लोग्ने मानिस पनि घरको काममा सरिक हुन पर्ने भयो र सबै घरको काममा लाग्नु पर्ने भयो । इष्र्यालुलाई दंगदास बनायो । परिश्रम गर्ने परिवारलाई यो कुरा धेरैपछिमात्र पत्ता लाग्यो ।
विवेक –कुवाहरूमा पानी नहुँदा पोखरीमा जानु पर्ने र पोखरीले म कहाँ नआइ नहुने रहेछ भन्दा एउटा मानिसलाई रिस उठ्यो र पोखरीको डिल खनेर पानी बग्न थाल्यो, पोखरीको घमण्ड चुर पारेको सम्झदै घर पुग्दा नपुग्दा कुवाको अस्तित्व नामेट भइसकेको धारणा आएको छ कथामा ।
उपरोक्त कथाको सार,विभिन्न साहित्यकारहरूको धारणाबाट यो लघुकथा सङ्ग्रहले के संदेश दिन खोजेको हो, नवराजका कथा कस्ता छन्, नवराज कस्ता किसिमका कथाकारहुन भन्ने यथार्थता प्रष्ट पारेको छ ।
बास्तवमा नवराज रिजाल एउटा समाजलाई चिनेको, समाजमा भिजेको,नेपालको भौगोलिक स्थितिलाई बुझेको राजनीति र राजनीतिक कार्यकर्ताको दर्शन तथा भावनालाई विश्लेषण गरेर कथा सिर्जना गर्न सक्ने  क्षमता भएका कथाकार हुन् । देशको अर्थिक अवस्थामा धनी र गरिब बीचमा देखिने तथा छुवाछुतमा रहेको विभेदलाई केलाउँदै, घरयासी कलह, जीवन जगत, राजनीतिक भ्रष्टता, आर्थिक भ्रष्टचार, जनआन्दोलन, त्यसबाट जनधनमा परेको असर, विकृति विसङ्गति, राजनीतिक भ्रष्टता,आदिलाई समेटेर कथा सिर्जना गरेका छन् । उनका लेखनमा देशप्रति,बौद्धिक व्यक्तित्वप्रति, आदर सत्कार छ ।  उनका कथा लेखनले उनलाई यथार्थवादी र समसामयिक  लेखक हुन्र भन्ने परिचय दिन्छन् ।
कथाका पात्र विधान –नेपाल एउटा विविध समाज, वेशभुषा, विभिध धर्म साँस्कृतिक,, हिमाल पहाड, तराई आदि भौगोलिक विभाजन भएको देश हो । रिजालका कथाका पात्रहरू पनि स्थानीय विविधता, धार्मिक विविधता, सामजिक संरचनामा विविधतालाइ समाउँदै कथा सिर्जना गरिएका छन् र सोही अनुरूपका पात्र चयन भएका छन् । सबै पात्रहरू क्रियाशील छन् । कतिपय पात्र प्रतीकको रूपमा प्रयोगमा ल्याइएका छन् ।
लेखनशैली–लेखनर्शली सरल र ,शिष्ट र स्तरीय छ । सबै प्रकारका पाठकको लागि सुबोध छ । उखान टुक्काको, प्रयोग गर्नु आदिले गर्दा भाषा रसिलो हुन पुगेको छ ।
शीर्षकी करण – 'माटो खोज्दै' शीर्षकमा कुनै कथा छैन तर यस सङ्ग्रहभित्रका कथाहरूको अध्ययन गर्दा कथाकारले देशभित्रका विविध पक्षको खोज गर्दै कथा लेख्दै गर्दा के बुझ्न सकिन्छ भने देश भनेको माटो हो, देश भनेको मातृभूमि हो र यसमा अवस्थित जनसमुदायको खोजीमा लेखन यथार्थता खोज्नु नै माटो खोज्नु हो । यस अर्थमा शीर्षक सार्थक देखिन्छ । यस भित्रका सबै शीर्षकहरू प्रतीकात्मकरूपमा राखिएका छन् र समग्र कृतिको शिर्षक पनि प्रतिकात्मक रूपमा आएको छ ।यसरी अध्ययन गर्दा पनि शीर्षक सार्थक छ ।
निष्कर्ष– कथासङ्ग्रहमा के छ र के दिन खोजेको हो त्यो विभिन्न साहित्यकारको धारणाबाट प्रष्ट भएको छ । त्यो कुरा यहाँ दोहोराइ राख्न आवश्यक देखिदैन । उनका लेखनमा देश, जनता, जनताका समग्र समसामयिक कृयाकलाप, जीवन दर्शन, राष्ट्र प्रेम र समाजलाई प्रगतिमार्गमा लाने यथार्थ मार्ग दर्शन छ भन्न सकिन्छ ।
मिति २९७९ साल असौज ३० गते
कावासोती नेपालमाटो खोज्दै लघुकथासङ्ग्रहको अनुशीलन
सदानन्द अभागी  
परिचय –
  यस कृतिका सिर्जनाकार हुन नवराज रिजाल । लघुकथा लेखनमा उनको नाम अग्रणी पंक्तिमा आएको देखिन्छ । बाल कथाका पनि उनी एक पोख्त  सिर्जनाकार हुन् । नवराजका एक दर्जन भन्दा बढी बाल साहित्यका कृतिहंरू प्रकाशनमा आएका छन् । उनी साहित्यको क्षेत्रमामात्र नभएर सम्पादनको क्षेत्रमा पनि नाम चलेका सम्पादक हुन् । करिव आधादर्जन पुरस्कारले पुरस्कृत नवराजको करिव आधा दर्जन भन्दा बढी संस्थाहरूमा आवद्धता देखिन्छन् । उनको लगनशिलता, आबद्धता, लेखन विविधता र सकृयता, लेखन क्षमता, प्रस्तुति कला, सामाजिक कार्यमा सम्लग्नता आदिको आधारमा विश्लेषणगर्दा  उनी एक बहुप्रतिभाका धनी सिर्जनाकार हुन् भन्न सकिन्छ ।
कृतिको संरचना – यो कृति आवरण पृष्ठ बाहेक २०८पृष्ठमा रचना गरिएको छ । अग्रआवरणमा सारगर्भित चित्रले सजाइएको छ भने पछिल्लो आवरणमा लेखकको परिचय र पाँचजना साहित्यकारले कृति र कृतिकारप्रति राखिएका धारणाले सुसज्जित छ । यसकृतिको प्रकाशन जयकाली प्रकाशन प्रा. लि .ले गरेको छ र मूल्य रू १२५ ।– राखिएको छ ।
कृति र कृतिकारप्रति साहित्यकारहरूको धारणा –  प्रा. डा. केशव प्रसाद उपाध्यायको नजरमा कृति र कृतिकार –"रिजालले प्राय जसो पतीत नीच, दुख, कष्ट दुराचारी,व्यभिचारी र षणयन्त्रकारी पात्रहरूलाई लिएर जीवनको मलीन, दुःख त्रासद, घृणितरूप देखाएकाले, उनलाई अतियथार्थवादी या प्राकृतिवादी कथाकार भन्न सकिन्छ ।"
 प्रा.डा. कृष्णप्रसाद घिमिरे लेख्नु हुन्छ –"वर्गीय विभेद र द्वन्द्वलाई,कथाका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्नु र समकालीन समाजको अड्कन तथा न्यायपूर्ण समाजको व्यवस्थापनका लागि प्र्रतिबद्ध रहनु रिजालको कथात्मक प्रवृत्तिरहेको देखिन्छ ।
प्रा. डा. लक्ष्मणप्रसादको नजरमा कृति र कृतिकार – "कथाकार रिजाल आदर्श व्यक्ति, आदर्श समाज, आदर्श देश र आदर्श मानवताको पक्षमा वकालत गर्छन् र हाम्रो सामाजिक संरचनाका सङ्गतिहीन दुर्दान्त एवम् कुरूप यथार्थलाई पाठक सामु राखिदिन्छन् ।"
ईश्वरीप्रसाद पोखरेलको नजरमा कृति र कृतिकार –वर्तमान युगमा नेपाली समाजका विभिन्न क्षेत्रहरूमा देखापरेका विकृति अर्थिक विसमता,शैक्षिक अराजकता, युवा वेरोजगारी, भ्रष्टचारी प्रशासन, बढ्दो गरिबी , खस्कदो मानवीयता, हुर्कदा वेश्यावृति,फैलदो बालशोषण, आधुनिक यान्त्रिक विकासले ल्याउँदै गरेको जटिलता, नारी दमन, शोषण लगायतका अनेकौं समस्याहरू माथि कथाकार रिजालको दृष्टि पुगेको देखिन्छ ।
दीपकप्रसाद ढकालको नजरमा कृति रकृतिकार –समष्टिमा रिजाल आफ्नै धरातलका घटना, विषय, चरित्र, विकृति विसङ्गति र त्यसले जन्माएका अनुभूतिलाई, लघुकथामा कलात्मकता दिने युवा पुस्ताका अथक साधक हुन् । नेपाली साहित्यको आख्यान विधा अन्तर्गतको लघुकथालाई सैधान्तिक खाका, र ढाँचा बमोजिम विधागत निजत्व,प्रदान गर्ने कार्यमा यिनको योगदान महत्वपूर्ण देखा परेको छ ।
प्रा.डा. कपिलदेव लामिछानेको धारणामा–"रिजालले ठुला ठुला परिदृश्यलाई लघुआकारमा समेटेका छन् ।"
सुकुम शर्माको रिजालको कथाप्रतिको धारणा–"नवराज रिजाल समसामयिक समाजको यथार्थ आख्यानीकरण गर्ने कथाकार हुन् । यिनका कथामा पारिवारिक मर्म जति छ त्यति नै व्याक्तिको समाजसँग अन्तरक्रिया छ ।" सुकुम शर्मा थप धारणामा उनको दृष्टि राष्ट्र हुँदै विश्व यथार्थसँग जोडिएको छ ।
किशोर पहाडीको नवराजका कथाप्रतिको धारणा–"आपूmलाई गम्भीर रूपमा साहित्यमा अर्पण गरेका रिजालका प्राय ःसबै कथाहरू यथार्थपरक छन् । राजनैतिक, सामाजिक प्रणयपरक,चरित्रप्रधान,कुनै पनि षियलाई उनले यथार्थको कसीमा हालेर अगाडी ल्याएका छन् ।"
एकप्रसाद सापकोटाको दृष्टिमा कथाको विषय बस्तु –नेपाली समाज भित्रका समस्या विकृति,विसङ्गति,चिन्तन,सोच र मूल्यमान्यतालाई विषय बस्तु बनाइएका यी कथाहरू साच्चिकै स्वादिला,चोटिला र मर्मस्पर्शी छन् ।
स्वयम लेखक नवराजले वर्तमान परिस्थितिप्रतिका धारणा –हरेक कथाले दिन खोजेको सन्देश त कथा सारमा आउने नै छ तर स्वयम् कथाकारको बुझेको हाम्रो समाज, समाजिक क्रियाकलाप यसबाट देश माथि उठ्ने प्रयास, सामाजिक विश्वास, आस्था अठोट जस्लाई लेखकले जीवन एउटा विश्वास हो । आस्था र अठोट पनि हो भन्ने धारणा समाउँदै उनले वर्तमानलाई यसरी विश्लेषण गरेका छन् –" हाम्रो वर्तमान चुपचापलाई देख्दैन ।सुनशानलाई सुन्दैन । आस्था र विश्वासलाई पत्याउँदैन,विस्तारै बोलेको बुझ्दैबुझ्दैन मानवीय यथार्थ र नैतिकतालाई सितिमिति जान्दैन ।चारैतिर स्वार्थै स्वार्थमात्र देख्छ, बुझ्छ, र आत्मसात गर्न खोज्छ ।"
बास्तवमा नवराजले समाजलाई राम्रो अध्ययन गरेका छन् । समाजका यथार्थतालाई केलाएका छन् । समाजका यी यथार्थता भित्रका विकृति र विसङ्गतिलाई विश्लेषण गर्दै यस कथाभित्र सकरात्मकपक्ष्यलाई अग्रगामी मार्गमा लान बाटो खन्दै मार्गदर्शन पस्केका छन् भने विकृति र विसङ्गतिलाई जरैदेखि उखेल्ने प्रयास गरेका छन् ।  यी सत्य तथ्यलाई माथिका साहित्यकारको दृष्टिकोण विश्लेषण गर्दा पनि पुष्टि हुन आउँछ । संक्षेपमा भन्नु पर्दा उनी यथार्थवादी कथाकार हुन् भन्दै अब म उनका कथाको साधारण भावसारतिर लाग्ने अनुमति माग्छु ।
यस कृतिमा ९७ लधु कथाहरू समावेश गरिएका छन् ।मूल्याङ्कन पहिलो कथा हो । दाइजोको विरोधी प्रभावले बिना दाइजो विवाह ग¥यो । पछि धेरै दाइजो लिएर विवाह गर्ने साढुदाईलाई सासूले सम्मान साथ आदर गरेको र उसलाई केही नजानेकोले दाइजोको विरोध गर्छ भन्दै अपहेलित गरेको धारणा आएको छ कथामा ।
 स्मृति– यस कथामा पाँचभाई छोराहरूआमा विरुद्ध अंशबण्डा नमिलेको भन्दै खनिएका र बोल्नै पर्छ भन्दा आमा नबोली मृत्युवरण गरिन् । तिनै छोराले आमा मर्पछि दूधको भारा लाग्छ भन्दै विवादित जग्गामा सालिक बनाइएको धारणा आएको छ ।
खरानी –बाबुले चारभाई छोरालाई चार कोठा र आँपूmलाई एउटा कोठा अंशबण्डा लगाइ दिए । बाबु मरेपछि आमा बसेको कोठा र अंशमा दावी गर्दै छोराहरूले घरमा आगो लगाइदिए तर आमालाई कसैले घरबाट ननिकालेकोले खरानी परिन् ।
 मनस्थिति– आघरको चर्पी बनाउँदा धरत्रिका परिवारले पनि ज्याला लिएको धारणा आएको छ कथामा ।
कृतज्ञाता–यस कथामा सासूले छोरी र बुहारीलाई समान दृष्टिकोण बाट हेर्नुपर्छ भन्ने सन्देश बोकेको छ ।
आँखाहरू–यस कथामा गोष्ठीमा वक्ताले राष्ट्रभाषा र राज्यले मातृभाषको शोषण र उत्पिडन्मा पारेको भन्दै आन्दोलनको थालनी भएको र सरकारले वार्ताको लागि आआफ्नो, सांस्कृति भेषभूषामा यथेष्ट जातीय चिनारी, लिपि,र पुस्तकहरू सहित उपस्थित हुनको लागि बोलायो तर बार्ताका टोली यी प्रमाण रहित टाइसुटमा उपस्थित भएको धारणा आएको छ कथामा ।
पराकाष्ठा – यस कथाले बुढो रिक्सावालाको छोरो अरवमा वितेको, दैनिकी गुजार्न रेक्सा चलाउन बाध्यता भएको र रेक्सामा बसेका युवाहरूले उसलाई सकोस् नसकोस् चाँडो चलाउने आदेश दिएको भन्ने   धारणा आएको छ ।
सम्बन्ध– जेठाले बिना दाइजो विवाह गर्दा आमा खुसी नदेखिनु , माहिलाले जागिरे केटी विवाह ग¥यो, माइलीको सरहना गर्नु, साइँलाले केही दाइजोसँग विवाह ग¥यो आमा प्रफुल्ल भइन्, कान्छाले मनग्गे दाइजो ल्याएकोमा आमाको माया कान्छीमा पोखियो । जब अलग्गै बस्ने निधो भयो बुढा बूढीलाई पाल्नको लागि जेठी बाहेकका राम्र ठानिएका बुहारीहरूले सासू पाल्न चाहेनन् ।
आँसु–विदेशबाट आउँदा लोग्नेले निको नहुने रोग लिएर आएको भन्नु र श्रीमतीसँग माफी माग्नु । श्रीमतिले पनि पतिकै जस्तो रोग लागेको भन्दै माफी मागेको धारणा आएको छ ।
किमबदन्ती–भ्रष्टचार गर्नेहरूनै भ्रष्टचारीप्रति धोर बिरोध जनाइरहेका तर भ्रष्टचार बढीरहेकोमा  कथनी र करणी नमिलेको धारणा आएको छ ।
असङ्गत–यस कथामा धनी मानिसले आफ्ना छोराछोरी सहर बजारमा राखेर पढाउन सक्ने भएकोले गरिबका छोराछोरी पढाउने स्थलमा पाठशाला (स्कुल) खोल्न चाहदैनन् र गरिका छोराछोरीलाई नै आफ्नो काममा लगाउँछन् भन्ने धारणा आएको छ ।
मूल्य –बाबु आमाले चाहे जस्तो छोराछोरीलाई अध्ययन गराउन सक्दैनन् । छोराहरूले आफ्नो इच्छा अनुसार पढ्छन् । यहाँ चारभाइ छोराहरू मध्ये कान्छोलाई राम्रोरूपमा लिन्छन् ।अरू भाइ आफ्नो भनाई अनुसार अध्ययन नगर्दा वेकम्मा ठहर गरिन्छ  । यी तीन भाइले राम्रो काम गरेर नामी भएपछि कान्छो वेकम्मा भएको आमाबाबुले धारणा राख्छन् ।
धरातल – यस कथामा बाहिरी रूपमा पुरस्कारको विरोधकर्ताले नै भित्रीरूपमा पुरस्कार प्राप्त भएको मा सहस्र रूपमा ग्रहण गरेको धारणा आएको छ ।
प्राप्ती– यस कथामा चराहरूलाई प्रतीकको रूपमा देखाएर आपसी द्वन्दले गर्दा अर्काले फाइदा लिएको दर्शाइएको छ ।
पात्र – यस मार्मिक कथामा शरण सहिद बन्यो र उसको सालिक बनाएर  राखियो तर सहिदकै पुत्र त्यही सालिकको आडमा बसेर भीख मागेको र उसकी पत्नी खान नपाएर मरेको धारणा छ कथामा ।
अभियान –देशमा विकास निर्माण तथा गरिवी निवारण, शिक्षा रोजगार आदिका धारणाहरू जे जति प्रसारण भए पनि अप्रिल एक तारिखको रूपमा  दर्शिएको धारणा आएको छ कथामा ।
पूर्णत्व – यस कथामा पैसाको लागि नग्न अवस्थामा पुगेर यथेष्ट कमाए पनि घर खाली नै रहेको र उसले पैसा बोकेर दगुरिरहेको धारणा आएको छ ।
रेखा – यस कथामा विद्रोही र सरकार पक्षबाट मात्र नभै मानिस विविध किसिमले मारिएका थिए तर विद्रोही र सरकार पक्षले एक अर्कालाई दोष थोपारिदिन्थ्ये । त्यसैको उदाहरण हो यो डाँकाबाट मारिएको एक युवकको कथा ।
पुरूषार्थ – यस कथामा तीन भाइले आवेगमा आएर घरमा तीनतिरबाट आगो लगाउँछन् र मेरो मात्र हैन केरे भनेर प्रश्नवाची बन्छन् ।
सोच –आमाको लाडप्यारले छोरालाई नराम्रो काम गरेर बिग्रदै गर्दा बाबुले सम्झउँदा बुझाउँदा आमाले बाबुलाई नराम्रो ठान्ने र पछि आफ्नै गहना पैसा सबै लगेपछि बाबुलाई नै एउटा छोरोलाई पनि तहमा राख्न नसक्ने पनि के बाउ भन्दै दोष दिएको धारणा आएको छ कथामा ।
मिलन विन्दु – यस कथामा इनेगिनेका भद्रभलाद्मीमा कटुतापूर्णता भए पनि मद्पानमा मिलन हुने धारणा आएको छ कथामा ।
श्रेणी– आपसी स्वार्थ, गुट निर्माण, सहअस्तित्वलाई स्वीकार्य नगर्दा, आपसी द्वन्द्वमा लड्दा आफ्नो भूभाग अकै मुलुको कब्जामा गएको धारणा आएको छ कथामा ।
पेसा–स्वार्थको कारणले गर्दा मानिसले खराब कामको विरोध नगरी समर्थनमा लाग्नु नै पेसा हो भनिएको छ कथामा ।
तारतम्य – भाषणमा घुस बिरोधी कुरा गरे पनि काम गर्दा घुस नखुवाई  काम लिन नसकिने धारणा आएको छ कथामा ।
सीमारेखा– यस कथामा 'क' र 'ख' बीचको मेलमिलापमा र सद्भावमा रहेका अवस्थामा नयाँ युवक आएर विद्वेष र बितृष्णाको बीउ रोपेर कर्तव्यप्रति सजग नगराई हिडेको र 'क'हरूको काम गर्ने बानी हटिसकेको र सुखको खोजीमा गाउँबाट पलायन भएको धारणा आएको छ कथामा ।
उद्घाटन – दुई साथीमा एउटाले सधैं मन्दिर दर्शन गर्न जानु र नयाँ नयाँ जुता लगाएर स्कुल जानु ,अर्को साथी मन्दिर जाँदा जुता हराएपछि साथीकोमा जाँदा आफ्नो जुता देखेको धारणा आएको छ कथामा ।
अन्तरबोध – यस कथामा मायोवादी र सुरक्षा कर्मी मारिएका चियागफमा  एउटा चिन्तकले 'किन होला  कोही पनि नेपाली मरिरहेका कुरा गरिरहेका छैनन् । के ती सर्वप्रथम नेपाली हेनन् र भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।    
 सहभोज –यस कथामा गरिबबस्ती, छुवाछुत हटाउन एउटा संस्थाबाट, सहभोज  गर्दा राम्रो हुने भनेपछि सहभोज गरिएको र सहभोजपछि भोकमरी मच्चिएको धारणा आएको छ ।
द्विविधा – यस कथामा दुई गुरू चेलाबीचको सम्वादमा गुरूले चाकरी ,कोसेली मन नपर्नेे कुरा लगाएर दूधको साक्षी बिरालो बन्ने देखि सर्तक रहनु पर्ने धारणा राखेपछि चेला गूरूको मा चाकडी गर्न छाड्दा ऊ र ऊ सँग सहमत भएका साथीले सेवा नपुगेको भन्दै प्रमाण पत्र नपाएको धारणा आएको छ कथामा ।
समय–,दिदीले दुख पाएको बेला भाइले सहयोग गर्दा भाइ राम्रो र दिदी धनी भएपछि माइत आउन छाड्नु बरु बाबुआमालाई घरमै लगेर पाल्नु र बाबुले दिदीको इज्जत भाइले राख्न पर्ने धारणा आएको छ ।
 तह– यस कथामा आमा बाबुको माया सबै सन्ततीप्रति बराबर हुँदैन भन्ने प्रमाण सहित उपस्थित भएका छन् कथाकार ।
भ्रम–यस कथामा गुरूले अमुक संस्थामा विपक्षमा देखिए तर त्यसै संस्थाबाट विदेश भ्रमणमा गएको धारणा आएको छ ।
प्रेम –यौन आकांक्षा पूर्ति गर्ने माध्यम हो प्रेम भन्नेमा एकै घरका पनाति नाति, छोरा र बाबु बीचमा तर्क वितर्क चल्छ  तर तार्किक निष्कर्ष ननिक्लेको धारणा आएको छ कथामा ।
घात –तीन जना साथी मिलेर तयार गरिएको पूलमा सौभाग्यले आपूm अघि जाने भनेर जाँदा गन्तव्यमा पुग्दा अनौठो बस्तु छरिदिंदा अरू दुईजना गन्तव्यमा पुग्न नसकी फर्के तर साौभाग्य कहिल्यै फर्केन। तथा अर्कालाई धोका दिंदा आफै धोका खाइन्छ भनिएको छ कथामा ।
पलक– सहर गाउँ पस्नु र स्वागत पाउनु र प्रफुल्ल हुनु र गाउँलाई सहर आउने निमन्त्रणा दिनु , गाउँ सहरमा गएर सहर खोज्दा कसैबाट जानकारी पाउँछ कि ऊ त छलकपट वेभिचार र तस्करीमा छ । भेट हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ ।
मित्रता – यस कथामा दुःख पर्दा साथीको आर्थिक सहयोगसमेत लिने र सम्पन्न हुँदै गएपछि साथीले दिएको पैसा पनि नतिर्ने र कति आउन सकेको होला भनी साथीको कानमा पुग्ने गरी भनेको धारणा आएको छ ।
आग्रह–यस कवितामा देशको यथार्थता, विकृति, विसङ्गति आकासिएको, अस्तित्वहीन बाँच्नुलाई किमार्थ जीवन मान्न नसकिने, स्वाभीमान हराएको,आउनु जानु नियमित प्रक्रिया भएको आशावादी भएमा प्रगति हुने र नैरास्यले विकासमा लम्कन नसकिने, जीवन बाँचनु, हाँस्नु र खुसीले प्रफुल्ल बन्नु हो, उच्चपदस्थहरूले आपूm बन्ने भगिरथ प्रयास गरिरहेको आदि र देश निर्माणको चिन्ता नभएको धारणाहरू आएका छन् ।
विचरण–जागिर खान पुरुषले महिलाको रूप धारण गरेको धारणा आएको
स्वार्थ –विदेशीएको लोग्नेले स्वास्नीलाई पत्रलेख्दा आमाले छोरालाई हुतिहारा जोइटिङ्ग्रे भन्नु र ससुराली पक्षले नामर्दको संज्ञा दिएको धारणा आएको छ ।
आफन्त – छोरा विरामी परेर आफन्तको मा ऋण माग्न जाँदा ऋण पाउन नसकेको तर छोरा मरेपछि निकटको छिमेकी आएर कात्रो किन्नको लागि पैसा दिएर कात्रो किन्न गएको धारणा आएको छ ।
चरित्रहरू –जातीय विभेदको कारणले म ठूलो र तँ सानो भन्दा विवादले वीभत्स रूप लिएको धारणा आएको छ ।
मानवीयता –यस कथामा मानवीयताको ह्रास देखाइएको छ । धनी मानिसले कुकुरलाई जति पनि गरिबप्रति स्थान नदिएको धारणा आएको छ ।
घोषणा –यस कथामा मादक पदार्थ विक्रीवितरण न हुने, भएमा उचित सजाय दिने भन्ने समुदाय बाट उर्दी भएको र सबै खुसी देखिए तर पाँचो दिनमा समुदायका अध्यक्षले नै मादक पदार्थ सेवन गरेको धारणा आएको छ ।
कथा – बाल अधिकारवादीले बालकलाई काम लगाउन हुन्न त भन्ने असाहाय बालबालिकाको व्यवस्थापन नगरी छाड्दा सडक बालबालिकाहरू कुलतमा लागि तस्कर बनेर जेल जानु पर्ने धारणा आएको छ कथामा ।
समवेदना – गरिब बस्तीमा आगलागी भएर वर्तमान परिस्थितिको हल गर्न आवस्यक्ता देखिएकोमा ओहोदामा बस्ने बालाले दीर्घकालिन खोजी गर्दा २५लाख भन्दा बढी खर्च भएको तर त्यस वर्ष केही गर्न नसक्ने र अर्को वर्ष के कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ भन्दै जानकारी स्थानीय नगरपालिकामा आएको ।
गन्तव्य–पोखरीको पानी मिठो भएको र त्यहाँ पानीलिन जाने मानिस एकजनामात्र जान सकिने भएकोले सबै लाइनमा लाग्थे र यिनीहंरू लाइनमा यति दत्तचित्त देखिन्थेकी गाउँमै आगो लागेर मानिस मर्दा पनि लाममै रहेको धारणा आएको छ ।
सूची – यस कथामा विदेशमा लोग्ने, हास्टेलमा बसेका दुई छोरीहरू,गाउँमा बसेका सासू–ससुरा र वर्तमानमा बाँचेको स्वछन्द जीवन, गोष्ठीमा नारी पुरुष सम्बन्ध र सतीत्वमा लामो व्याख्यान अनि गोष्ठी सकिएपछि सहभोजमा युवासँग मधुर मिलन, पतिको घर आउँदै छु भन्ने फोन आउँदा किन आउनु परयो घर कमउन गएकाले भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
मुआब्जा– विदेशमा गएकी पत्नीले धन कमाएर घर पठाई घर सवल बन्यो दशवर्षपछि ऊ आउँदा ५।६ वर्षको छोरो समेत बोकेर ल्याई र पतिलाई 'मातृत्वको मुआब्जा म छोड्न चाहान्न' भन्दै छोराको परिचय गराई, पति बोल्न नसकेको र चार आँखा एक आपसमा जुधेको धारणा आएको छ ।
उनीहरू– यस कथामा प्रेम विवाह गरेका जोडीमा पत्नीले पतिको जविनभर माया पाएपुग्छ भन्दै गर्दा पति सडक दुर्घटनामा पर्दा उसको शरीर नचल्ने अवस्थामा पुगेपछि पत्नीले झर्कोफर्को गर्न लागेको ,अगाडीको संसार ..  भन्ने धारणा आएको छ ।
आधार–यस कथामा पत्नीले 'तपाईँ जस्तो लोग्ने पाएकोमा आपूmलाई भाग्यमानी ठान्छु र आजीवन साथ दिने प्रण गर्छु ' भन्छे । क्रमस दिन बित्तैजाँदा पत्नीका चाहना प्रस्तुत हुन्छन् । चाहना पूर्ति नभएपछि रणचण्डी बन्नु र मलतबै राख्न छाड्छे, र लोग्नेले मानिस कति बस्छन् प्रतिबद्धतामा प्रश्नवाची बन्छ । तीनटुक्रा – पहिलो टुक्रामा देश नचिनेको हुँदा देश चिन्न रत्नपार्क वा सहिदमञ्चतिर गएको धारणा, दोस्रो ट्क्रामा हजुरबालाई नातिले प्रजातन्त्र  के हो भनेर सोधनी गर्दा हजुरबाले सांसद, मन्त्री र उनका आफन्तलाई सोध भन्ने जवाफ पाउँछ । तेस्रो टुक्रामा दुवै अविवाहित केटा केटीले सँगै बाँच्ने र सँगै मर्ने कसम पनि  खाएका थिए,। एक दिन केटाले केटीलाई म मरेभने के गर्छौ भन्दा मैले अर्को प्रैमी खोज्नु पर्ने धारणा राख्छे ।
अवस्था –यस कथामा लोग्ने जेठी श्रमितीसँग गएकोमा कान्छीले निकै दुख मनाउ गर्दै लोग्नेको साथीसँग रुन्छे तर पछि श्रीमान घर आएपछि दुबै जना रमाएको पतिको साथीले देख्छ ।
दृश्यावलोकन – पहिलो वर्ष नदी कटानमा परेका गाउँलेले सरकार समक्ष सूचना पुर्याइयो । टोली खटियो प्रतिवेदन बन्यो थन्कियो पानी वर्षेपछिे बाढीबाट गाउँनै बगायो । बाढी नियन्त्रणको टुङ्गो लगाउन हेलीकप्टर आएर गएको धारणा आएको छ कथामा ।
सदाचार– मानव अधिकार कर्मीले गरेको कामको बारेमा र त्यसमा सहभागी व्यक्तिप्रति व्यङ्ग कसिएको छ ।
नाजवाफ– जेठो छोरो आतङ्कवादी र लोग्ने सुराकीको अरोपमा मारिएका थिए । यही कुराको बारेमा छोरा छोरीले आमासँग सोधनी गरेका छन् कथामा ।
 आरम्भ – राजनेताहरूले जनतालाई कसरी झुक्याउँछन् भन्ने धारणा बाटोका ढुङ्गा उप्काएर पुन तिनै ढुङ्गा छापेको र जनताले सोधनी गर्दा नयाँ कामको आरम्भ गरेको भनिएको छ ।
रक्षाबजेट – जनताको विस्वास पाएको प्रजातान्त्रिक सरकारले जनताको हकहीत भन्दा रक्षाबजेट बढाएको धारणा आएको छ कथामा ।
मानव अधिकार – यस कथामा समयमा कार्यक्रम नहुनु, मानव अधिकार कर्मी ढिलो आउनु, मुक्तिमोर्चाले राखेको बन्द, भाषणमा समानता,स्वतन्त्रता, जिउन पाउने अधिकारप्रति बोलिएको र अधिकारकर्मी तामदाममा सवार भएको धारणा आएको छ कथामा ।
एकता – देश निर्माणको काममा एक अर्कामा हानाथापी गर्ने र कामलाई सफलतातिर लान नदिने तर सुविधालिँदा भने एकताको प्रर्दशन गर्ने नेपाली नेतृत्वको चरित्र प्रदर्शन गरेको छ कथाले ।
दृश्य – यस कथामा विषाक्त थैला बोकेको एक मानिसले सयौं मानिसलाई खेदीरहेको थियो । सबैले आश्चर्य मानेर हेरिरहेका थिए । आखिरमा भेद खुल्यो कि ती विषाक्त थैला शान्तिको नाममा बोकाउन खोजीरहेको र मानिस डरले भागिरहेको धारणा आएको छ ।
सफलता– लुना (कुकुरको नाम) मारिएको विरोधमा बन्दको आवाहान गरिएको थियो र बन्द सफल भएको तर लुना मार्ने गाडी पत्ता नलागेको तर बँदको नाममा दुई जनाको ज्यान गएको धारणा आएको छ ।
अर्थ –एक जनाले घामलाई पानी, पानी परेकामो घाम लागेको,अनि गाउँमै भएको मानिसलाई गाउँ छाडेका भन्दा अर्को मौन बसेकाले मुख फोरेर कस्तो उल्टा कुरा गरेको भन्दा जवाफमा राजनीति गर्न सिकेको भन्ने धारणा आयो ।
अनुकरण– सत्ता परिवर्तनपछि हाम्रा दिन आउँछन् भन्ने कुरामा आमा छोरा बीच संवाद चल्छ । आप्mनो र आँप्mनै सांसद मन्त्री भए पछि छोराले आमालाई सम्झायो तर आमा रिसाइन् र छोराले किन रिसाएको भनी सोद्धा नेता रिसाएकोले भनि छोराको प्रश्नको जवाफ दिएको धारणा छ कथामा ।
उन्माद–गरिबीको विवसता भएका छोराछोरीले मासु नभै नखाने भनेर अड्डी लिएपछि थोरै मासुले सबैलाई पुर्याउन धेरै खुर्सानी हालेर पकाएपछि छोरा छोरीले खान नसकी कहिल्यै मासु नखाने भन्ने धारणा आएको छ ।
विभाजन–यस कथामा मन्त्री परिवर्तनको साथमा संघ संस्था, मन्त्रीका मानिस भर्ती गर्र्नु पर्ने अवस्थाको चित्रण सहित संस्थाको अधोगति लाने वालाले संस्था बचाउन खोज्नेवालालाई नै दोषी ठहरगरेको धारणा आएको छ ।
उच्चाइ–यस कथामा सिटमा बस्नको लागि अधिकार खोज्ने युवतीले बृद्धबृद्धाको मर्मलाई बुभ्mन नसकेको र अशिष्ट व्यवहार देखाएको धारणा छ कथामा ।
स्वाद–यस कथामा न्यून आए भएका कर्मचारीले चाहेको जस्तो स्वाद परिवारलाई दिन सक्दैन र नैरास्यको साथै गुनासो सुन्न पर्छ भन्ने धारणा छ ।
 मोह –यस कथामा प्रतिसोध लिन खोज्दा आप्mनै श्रीमती र छोराकोमा खुकुरी प्रहार भएको धारणा आएको छ ।
परिवर्तन –पुरातन त्रिचारले मानिसलाई अघि बढ्न दिदैन भन्दै ऊ परिवर्तन हुन चाह्यो  तर ऊ कहिल्यै चाहे जस्तो हुन सकेन । ऊ पुरातनबाट उठ्न त खाज्यो तर सकेन र परिवर्तनको नाममा दुबैतिरबाट एक्लिएको छ भन्ने धारणा छ ।
विजय– यस कथामा बाज र अरूचराहंरूलाई, प्रतीक बनाएर शोसकहरूको अगाडी अरूको कुनै अस्तित्व नरहने धारणा आएको छ कथामा ।
भर– देशमा अरुको भरमा चलाइएका विविध संस्थाहरू दीर्घकालिन हुँदैनन्् र धोका खाइन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ कथाले ।
नाता –यस कथामा पाँच छोरीको बारेमा घरका विभिन्न परिवारका विभिन्न मूल्याङ्क आएको छ । स्वार्थको आधारमा भएको यो मूल्याङ्कनमा नोकर ठूलेले 'जो आए पनि काम गर्नु पर्ने मैले न हो ' जो आए पनि मन पर्दैन भन्ने धारणा आएको छ ।
शान्ति–सडकमा लास देखिएबाट थालनी भएको आन्दोलनमा एक दर्जनको मृत्युपछि पुन स्थगन भएको र नेपालमा गरिने आन्दोलनको उपलब्धी विनानै स्थगन हुने धारणा आएको छ ।
सहमति–यस कथामा महिला बीच एक अर्काको आलोचना र समालोचना गरिएको छ । कोही दश रु काउण्टमा तास खेल्न थाल्छन् । विना काममा दिन बिताउन हुँदैन भन्ने सन्देश पनि आएको छ ।
दूरदर्शिता –सबैको सहमतिमा घर भत्किन्छ । नयाँ घरको निर्माणका कुरा आउँछन् ।पुनरावृत्ति दोहोरिन्छ । विधर्मीलाई कार्वाही गर्दा सबै पर्ने धारण आउँछ । नेपालका राजनीतिक दलका क्रियाकलापमा आधारित छ कथा ।
स्वतन्त्रता –यो कथा आन्दोलनका समयमा नागरिकता बनाउन सदर मुकाम गएका एकपविारलाई सुराकीको लान्छना लगाएर कुटपिट गरिएर वेहोस पारिएको मार्मिक घटनामा आधरित छ  ।
पश्चाताप– यस कथा पनि राजनीतिक स्वार्थमा आधारित छ । दूरर्गन्धले भरिएको बस्तु लिएर हिडेकोले मानिसलाई बन्दी बनाउने र आप्mनो स्वार्थ सिद्धि गर्न चाहनले आज पनि खेदीरहेको धारणा आएको छ ।
प्रयास – जौहारले आप्mनै घरभित्र कसैको बस्तु निकाले र कसैकोमा राखिदिने र दोष्ी बनाउँदै आँपूm निर्दोष बन्ने प्रयासमा अन्त्यमा असफल भएको तर सोधनीगर्दा राजनीति सिकिरहेको छु भन्ने जवाफ दिएको धारणा छ कथामा  
अनसन–यो कथा पनि राजनीतिक व्यङ्गमा आधारित छ । पक्ष विपक्षमा चर्का चर्की भए र सहमति जुट्न नसकेपछि पछि फर्केर हेर्दा जुलुस आएको देखिन्छ र कसैले भन्छ अपच भएर हिडेका भन्ने धारणा आएकोछ कथामा ।
चिनारी –सन्त्रास बोकर हिड्दा सबै डराउँथे ऊ पछि गएर सुधारियो र राम्रा काम गर्न थाल्यो, तर उसलाई हेय दृष्टिले हेर्ने, राम्रा काममा पनि आलो चना गर्ने , विरोध जनाउने गर्दा ऊ प्रश्न सूचक आँखाले आपूmले आर्फैलाई खोजी रहेका धारणा आएको छ कथामा ।
हस्तान्तरण– यस कथामा सन्तान भनेको आप्mनो जीवनमा प्राप्त हुन नसकेको चाहनापूर्तिको आशा हो भन्न धारणा आएको छ ।
 मापदण्ड–,धनी वर्गले गरिब वर्गलाई सहयोग गर्दैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
 सामथ्र्य – देशका निम्ति बलिदान गरौं भन्नेको मृत्यु हुन्छ । चिताबाट बल्ल स्वतन्त्र भएँ भन्ने आवाज आउँछ । छेउमा कोही उभिएको , तिमीहरूसँग बस्छु भनि रहेको र त्यसैले मलाई निली रहेको थियो । सबैले जिज्ञासा राख्दा  उसले देश भन्यो र मेरा ठूला शत्रु त यिनै हुन् भन्दै लास देखायो भन्ने सन्देश छ कथामा ।
परिणाम –अरुको अह्रोटमा काम गर्ने बाला साधन बन्न सक्छ तर आखिरमा ऊ भासिदै जाँदा उसको कोही हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
भाव –यस कथामा बाबुलाई छोराले जुलुसमा जान आग्रह गर्दा । बाबुले विगत चोख्याउने प्रयत्न गर्दैछन् । सहरको शान्ति खल्बल्याउँदैमा क्रान्ति हुँदैन । हेर त पहिलेका घाउ भन्दै बाबुले कमिज खोलेर देखाउँदा छोरो रुनथाल्यो बाबुले नरो भनेन भन्ने धारणा आएको छ ।
श्रीगणेश–यस कथामा आन्दोलन सफल भएपछि आन्दोलनकारीले सत्ता समाल्नु, आन्दोलनको नाममा राजनीतिको जामा पहिर्याएर गलत गर्दा अस्थिरता,अराजकता र सामाजिक दुराचारको प्रवृत्ति जोडले चल्न थाल्यो भन्ने धारणा आएको छ ।
विषय– यस कथामा प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि दुईदशक भित्र देश र जनताका लागि खासै केही विकास भएको छैन भन्ने जनभावनामा राज नेताले नेताको व्यक्तिगत विकास भएको धारण आएको छ ।
व्यथा – आन्दोलनले देशमा पुर्याएको जन धनको क्षतीको असर मुक्ति पछि पनि रहेको त्रासको प्रत्यक्ष प्रभाव देखिनुको साथै मुर्दा शान्ति चाहिदैन भन्ने नारा लागेको धारणा आएको छ
सपना –बेरोजगारीग्रसित युवाहरूलाइ एउटा गैरसरकारी संस्थाले जागिर दिने प्रलोभनमा कार्यलय सञ्चालनको लागि श्रमदानमा घर निर्माण गरिएको र गैह्रसरकारीको हाकिमले उद्घाटन समेत गरेर काठमाडौ लागेपछि फर्कने काम नभएको बरू भवनमा वैकले ताला मारेको र घर सांसदको लागि बनेको धारणा छ कथामा
धारणा – यस कथामा आजको युवाशक्ति पैसाको खोजीमा छ । यिनीहरू आत्मीक शान्तिलाई बुभ्mन नसकेका र विदेशमा जान नहुने आदि कुरा जो जो ले गरिरहेका थिए तिनैका छोरा खाडी मुलुकतिर उडेको धारणा छ ।
सर्जक – आगो सिर्जना र विनाश दुबै हो , आगोबाट सधैं चनाखो रहन पर्छ भन्ने धारणा आएको छ ।
आस्था–एउटा साथीले आप्mनै घरमा बसोबास गर्ने साथीप्रति अर्का दुई साथीमा वितृष्णा जगाउन  सफल भई तर ती दुई साथीलाई यथार्थता पत्ता लागेपछि सम्बन्ध जोडिन नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेको धारणा आएको छ
।सन्तुष्ठि –यस कथामा बाबु र आमाले जेठा छोरालाई कुलदीपको संज्ञा दिए । उस्ले पनि आप्mनो पढाई छाडेर भाइहरूलाई उच्च तहमा पुर्यायो रउनीहरूले राम्रो जागिर खाए धनकमाएपछि तिनै बाबुआमाले नामर्दको संज्ञा दिएर अलग्याई एिको धारणा आएको छ ।
 अनुत्तर –दुई थरी आएर गाउँले सँग आप्mना धारणा राखे,कही दिनपछि गाउँमा झडप भयो केही मारिए कोही घाइते भए ,मरेका सहिद भएको धारणा आयो,गाउँछाड्न नपाइने उर्दी भयो, किनबेचमा प्रतिबन्ध लगाए, घरका समान कुहिए । औषधीउपचार नभएर धेरैले ज्यान गुमाए ।अन्त्यमा असह्य भएपछि गाउँले के गरेको यो भन्दा दुबै नजवाफ भए भन्ने धारणा छ कथामा ।
समानता– एक मेहनती र प्रगतिमा लम्केको घरमा , अधिकारकर्मीहरूको प्रवचनपछि , लोग्ने मानिस पनि घरको काममा सरिक हुन पर्ने भयो र सबै घरको काममा लाग्नु पर्ने भयो । इष्र्यालुलाई दंगदास बनायो । परिश्रम गर्ने परिवारलाई यो कुरा धेरैपछिमात्र पत्ता लाग्यो ।
विवेक –कुवाहरूमा पानी नहुँदा पोखरीमा जानु पर्ने र पोखरीले म कहाँ नआइ नहुने रहेछ भन्दा एउटा मानिसलाई रिस उठ्यो र पोखरीको डिल खनेर पानी बग्न थाल्यो, पोखरीको घमण्ड चुर पारेको सम्झदै घर पुग्दा नपुग्दा कुवाको अस्तित्व नामेट भइसकेको धारणा आएको छ कथामा ।
उपरोक्त कथाको सार,विभिन्न साहित्यकारहरूको धारणाबाट यो लघुकथा सङ्ग्रहले के संदेश दिन खोजेको हो, नवराजका कथा कस्ता छन्, नवराज कस्ता किसिमका कथाकारहुन भन्ने यथार्थता प्रष्ट पारेको छ ।
बास्तवमा नवराज रिजाल एउटा समाजलाई चिनेको, समाजमा भिजेको,नेपालको भौगोलिक स्थितिलाई बुझेको राजनीति र राजनीतिक कार्यकर्ताको दर्शन तथा भावनालाई विश्लेषण गरेर कथा सिर्जना गर्न सक्ने  क्षमता भएका कथाकार हुन् । देशको अर्थिक अवस्थामा धनी र गरिब बीचमा देखिने तथा छुवाछुतमा रहेको विभेदलाई केलाउँदै, घरयासी कलह, जीवन जगत, राजनीतिक भ्रष्टता, आर्थिक भ्रष्टचार, जनआन्दोलन, त्यसबाट जनधनमा परेको असर, विकृति विसङ्गति, राजनीतिक भ्रष्टता,आदिलाई समेटेर कथा सिर्जना गरेका छन् । उनका लेखनमा देशप्रति,बौद्धिक व्यक्तित्वप्रति, आदर सत्कार छ ।  उनका कथा लेखनले उनलाई यथार्थवादी र समसामयिक  लेखक हुन्र भन्ने परिचय दिन्छन् ।
कथाका पात्र विधान –नेपाल एउटा विविध समाज, वेशभुषा, विभिध धर्म साँस्कृतिक,, हिमाल पहाड, तराई आदि भौगोलिक विभाजन भएको देश हो । रिजालका कथाका पात्रहरू पनि स्थानीय विविधता, धार्मिक विविधता, सामजिक संरचनामा विविधतालाइ समाउँदै कथा सिर्जना गरिएका छन् र सोही अनुरूपका पात्र चयन भएका छन् । सबै पात्रहरू क्रियाशील छन् । कतिपय पात्र प्रतीकको रूपमा प्रयोगमा ल्याइएका छन् ।
लेखनशैली–लेखनर्शली सरल र ,शिष्ट र स्तरीय छ । सबै प्रकारका पाठकको लागि सुबोध छ । उखान टुक्काको, प्रयोग गर्नु आदिले गर्दा भाषा रसिलो हुन पुगेको छ ।
शीर्षकी करण – 'माटो खोज्दै' शीर्षकमा कुनै कथा छैन तर यस सङ्ग्रहभित्रका कथाहरूको अध्ययन गर्दा कथाकारले देशभित्रका विविध पक्षको खोज गर्दै कथा लेख्दै गर्दा के बुझ्न सकिन्छ भने देश भनेको माटो हो, देश भनेको मातृभूमि हो र यसमा अवस्थित जनसमुदायको खोजीमा लेखन यथार्थता खोज्नु नै माटो खोज्नु हो । यस अर्थमा शीर्षक सार्थक देखिन्छ । यस भित्रका सबै शीर्षकहरू प्रतीकात्मकरूपमा राखिएका छन् र समग्र कृतिको शिर्षक पनि प्रतिकात्मक रूपमा आएको छ ।यसरी अध्ययन गर्दा पनि शीर्षक सार्थक छ ।
निष्कर्ष– कथासङ्ग्रहमा के छ र के दिन खोजेको हो त्यो विभिन्न साहित्यकारको धारणाबाट प्रष्ट भएको छ । त्यो कुरा यहाँ दोहोराइ राख्न आवश्यक देखिदैन । उनका लेखनमा देश, जनता, जनताका समग्र समसामयिक कृयाकलाप, जीवन दर्शन, राष्ट्र प्रेम र समाजलाई प्रगतिमार्गमा लाने यथार्थ मार्ग दर्शन छ भन्न सकिन्छ ।
मिति २९७९ साल असौज ३० गते
कावासोती नेपाल

रोकिँदै हिड्दै गर्दै प्रतीक्षा रिजाल

सदानन्द अभागी
प्राथमिक  विद्यालय अध्ययन गर्दादेखि लेखन यात्रामा लम्केकी प्रतीक्षा रिजालको भुँडीपुराणबाट प्रकाशन भएको 'रोकिँदै हिडदै' कृति आज मेरो हातमा अध्ययनको लागि प्राप्त भएको छ । सरसर्ती  विषय सूचि अध्ययन गर्दा कथा खण्ड (१५ कथाहंरू), नियात्रा खण्ड (६ ओटा नियात्राहरू), समीक्षा खण्ड (१०ओटा समीक्षाहरू), लेख खण्ड(३ ओटा लेखहरू) र कविता खण्ड ( १४ कविताहरूगरी ४८ ओटा सिर्जनाहरू यस कृतिमा समाबेस गरिुउका छन् ।
सिर्जनाकार वरिष्ठ साहित्यकार नवराज रिजालकी सुपुत्री भएको विवरण उहाँको लेखनबाट जानकारी पाइन्छ । प्रतीक्षाको लेखनकार्यको विद्यार्थी कालबाटै थालनी भएको जानकारी पाइन्छ । उहाँ छ कक्षामा पढ्दा, 'दिउँ शिक्षा छोरीलाई' नामक कविता रेडियो सगरमाथाको नियमित कार्यक्रम लुकामारीमा बाचन भएपछि थालनी भएको थियो र आज उहाँको लेखन कार्य सुचारु रूपले अगाडी बढिरहेको छ । बास्तवमा हुने बिरुवाको चिल्लो पात भने जस्तै लेखन गतिशीतामा प्रतीक्षा रिजाल यो कृतिबाटै बहुविधाकी  सिर्जनाकार हुन भन्ने परिचय दर्शिएको छ ।
प्रतीक्षा रिजाल वि.एन.एस अध्ययनरत अन्तिम वर्षकी छात्रा हुनुहुन्छ ।यस्तो कठिन विषयमा अध्ययनरत हुँदाहुँदै पनि प्रथम कृतिमै स्तरीय लेख रचना लेख्नु, र भुडीपुराण जस्तो प्रकाशनले प्रकाशन गर्नुले नै कृतिले गहकिलो संदेश दिएको प्रष्टहुन आउँछ ।
छायादत्त न्यौपान 'वगर'ले लेख्नुहुन्छ–'यसले जीवन एकनासको छैन अलमलिदै भए पनि हिड्न छाडन हुँदैन भन्ने संकेत गरेको छ । जीवनबाट थाक्न डराउन हुँदैन भन्ने सोच बोकेकी गतिशीलताकी पक्षपाती स्रष्टाले भविष्यप्रति आशावादी र जीवनप्रति सकरात्मक बिचार बोक्नेहरूको प्रतिनिधित्व गरेको अनुभूत हुन्छ ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा– यस कृतिमा पाँच फरक सिर्जनाहरू समावेश गरिएका छन् । पञ्चशब्द नै अधिकांश पवित्रतताको लागि प्रयोग गरिन्छ । यसो हुँदा यसलाई मैले पञ्चामृतको रूपमा लिएको छु । यी पाँच अमृत मध्ये पहिलो अमृतको रूपमा आएको छ कथा खण्ड । कथा अमृतलाई पान गर्नु नै असल ठाने र यसैमा म घोत्लिन चाहान्छु ।
कथा एउटा घटना क्रमको छोटो गद्यात्मक अभिव्यक्ति हो जो आँफैमा पूर्ण हुन्छ ।यसको मूल्याङ्कन गर्दा कथा बस्तु कस्ता छन्, कस्ता घटनालाई यसमा समावेश गरिएका छन् । पात्र चयन, संवाद, के सन्देश दिन खोजेको छ, भाषशैली, आदिको आधारमा जान सके राम्रो हुन्छ ।
प्रतीक्षाको यस कृतिमा समावेश गरिएका कथाहरू लघुआकारका छन् । एउटा कथालाई निकै ध्यान दिएर अध्ययन ग¥यो भने करिब ५ मिनट लाग्छ । समसामयिक विषय, समाजमा घटेका वा घट्न सक्ने घटनाक्रम, यथार्थ प्रस्तुति, कृयाशील पात्र,मिश्रित संवाद,उद्देश्यमूलक सन्देश, कृतिको एक कथा अध्ययन गर्दा अर्को कथाको अध्ययन कस्तो होला भन्ने कौतुहल्ता जगाई राख्ने ,सरल र सहज शैलीको लेखाई र प्रस्तुति, उखान टुक्काको याथास्थानमा प्रयोग भएको देखिन्छ ।
कथासार–यसकृतिमा समावेश गरिएका कृतिको सार यस प्रकार छ (
पछुतो– मानिसले गल्ति गर्छ अनि सजाएको भागी हुँदा पछि पछुताउँछ । समाजमा आमा मर्नु, बाबुले अर्को विवाह गर्नु । सौताने छोराछोरीलाई सौताने आमाले हेला गर्नु, घर छाड्नु उचित संरक्षण नपाउनु अनि कुलतमा लाग्नु   जेल जानु जेल गए पछि पछुताउनु सन्देश बोकेको यस कथामा बालशोषणका कुरालाई पनि समेटिएको छ ।
दुःखपछिको खुसी– बाबुको मृत्यु आमा जेल जानु,  विकास र विनिता जीवन धान्न गाउँका मानिसकोमा काम र अध्ययन दुबै गर्नेगरी काम लगाइएकोमा कष्टकर जीवन विताउनु परेको अवस्थामा मालिकका साथीको आगमन उनीहरूलाई साथमा लाने आग्रह अनि त्यो घर छाडेपछि पढ्न पाएको र दुःखबाट मुक्ति भएको धारणा आएको छ ।यस कथाले पनि बालश्रममा बालकको श्रमशोषणको सन्देशको साथै संस्थाले बालअधिकारलाई संरक्षण गर्दै बालबालिकाको उद्धार गरेको  सन्देश पनि यहाँ आएको छ ।
सतर्क नहुँदा– रियाको विवाहको लागि सामान किनिएका, रिया घर सजावटमा लागेकी, बाबु जागिरमा अपरिचित घरमा आउनु,विवाहको लागि सामान छ भन्दै घरभित्र पस्ने आग्रहगर्नु , घरभित्र पसेपछि प्रसादको रूपमा केही नशालुपदार्थ खानदिनु वेहोस पारेर अमूल्य गहना आदि लिएर जानु । । यस कथाले अपरिचित व्यक्तिले दिएको खाना खान नहुने र विश्वास गर्न नहुने सन्देश दिएको छ ।
 सहयोगी पूmलमाया– पूmलमाया मामा घरबाट घर आउँदा खलासीले एउटा बृद्धाले भाडा तिर्न नसकेको र गाडीबाट झारिदिने अवस्थामा पूmलमायाले मामामाइजूले दिएको पैसाबाट भाडातिरेको र  छोराबाट अपहेलित ती बृद्धालाई घरमालगी राखेको । अर्काको सहयोग गर्नुपर्छ र आपूmले सहयोग पाइन्छ साथै अर्कालाई घृणा र शोषण गर्न हुँदैन भन्ने सन्देश बोकेको छ कथाले ।
खालासी भाइ– बाबु आमाको करूणा र मायाबाट बञ्चित भएर कलिलो उमेरमै खलासीको जीवन विताउनको लागि बाध्य भएको दुःखद धारणा आएको छ कथामा । गरिबीको कारणले बाबा आमाले छोराछोरीप्रति दिनप्रने माया र ममताको बाध्यकारी अभाव, ड्राइभरले खलासीप्रति गर्ने दुव्र्यवहारको सन्देश प्राप्त भएको छ ।
यमुनाको भविष्य– एउटा नाङ्ले पसेल्नीकी छोरीको भोकको क्रन्दन, आमाले भोग्न परेको घामपानी, धुलो धुवाँ,विमार पर्दा र हातमुख जोड्न पैसाको अभाव,गरिबीको कारणले सबैको हेला आदिको अवस्थामा छोरी यमुनाको भावि जीवन कता जाला भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
 दिदीभाइ–बाटोमा माग्नेलाई देखेर भाइले यसबारे दिदीसँग कुराको सोधनी गर्दा माग्ने भएकोले बाटोमा माग्न बसेको कुरा भाइलाई भन्दा भाइले पैसा दिने कुरा गर्दा बाबुले आजकल माग्न लगायर पेसा सञ्चालन गरिएको हुन्छन् त्यसो हुँदा  दानदिंदा पनि जानेर बुझेर दिनु पर्छ भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
सपना– यसकथाले धेरै घटनालाई उठान गरेको छ । महिलाप्रति हेर्ने मानिसको हेय दृष्टिकोण, बाबुआमाले छोरीलाई पढाएर सहयोगको अपेक्ष राख्नु,गाउँबाट सहर पुगेपछि अगतिलो सङ्गतिले गर्दा लिएको लक्ष हाँसिल नभएको, फोन र सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग, शरीरको अर्धनग्न अवस्था, हैसियतको ख्याल गर्नु पर्ने,बाबु आमाले सहरमा पढाइमा पठाएका छोराछोरीको निग्रानी गर्न कमी,आदि। छोरीले पनि आफ्नो लक्षतिर नलागेर कुमार्गको अवलम्वन गरी विवाहगर्दा बाबु आमाको सपना पुरा हुन नसकेको सामाजिक प्रतिष्ठा घटेको आर्थिक दुरुपयोग भएको धारणा आएको छ कथामा ।
अभिलाषा– यस कथामा गरिबीले अँठिएको परिवार क्यान्सर रोगसँग  लडेर जितेर बाँच्नु भनेको पक्कै नै कठिन काम हो । तर गरिबीले सताए पनि सोहनका आमा,बाबुले भने सोहनलाई बचाउन हिम्मत हारेका छैनन् र निको पारेर घरलाने अठोट बोकेर अस्पतालमा उपचार गराइरहेका छन् ।सोहनले पनि घर गएर साथीसँग खेल्ने पढ्ने धारणा राखिरहेको छ ।
पश्चताप– यस कथामा पूmटवलको खेल हारेको विषयमा तीन जना साथी सँग विवाद चल्छ सबै विवादमा आवेगमा आउँछन् र साथी माथि आक्रमण हुनथाल्छ । रमेशको टाउकोबाट रगत आउँछ । टाउकोबाट रगत बग्न थालेपछि उसका साथी नारायण र उमेश घरतिर भाग्छन् । रमेश वेहोस हुन्छ । बाबुले आएर उपचारको लागि अस्पताल लान्छन् । रमेशले आपूm झगडामा लागेकाले यस्तो घटना घटेको भनी पश्चताप गर्छ । नराम्रो कामको नतिजा पनि नराम्रै हुन्छ । कसैले कसैलाई दोष थोवार्नु राम्रो हैन  र आफ्नो गल्तीलाई पनि स्वीकार्नु पर्छ भन्ने सन्देश बोकेको यस कथामा अस्पतालको अवस्था, एम्बुलेन्सको कमी यातायातको कमीको कारणले उपचार गराउन ढिलाई जस्ता कारणालाई पनि समेटेको छ ।
अपरिचित– यस कथामा राती झगडा भएको स्थानमा अपरिचित महिलालाई  पिटिएको र टाउकोमा गहिरो चोट लागेको, कलेजका विद्यार्थीले घाइतेलाई अस्पताल पु¥याइदिएको, सोधनीगर्दा विद्यार्थीले उनीहरूलाई केही थाहा नभएको बताएका र पुलिसलाई साक्षी राखी उनको शरीरलाई जाँच गर्दा एउटा भिजेको कागज भेटिएको त्यही कागजबाट परिचय खुल्छ कि भन्नेमा सबै लागेको धारणा आएको छ । असक्तलाई सबैलेसहयोग गर्नुपर्छ भन्ने संदेश बोकेको छ कथाले ।
विश्वास– यस कथामा मागीि विवाह, प्रेम विवाह,अन्तरजातीय विवाहमा देखिने सहजता र असहजता दर्शाइएको छ । काम पाउन असहजता,सक्षम भए पनि कसैको अनुकम्पा पाएमात्र कामपाइने, आत्मबल बलियो भएमा कसैसँग डराउन नपर्ने,जस्ता धारणा सहित एउटी दृढ विश्वासको साथमा अगाडी बढेकी मानुसिको सफल यात्राको कथा  हो यो ।
सम्बन्ध–भुन्टे, पुड्के, र च्यान्टे  फरक फरक आमाका कोखबाट जन्मेका तर बाबु भने एउटै थिए । एस.एलसीसम्म अध्ययन गरेपछि कामको खोजीमा लाग्नु काम नपाउनु, । च्यान्टे पढ्दै दाजुहरूलाई काममा सघाउनु  र दाजुहरूले बाबुको सल्लाह अनुसार खेतीपातीको काम गर्नु, विवाह हुनु , बुहारीहरू पहिला मिले पनि पछि झगडा गर्न थाल्नु, तर लोग्नेहरूले सुन्दै नसुनेपछि  कसैको केही लागेन, दाजुभाइ बीचमा आत्मियता बढ्दै गयो । देउरानी जेठानी बीचको कलहबाट घर भाँडिनु आजको तडकारो समस्यालाई कथाले प्रष्ट पारेको छ ।
निकाव– मीरा बनजारा महमद अली नामकी महिला त्रिभुवन अन्तराष्ट्रिय विमान स्थलमा ओर्लनु,। उनले एउटी नानीलाई जवानी सबै लुटिएपछि माइतीको शरणमा आएको धारणा राख्नु, । ती नानी(एउटी नर्श ) उनको बारेमा सोधनी गर्न ललाइत थिइन् । बनजाराले एक जना मुस्लिम व्यपारी सँग प्रेम विवाह गरेको,बौद्ध संस्कारको मानिस मुस्लिम संस्कारमा रहनसहन, सबै कुरामा मेल नखाएको कुवेत गएर आएको, बाउ बिमारी भएकोले बाबुलाई भेट्न आएकी र माइतीमा पनि त्यति राम्रो सम्बन्ध नरहेको, छोरीको विवाह भैसकेको, छोरा पनि ठूला भएर निस्किएका आदि कुरा कानी गर्दागर्दै,पछी कुरा गर्ने सर्तमा फोन नम्बर दिएर गएकी बनजराको फोन कहिल्यै नलागेको भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
 परीक्षा फारम– सबल बिँडारीले पानीको व्यपार गर्न गाडीमा छि¥यो ।पानी विक्री भएन,परिक्षाको फारम भर्ने दिनसम्म यस्तै भएमा फारम कसरी भर्ने भन्दै हरेक गाडीमा चढेर पानी किनीदिने आग्रह गथ्र्यो कहिले बिक्री हुन्थ्यो कहिलै हुँदैनथ्यो । नेपाल बन्दको लागि बाटोमा नारा लगाउँदै गरेको स्थानमा धेरै पानीका बोत्तल विक्री होलान भनेर लिएर हुलमा पस्यो र आन्दोलनकारीले उसको पानी खाइदिए । पैसा कसैले तिरेनन् । परीक्षा अर्को वर्ष दिउँला भन्दै नारा जुलुसमा भागलिने स्थायी काम भेटेको मा ऊ मख्ख थियो भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
यस कथाका पञ्चामृत मध्ये कथा अमृतको भावसार मथि पस्कने प्रयास गरेको छु । कथालाई प्रभावकारी बनाउनको लागि पात्रहरूको चयन पनि महत्व पूर्ण हुन्छ । यस कथामा कथाकारले सक्रिय पात्रहरू चयन गरेको देखिन्छ । सबै पात्रहरूले आफ्नो भूमिकालाई राम्रोसँग निभाएका छन् । कथामा अनावश्यक पात्रको नाम भर्ने गरेको पाइँदैन ।त्यसो हुँदा कथाहरू सहजरूपमा अगाडी बढेको देखिन्छ । अधिकाम्स पात्रहरू गरिबीले सत्तिएका, बाबु आमा मरेका तथा आमा मरेपछि बाबुले विवाह गरेर सौताने छोराछोरीलाई कष्ट दिएका, प्रेम विवाहबाट सन्तोष प्राप्त गर्न नसकेको, धनीबाट शोषित आदि पात्रहरूको बाहुल्यता देखिन्छ । संक्षेपमा भन्दा यी कथाहरू गरिबीको दर्पण हो भन्न सकिन्छ ।
परिवेश–ग्रामिण परिवेशमा लेखिएका कथा भए पनि राष्टिूय र अन्तराष्टिूय परिवेशलाई कथाले समेटेको छ । नेपालका विविध जिल्लाहरू जस्तै कन्चनपुर उदयपुर,काठमाडौ आदि, अन्तराष्ट्रिय परिवेशका कुराहरूमा कुवेत ,कतार मलेशिया आदि पर्दछन् । परिवेशमा कथाकारले सम्बन्धित क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्यतालाई पनि समावेश गरेकी छन् ।
रोकिँदै हिड्दै भित्रको नियात्राहरू
नियात्रा खण्डमा ६ ओटा नियात्राहरू समावेस गरिएका छन् । यी नियात्राहरू के उद्देश्य लिएर गरिएका थिए र यसबाट के उपलब्धी भयो भन्नेमा म केन्द्रित हुन चाहान्छु । विविधताले सजिएका यी नियात्रा खण्ड पनि धेरै लामा छैनन् । छोटा भए पनि मीठा छन् ।  त्यसो हुँदा नियात्रा खण्डको छोटो सार भाव यहाँ म प्रस्तुत गर्न गै रहेको छु ।
 आहा त्यो यात्रा–त्यो यात्रा विद्यार्थीहरूको शैक्षिक भ्रमण हो । मिति २०६८ सालको मङ्सिर २३ गते काठमाडौबाट चितवनको लागि यात्रा थालनी गरिन्छ, मलेखुमा खाना खानु, नदीकिनारमा फोटो खिच्नु र चितवन पुग्नु, बाटोमा दास ढुङ्गाको अवलोकन, चितवन सौरहामा हात्ती चढ्नु संग्राहलय र सास्कृतिक नाचको अवलोकन गर्नुको साथै साथीहरूसँग नाचगान र वार्तालाप सहित आनन्द मनाउनु । दोस्रो दिन लुम्बिनी प्रस्थान,। लुम्बिनी पुगेपछि अशोकस्तम्भ, मायादेवीको मन्दिर अवलोकन, बुद्धको जन्मघरको अवशेष अवलोकन, सङ्ग्राहलयको र त्यमा राखिएका विविध चिजको अवलोकन, बुद्धका पालामा प्रयोगमा ल्याइएका सिक्का, बुद्धका मूर्तिहरू, ,दिव्य उपदेश र बुद्धका पाइलाहरू आदिको अवलोकन सुनौली बोर्डरको अवलोकन गर्नु र सो रात त्यही बस्नु ।
सम्झनाको त्यो दिन शीर्षक दिएर २०६८ मङ्सिर २५ गते लुम्बिनीबाट पाल्पातिर लाग्नु सिद्धबाराही दर्शन, सबैभन्दा ठूलो करुवाको मूर्ति, ढाका पसल, अम्मरसिंह थापाले बनाएको पृथ्वीस्तम्भ, पाल्पादरबार, गणेशविनायक ,आदिको अवलोकन गरेर पोखरातिर लाग्नु । पोखराको सुन्दर नगरीमा पाताले छाँगा, गुप्तेश्वर गुफा, विन्ध्यावासिनी मन्दिर अवलोकन एवम् दर्शन । त्यसपछि फेवातालमा डुङ्गा चलाउनु, बाराही मन्दिर, चमेरेगुफा महेन्द्रगुफा, माछापुछ«े हिमाल,सेती नदीको खोच, अन्तराष्ट्रिय संग्राहलय,घाँसीकुवा,मस्र्याङ्दी जलविधुत आयोजना, आदि अवलोकन गर्दै काठमाण्डौ फर्कनु आदिको वर्णन यस यात्रामा आएको छ ।  
 बुद्ध र लुम्बिनी –यस शीर्षकमा २४ गतेको लुम्बिनीमा वर्णन नगरिएका  केही थप विवरणहरू आएका छन् । लुम्बिनी बुद्ध जन्मेको ठाउँ, लुम्बिनीको नामबाट एउटा अञ्चलको नामाकरण, लुम्बिनीलाई विश्वसम्पदासूचीमा सूूचीकृत गरिएको र यो बौद्धधर्माबलम्वीको धार्मिक स्थल रहेको, अविछिन्न शान्तिदीप जलिरहने एक शान्त सुन्दर स्थान जसको कारणले गर्दा नेपाललाई विश्वमा चिनाउन सकिने भएकोले यसको सम्रक्षण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो भन्ने विवरण आएको छ ।
नारायणहिटी दरबार सङ्ग्राहलय –यस कृतिको एउटा महत्वपूर्ण नियात्रा हो । नारायणहिटी दरबारमा गणतन्त्र आउनु भन्दा पहिला राजमहलका रूपमा थियो र राजाले यहीबाट राजकाज चलाउँथे । गणतन्त्रपछि भने यसलाई सङ्ग्राहलयको रूपमा परिणत गरियो ।वि.सं.२०६५ साल फागुन १६ गतेबाट सर्वसाधारणको लागि अवलोकन गर्ने कामको थालनी भयो । यस नियात्रामा नियात्राकारले दुई तोप,देखिने, नारायण मन्दिर, नारायणहिटी दरबारको नामाकरण मन्दिर नजिकै रहेको धाराको नामबाट नारायणहिटी रहेको भन्ने जानकारी पाउनु,। नेपाल भाषामा धारालाई हिटी भनिने र नारायण र हिटीको संयुक्तरूप नै नारायणहिटी भएको कुरा प्रतीक्षाको लेखले दर्शाउँछ । दरबारमा धेरै कक्षहरू रहेका, यिनको नाम देशका जिल्लाको नामबाट राखिएकोे, मुख्य प्रवेशद्वार देशका हिमालहरूको नामबाट राखिएको ,५६ कक्षहरू प्रदर्शनीको लागि खुला गरिएका, गौरीशंकर मुख्य प्रवेशद्वारलाई विभिन्न,प्रकृति र प्रतीकात्मकचिन्ह तथा सुन्दर फूलबुट्टाहरूले सजिएको, हरेक कक्षलाई विभिन्न उद्देश्यमा प्रयोग गरिएको विवरणहरू, यहाँ आएका छन्। दुखद, महत्वपूर्ण ऐतिहासिक अविस्मरणीय २०५८ साल जेठ १९ गते भएको दरबार हत्याकाण्डको भवन भने हटाइएको जानकारी यस नियात्राबाट थाहा पाइन्छ ।प्रतीक्षाले यस नियात्रामा नारायणहिटी दरबारको हरेक कक्ष लगायत त्यहाँको दुर्लभ पूmलको बोट बिरुवाहरू तथा वगैंचाको विवरण प्रस्तुत गर्नु भएको छ । उहाँले लेख्नु हुन्छ – 'नारायणहिटी दरबार सङ्ग्राहलय असाध्यै राम्रो छ । यसले हामीलाई इतिहास र वर्तमानको बोध गराउँछ । ' प्रतीक्षाले सबै कक्ष खोलिनु पर्ने ,प्रचारप्रसार गरेर आन्तरिक र विदेशी पर्यटकको सं)ख्यामा बृद्धि गर्ने र अर्थतन्त्र बलियो बनाउँदा विकासको कामले तिब्रता लिने जस्ता सुझाव यहाँ आएका छन् ।
मनकामनामा हामी –मिति २०७२ चैत्र १३ गते प्रतीक्षा, प्रतिक्षाका भाइ बाबाआमा लगायत चारजना मनकामना दर्शको लागि गइन्छ र दर्शन गरिन्छ । यस विषयमा नियात्राकारले यस क्षेत्रको धार्मिक, आर्थिक सामाजिक सांस्कृतिक, प्राकृतिक, विविधतालाई दर्शाउने प्रयास पनि गरेकी छन् । सर्ब प्रथमत २०७२ सालको भूकम्पले पु¥याएको मानवीय भौतिक, आर्थिक विविध क्षतीलाई उठान गर्र्दै  प्रष्ट्याउने प्रयास गर्नुभएको छ  र क्षतीलाई पुनर्निमाणमा भएको सूस्तता, मन्दिर परिसरमा घुँइचो, बली प्रथामा नियात्राकारको सहमती नदेखिनु, परेवा उडाउनु र बोका छाड्नु राम्रो काम तर तिनै बोका , परेवा कसैले लगेर काट्ने काम नराम्रो,मनकामना मन्दिरको राम्रो व्यवस्थापन गरेमा आन्तरिक र वाह्यपर्यटकको घुँइचो लाग्ने सम्भावना,जिम्मेवार मानिसको सकृयताको आवश्यकताका धारणाहरू आएका छन् ।
 भिन्न शैलीको जमायो गुम्बा– शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र  अवस्थित छ जमाचो गुम्बा । मोटरबाटो बाट करिव ४.३७१ किलो मिटर हिड्न पर्ने , प्रवेश स्थानमै आफुले लगेका सामन लेखाएर जान पर्ने, फोहोर फाल्न, होहल्ला गर्न, हर्न बजाउन गीत गाउन, रेडियो बजाउन, नपाइने सूचना बोर्डमा लेखेर राखेको देखिन्छ । यस राष्ट्रिय निकुञ्जमा २२ प्रजातीका भन्दा बढ्ता स्तनधारी, ३११ प्रजातीका पंक्षी, जस्मा ११७ प्रजाती बसाइँ सरेर आउने गरेका यहाँ देख्न पाइने। यो गुम्बनबाट काठमाणै सबै हेर्न सकिने, ५ बजेभित्र फर्किसक्नु पर्नेे, आदिको साथै यहाँको प्राकृति सुन्दरतालाई नियात्राकारले प्रष्ट पार्दै भन्छिन् –"प्रकृतिले नेपाल आमाको पोल्टोमा मुरीका मुरी सौन्दर्यता हाली दिएको छ भन्दा पनि फरक नपर्ला ती सौन्दर्यता संरक्षण गर्न हामी आँफै अघि सर्नु पर्छ । तर अहिलेसम्म हामी अर्काको भरमा बाँचिरहेका छौं । त्यसैले त केही गर्न सकिरहेका छैनौं ।"
बास्तवमा प्राकृतिक सौन्दर्यको स्वर्णिम देश हो नेपाल । हामीले माल त पायौं तर चालपाउन नसकेर खुम्चिएको मात्र हो  ।
नियात्राहरू सबै  शैक्षिक अध्ययनमा लेखिएका छन् र छोटा छन् तर सन्देश मुलक छन् ।  नियात्रामा नियात्राकारले महत्वपूर्ण सन्देशलाई प्रष्ट्याउन कोशिस गरिएको देखिन्छ ,। प्राकृतिक सौन्दयर्तालाई टपक्क टिपेर लपक्कै टाँसेजस्तो देखिन्छ । प्रयटनपक्षलाई पनि विशेष जोड दिएको छ, जो नेपालले विदेशी मुद्रा कमाउने मुख्य श्रोत हो र देशको चौतर्फी विकासको लागि आवश्यक पर्छ ।
नियात्रा छोटोरूपमा आएका छन् । पढ्नमा सहज देखिन्छन् । ज्ञानवर्धक छन् र सन्देश मुलक पनि छन् । लेखन र प्रस्तुत शैली पनि रहर लाग्दो छ । हरेक नियात्रा लेखनमा त्यस ठाउँको समाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, धार्मिक, प्राकृति सौन्दर्यता,आदिलाई सूक्ष्मरूपमा प्रष्टयाउँन सकेमा अझै सुनमा सुगन्ध थपिन जान्छ । यी चिजमा नियात्राकार केहीहद्सम्म नजिक पुगेको देखिन्छ । पर्यटन र त्यसवाट हुने आर्थिक सवलताका कुराहरू भने नियात्राकारले उच्चाइका साथ उठाएकी छन् । यो नियात्राको सकरात्मक पक्ष हो । बहुमुखी लेखनमा प्रयासरत प्रतिक्षा लेखनलाई निरन्तरता दिँदै गएमा लेखनभविष्य उज्ज्वल छ र भावी लेखन सफलताको लागि कामना गर्दै विदा चाहान्छु ।

रोकिँदै हिड्दै भित्रको समीक्षा खण्ड
रोकिँदै हिड्दै भित्रको समीक्षा खण्डमा १०ओटा समीक्षा समावेश गरिएका छन् । दश ओटा समीक्षा निकै संक्षिप्त छन् । यी समीक्षाका सारभाव यस प्रकार छन् ।
भक्त काकी र उनको गीत सङ्ग्रह 'बिचरी चरी'–भक्त कार्की म्याग्दि निवासी,६ कृतिका सिर्जनाकार, पछिल्लो कृति 'बिचरी चरी'जसमा ६८ बालगीत भएको र बालबालिकाको विकासमा सहयोग पु¥याउने उद्देश्य लिएर लेखिएको र द्देश्यको निकट पुगेको धारणा समीक्षकबाट आएको छ ।
समीक्षकले समीक्षकमा समेटिएका कुराहरू यसरी प्रस्तुत मागर्नु भएको छ । लेखकले प्रकृति, चाडपर्व, आफन्त, जीवजन्तु, चराचुरुङ्गी,चङ्गा दाइँ,ताली जुनतारा काउबुढी, जोरबिजोर,सगरमाथा,धैर्यता जस्ता शीर्षक रोजेर आपूm बालबालिकाको मनो विज्ञान बुझेर लेख्ने लेखकको रूपमा परिचय दिन खोजेकी छन् । समीक्षकले निष्कर्षको रूपमा ज्ञान, सीप, धारणा मनोरञ्जन प्रदान गर्नेे यस सङ्ग्रहले हाम्रो सांस्कृतिक जीवनसँग सम्बन्धित विषयलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्दछ ' भन्ने धारणा पस्केकी छन् ।
सूर्य बी.सी र उनको संस्मणात्मक कृति 'आस्थापुञ्ज'– सूर्य बी.सीको कृति आस्थापुञ्ज  दाजुको चिरशान्तिको लागि लेखिएको र यस कृतिले गरिबीको यथार्थता,उनको जीवनशैली,.दैनिकीको बारेमा प्रस्तुत गरेको विवरण आएको छ ।
तेजप्रकाश श्रेष्ठ र उनको औपन्यासिक कृति 'हाम्रो स्कुल' – नेपाल बाल साहित्य समाजका पूर्व महासचिवले सिर्जना गरिएको हाम्रो स्कुल उपन्यासमा शिक्षानीतिमा लापर्वाही भएको खण्डमा भविष्यका कर्णधारको भविष्य विग्रने धारणा आएको छ ।
रामचन्द्र खतिवढा र उनको लघुकथासङ्ग्रह दमिनी कान्छी – यस कथा सङ्ग्रहको सिर्जना साहित्यिक पत्रकार रामचन्द्रले गरका हुन् र यस कथासङ्ग्रहमा 'समाजमा परिवर्तन ल्याउन विभिन्न निकायको मुख ताकेर बस्नु भन्दा,आफै अघि बढ्नु अहिलेको आवश्यक्ता रहको र यो कृति पढ्नै पर्ने धारणा समिक्षकले प्रस्तुत गरेकी छन् ।
तारा अनुरागी र उनको बालकथासङ्ग्रह 'सहयोगी हात'–यसकृतिमा "सानै उमेरदेखि नै बालबालिकालाई हामी र हाम्रोका साथसाथै हाम्रो परिवेश,परिस्थिति,र नैतिक शास्त्र बारे सिकाउन सकियो भने भोलीपर्सि गएर उनीहरूले नराम्रो काम गर्दैनन् " भन्ने उद्देश्य कृतिले बोकेको छ भन्ने समीक्षकको धारणा र यसमा भएका दशओटा कथाहरू ज्ञानदायी र प्रेरणादायी भएकोल सबैलाई पठन योग्य भएको सुझाव  समीक्षकले दिएकी छन् ।
सिर्जना शर्मा र  उनको औपन्यासिक कृति "गोल्डेन गेट,"–यस समीक्षामा अध्ययन गरेपछि अमेरिका, अष्ट्रेलिया,युके जाने युवायुवतीले भोग्न् परेका समस्यामा प्रकाश पारिएको र डिभीमा पास हुनेलाई गोल्डेनगेट पार गरेको  भन्ने धारणा आएको छ ।असफलता नै सफलताको साँचो हो , पैसामात्र सबै चिज होइन, आदि महत्वपूण अभिव्यक्तिको साथै निष्कर्षमा पराई मूलुकमा रगत बगाउनुभन्दा आफ्नो ठ देशमा पसिना बगाएमा आनन्द आउने सुझाउ दिएको छ ।
इन्द्रबहादुर श्रेष्ठ र उनको बाल कवितासङ्ग्रह 'हामी ज्ञानी'–तीन ओटा कृतिका सिर्जनाकार इन्द्रबहादुरको हामी ज्ञानी बालकवितासङ्ग्रहको विवेचना गर्दै समीक्षकको कथन छ –'बाल बालिका काँचो माटो हुन् सही मार्गमा डो¥याउन सके आपूmले चाहे अरूप ढाल्न सकिन्छ ।' 'सही गन्तव्यतर्फ पु¥याउन उनीहरूको सही शारिरिक एवम् मानसिक विकास हुनुपर्छ ।' समीक्षकले गहन धारणा सहित कृति सन्देशमुलक,सकरात्मक,र जीवनउपयोगीज्ञान सीप,धारणा भर्न जोड दिएको निष्कर्ष समीक्षकले निकालेकी छन् ।
एस.पी. श्रेष्ठ र उनका बालजीवनीको कृति 'वीर सपूतको जीवनी '–यस कृतिमा केही महापुरुषको जीवनी र तिनको अमूल्य योगदानलाई प्रस्तुत गरिएको छ । राष्ट्र निर्माणमा अब्राहम लिङ्कन,जस्ले दासप्रथाको अन्त्य गर्नु, यस्तै नेल्सन मण्डेला,,गोपालकृष्ण गोप्mले,हो चि मिन्ह जस्ता, वीर सपूतको राष्ट्रप्रतिको समर्पणले राष्ट्रलाई सवल बनाएको जानकारी सहित समीक्षकको सुझाव यसरी आएको छ –"निस्वार्थ, लगनशील, मिहिनेत र देशप्रति प्रेम बोकेर अगाडी बढ्ने हो भने जुनसुकै मुलुक पनि स्वर्ग बन्छन् । "
विभिन्न लेखकका लघुकथाहरू सङ्कलित कृति 'लघुकथाको सुगन्धमा डुबुल्की मार्दा' – यस सङ्कलित कृतिका  सम्पादनकर्ता हुन् डा. पुस्करराज भट्टा, उद्धवप्रसाद प्याकुरेल र घनश्याम डल्लाकोटी । यस कृतिमा ७४ जना कथाकारका १२६ कथाहरू सङ्कलित छन् । यो कथा सङ्ग्रह विविधताले सजिएको छ । समीक्षकले छोटो मिठो तरिकाले सार भाव समेट्दै लेख्नु हुन्छ– 'कतिपय प्रसङ्गमा प्रवाह गर्न खोजिएको सन्देशहरू अधुरा छन् , भाषा गत त्रुटीहरू मनग्य भेटिन्छन्, कथा चयनको खास आधार भेटिदैन वा सम्पादकीयमा खुलेको छैन ।' सकरात्मक र नकरात्मक पक्षलाई समीक्षकले समेटेको देखिन्छ । जय छाङ्छा र उनको नविनम् कृति नियात्रा विधा परिचय– जय छाङ्छा एउटा विसिष्ट साधक र निरन्तरताले गर्दा साहित्यिक व्यक्तित्व निर्माण भएको अति गहन अध्ययन तथा विश्लेषणका साथ,तयार पारिएको यो कृति महत्वपूर्ण प्राप्ति र उपलब्धि भएको धारणा आएको छ ।
समग्रमा विश्लेषण गर्दा हरेक समीक्षा छोटाछन् तापनि लेखकको छोटो परिचय, लेखकका कृति प्रकाशन, लेखको कृति लेखनको उद्देश्य, सार भाव, सकरात्मक पक्ष तथा नकरात्मक पक्षको टिप्पणी, निष्कर्ष आर्दिलाई समेटेर सानाा मिठा समालोचना आएका छन् । लेखनशैली सबैको आफ्नो आफ्नो तरिकाको हुने भएकोले आफ्नो दृष्टिकोणको आधारमा हेर्दा परिमार्जित समीक्षा लेखनमा निरन्तरताको खाँचो भने अवस्य देखिन्छ ।
लेख खण्ड
यस खण्डमा तीनवटा लेखहरूसमावेश गरिएको छन् । प्रथम लेख –बाल स्वास्थमा चरम लापरवाही हो । यस लेखले स्वास्थ प्रदान गर्ने अस्पताल त्यसमा चाहिने उपकरण,औषधी, सबै सुविधा हुनु पर्नेमा सो नभएको, बजेटको कमी, कर्मचारीको अभाव, उपचार उपकरणाको अभाव आदि पक्षलाई समेटिएको छ ।
मूल्यहीन नर्सिङ पेशा – नर्सिङ् पेशा सबैको रोजाइमा परेको भएता पनि यसले आफ्नो कामको मूल्य उठाउन सकिरहेको छैन । नर्सको तलव लगायत सबै सुविधा न्यून हुनु र यस संस्थाप्रति आवाज उठाउने कोही नभएको धारणा आएको छ लेखमा ।
 बालदिवस –'बालबालिका देशका कर्णधार हुन् । भविष्यका ज्योति हुन् ।' यी शब्द भाषणमा त व्यपक सुनिन्छ ।  जीत आवाज उठाए पनि व्यवहारमा देखिदैन । यस्ता दिवसहरू मनाउने काम पनि हुन्छ तर रजगज भने पहुँच वालाकै हुन्छ । लेखकले बालअधिकारको पूर्णरूपमा लागुहुनु पर्ने र सबैले बाल अधिकार व्यवहारमा उत्रनु पर्ने धारणा आएका छन् ।
कविता खण्ड –यस खण्डमा १४ओटा कविता समावेश गरिएका छन् ।पहिलो कविताको शीर्षक छ सबै मिलौं । यस कविता द्वारा सबै मिल्नु पर्छ । सबैले सबैलाई सहयोग गर्नु पर्छ । जातभात आदिमा कसैले कसैलाई भेदभाव गर्नु हुँदैन भन्ने धारणा आएको छ ।
– या अभावै अभाव– कविताले देशमा हरेक क्षेत्रमा देखिएको अभावलाई प्रष्ट्याउने प्रयास गरेको छ ।
 पुतली –सोन्दर्य, परागसेचन आदिमा पूmलको महिमा हत्वपूर्ण छ । त्यसोहुँदा पुतलीका पखेंटा नभाँचौ र न छोऔं भन्ने धारणा आएका छन् ।
हिमाल –हिमाल हाम्रो देशको गौरव हो । यो विश्वको छानो हो यसको सही सदु्पयोग गरी पर्यटक भित्र्याएर मनग्य अर्थ आर्जन गर्न सकिन्छ भन्ने धारणा आएको छ ।
शान्तवातावरण र पर्यटन,– बास्तवमा जहाँ शान्त वातावरण हुन्छ त्यहाँ समृद्धि हुन्छ । कविले हिमाल र हिमाल सँग जोडिएका प्राकृतिक सम्पदा, चराचुरुङ्गी आदिको वर्णन गर्दै, राष्ट्र, राष्ट्रियता बोकेको यो कविताले शान्तिवातावरणबाट पर्यटन विकास भै आर्थिकलाभ नेपालले प्राप्त गर्न सक्ने धारणा आएको छ ।
भानु श्रद्धा तिमीलाई –यो कवितामा कविले भानुले, भाषाबाट नेपाल एकीकृत गरेकोले आज नेपाली जहाँ गए पनि त्यहाँ त्यहाँ भानु पूज्य रहेको धारणा आएको छ कवितामा ।
आमा–बुबा – यस कवितामा आमा–बुबाले छोराछोरीप्रति गरेको लगानी अमूल्य छ । छोराछोरीले आमा–बाबुले गरेको त्याग, माया ममता कर्तव्यलाइ भुलेजस्तो देखिएको छ ।
आजका हामी –यस कविता बालबालिका आज कोपिला भए पनि भविष्यका पूmल र देश निर्माणका सूत्र हुन भन्ने धारणा आएको छ ।
 बिचारो त्यो चरो लाई –चरालाई गुलेलीले हान्न नहुने,मार्न नहुने, पिंजडामा थुन्न नहुने । चरालाई माया र स्वतन्त्रता दिनु पर्ने धारणा आएको छ ।
उज्यालो राख्नलाई – देश आज जुनरूपमा उज्यालो हुन पर्ने थियो हुन नसकेको हुँदा देशका विकृति र विसङ्गति(भ्रष्टचार आदिबाट) बाट मुक्त पारी प्रकाशमय बनाउनु पर्ने धारणा आएको छ कवितामा ।
प्यारो हिमाल – म हिमाल, म नेपाल, म हुँ साह्रै राम्रो, यो सुन्दरता बचाउनु हाम्रो कर्तव्य"  हो भन्दै यहाँ हिमालको सुन्द्रताको वर्णन गरिएको छ ।
ऊ रहिछे जूनकिरी– जूनकिरी सानी भएर पनि शरीरभरी बत्ती बालेर प्रकाश छर्छे भने हामीले पनि अँध्यारो बिरुद्धमा बोलेर प्रकाश मय बनाउँ भन्नै धारणा आएको छ ।
देश अघि बढेको छैन– यो देश गौतम बुद्ध सीता, र्पृथ्वी नारायण जन्माएको देश जहाँका पिता पुर्खाहरूले जनताको सेवा गर्न अगाडी बढेर देशको गोरव बढाए तर आज धेरै नेता र सभासदहरू भएर पनि केही गर्न सकिरहेका छैनन् भन्ने धारणा छ कवितामा ।
कविता खण्डमा पनि विविधता देख्न पाइन्छ । यहाँ बाल गीतहरू (कविताहरू) पनि छन् । कविताहरू पनि छोटाछोटा भएको हुँदा र मिठा मिठा भएको हुँदा पढ्दा निकै रमाइलो लाग्छ ।  कविताले भन्न चाहेको सन्देशलाई पूर्णता दिएको छ ।

भाषाशैली र प्रस्तुती – सबै सिर्जनाको भाषा सरल छ । सबैले सहज रूपमा बुभ्mन सकिने पढ्न सकिने तरिकाले लेखिएको छ । यथास्थानमा उखानको .(जस्तै चाँँहिदाको भाँडो नचाँहिदाको ठाँडो, वैंशमा त स्याल पनि घोर्ले हुन्छ आदिको) प्रयोग गरिएको छ ।
शीर्षकीकरण– कृतिको नामाकरण गरेकोमा कुनै लेख कविता आदि देखिदैन । शीर्षक 'रोकिँदै हिड्दै' राखिएको छ । सहज रूपमा हेर्दा शीर्षक बहुआयमिक (बहुअर्थ, लाग्ने खालको ) छ । देशको विकासकर्म, आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक, स्वास्थ,आदि सबैको गतिशीलता 'रोकिँदै हिड्दै' जस्तो छ भन्दा अन्य अर्थ लाग्दैन । प्राणीजगतलाई केलाएर हे¥यो भने पनि जीवनको गतिशीलता एकनासको छैन तर गतिशील जीवन बनाउनु पर्छ भन्ने सन्देश पनि यस कृतिका लेखरचनाले प्रष्ट्याएका छन् । निचोडमा शीर्षक सार्थक छ भन्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष– यस कृतिमा पाँच खण्ड भएकोले मैले कृतिलाई पञ्चामृतको रूपमा लिएको कुरा माथि नै उल्लेख गरिसकेको छु ।यी पञ्चामृतलाई विशलैषण गरेर हेर्दा लघुआकारका छन् ।सबै सिर्जना शिक्षाप्रद छन् । कथाहरूलाई गरिबीले अँठिएका समाजको दर्पण हो भन्न सकिन्छ । समग्रमा 'हिड्दा हिड्दै' यो पञ्चामृतले सुन्दर सन्देश बोकेको छ । एकै कृतिले कथा,नियात्रा, समीक्षा, लेख र कविताको मिश्रणले पाठकलाई इच्छा अनुसारको रसपान गराउन सक्षम देखिन्छ । त्यसो हुँदा किर्ती पठनीय छ र ग्रहणीय छ । यति भन्दा भन्दै पनि यसमा केही कमी कमजोडी  छँदैछैनन् त भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ । अवश्य पूर्ण कोही पनि हुँदैन तर पूर्णतातिर अग्रसर हुन भने अवस्य सकिन्छ । प्रथम कृति भए पनि प्रतीक्षाको यो कृति सुन्दररूपमा प्रस्तुत भएको छ । नेपाली साहित्यका  विविध लेख रचनामा एउटा सुन्दर कृतिले स्थान लिएको छ र समग्रमा हिड्दा हिड्दै यो पञ्चामृतले सुन्दर सन्देश बोकेको छ भन्दै विजय दशमीको शुभकामना सहित  विदा हुन चाहान्छु ।
धन्यवाद
२०७९ साल असोज १६ फूलपातीको दिन 

रोकिँदै हिड्दै भित्रको नियात्रा खण्ड

 सदानन्द अभागी
प्रतीक्षा रिजालका कथा खण्ड (१५ कथाहंरू)को संक्षिप्त समीक्षा मैले गरिसकेको छु । अब म  नियात्रा खण्ड (६ ओटा नियात्राहरू),मा पदार्पण गर्दै छु । यी नियात्राहरू के उदेश्य लिएर गरिएका थिए र यसबाट के उपलब्धी भयो भन्नेमा म केन्द्रित हुन चाहान्छु । प्रतीक्षाको यस कृति पढ्दा उनको हात सबै विषयमा सफलताको साथमा अगाडी बडेको छ । विविधताले सजिएका यी नियात्रा खण्ड पनि धेरै लामा छैनन् । छोटा भए पनि मीठा छन् ।  त्यसो हुँदा नियात्रा खण्डको छोटो सार भाव यहाँ म प्रस्तुत गर्न गै रहेको छु ।
आहा त्यो यात्रा–त्यो यात्रा विद्यार्थीहरूको शैक्षिक भ्रमण हो । मिति २०६८ सालको मङ्सिर २३ गते काठमाडौबाट चितवनको लागि यात्रा थालनी गरिन्छ, मलेखुमा खाना खानु, नदीकिनारमा फोटो खिच्नु र चितवन पुग्नु, बाटोमा दास ढुङ्गाको अवलोकन, चितवन सौरहामा हात्ती चढ्नु संग्राहलय र सास्कृतिक नाचको अवलोकन गर्नुको साथै साथीहरूसँग नाचगान र वार्तालाप सहित आनन्द मनाउनु । दोस्रो दिन लुम्बिनी प्रस्थान,। लुम्बिनी पुगेपछि अशोकस्तम्भ, मायादेवीको मन्दिर अवलोकन, बुद्धको जन्मघरको अवशेष अवलोकन, सङ्ग्राहलयको र त्यमा राखिएका विविध चिजको अवलोकन, बुद्धका पालामा प्रयोगमा ल्याइएका सिक्का, बुद्धका मूर्तिहरू, दिव्य उपदेश र बुद्धका पाइलाहरू आदिको अवलोकन सुनौली बोर्डरको अवलोकन गर्नु र सो रात त्यही बस्नु ।
सम्झनाको त्यो दिन शीर्षक दिएर २०६८ मङ्सिर २५ गते लुम्बिनीबाट पाल्पातिर लाग्नु सिद्धबाराही दर्शन, सबैभन्दा ठूलो करुवाको मूर्ति, ढाका पसल, अम्मरसिंह थापाले बनाएको पृथ्वीस्तम्भ, पाल्पादरबार , गणेशविनायक ,आदिको अवलोकन गरेर पोखरातिर लाग्नु । पोखराको सुन्दर नगरीमा पाताले छाँगा, गुप्तेश्वर गुफा, विन्ध्यावासिनी मन्दिर अवलोकन एवम् दर्शन । त्यसपछि फेवातालमा डुङ्गा चलाउनु, बाराही मन्दिर, चमेरेगुफा महेन्द्रगुफा, माछापुछ«े हिमाल,सेती नदीको खोच, अन्तराष्ट्रिय संग्राहलय, घाँसीकुवा,मस्र्याङ्दी जलविधुत आयोजना, आदि अवलोकन गर्दै काठमाण्डौ फर्कनु आदिको वर्णन यस यात्रामा आएको छ ।  
 बुद्ध र लुम्बिनी –यस शीर्षकमा २४ गतेको लुम्बिनीमा वर्णन नगरिएका  केही थप विवरणहरू आएका छन् । लुम्बिनी बुद्ध जन्मेको ठाउँ, लुम्बिनीको नामबाट एउटा अञ्चलको नामाकरण, लुम्बिनीलाई विश्वसम्पदासूचीमा सूूचीकृत गरिएको र यो बौद्धधर्माबलम्वीको धार्मिक स्थल रहेको अविछिन्न शान्तिदीप जलिरहने एक शान्त सुन्दर स्थान जसको कारणले गर्दा नेपाललाई विश्वमा चिनाउन सकिने भएकोले यसको सम्रक्षण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो भन्ने विवरण आएको छ ।
नारायणहिटी दरबार सङ्ग्राहलय –यस कृतिको एउटा महत्वपूर्ण नियात्रा हो । नारायणहिटी दरबारमा गणतन्त्र आउनु भन्दा पहिला राजमहलका रूपमा थियो र राजाले यहीबाट राजकाज चलाउँथे । गणतन्त्रपछि भने यसलाई सङ्ग्राहलयको रूपमा परिणत गरियो । वि.सं.२०६५ साल फागुन १६ गतेबाट सर्वसाधारणको लागि अवलोकन गर्ने कामको थालनी भयो । यस नियात्रामा नियात्राकारले दुई तोप,देखिने, नारायणमन्दिर, नारायणहिटी दरबारको नामाकरण नारायण र हिटी (मन्दिर नजिकै रहेको धाराको नामबाट नारायणहिटी) रहेको भन्ने जानकारी पाउनु,। नेपाल भाषामा धारालाई हिटी भनिने र नारायण र हिटीको संयुक्तरूप नै नारायणहिटी भएको कुरा प्रतीक्षाको लेखनले दर्शाउँछ । दरबारमा धेरै कक्षहरू रहेका, यिनको नाम देशका जिल्लाहरूको नामबाट राखिएकोे, मुख्य प्रवेशद्वार देशका हिमालहरूको नामबाट राखिएको ,५६ कक्षहरू प्रदर्शनीको लागि खुला गरिएका, गौरीशंकर मुख्य प्रवेशद्वारलाई विभिन्न,प्रकृति र प्रतीकात्मकचिन्ह तथा सुन्दर फूलबुट्टाहरूले सजिएको, हरेक कक्षलाई विभिन्न उद्देश्यमा प्रयोग गरिएको विवरणहरू, यहाँ आएका छन् ।
दुखद, महत्वपूर्ण ऐतिहासिक अविस्मरणीय २०५८ साल जेठ १९ गते भएको दरबार हत्याकाण्डको भवन भने हटाइएको जानकारी यस नियात्राबाट थाहा पाइन्छ ।प्रतीक्षाले यस नियात्रामा नारायणहिटी दरबारको हरेक कक्ष लगायत त्यहाँको दुर्लभ पूmलको बोट बिरुवाहरू तथा वगैंचाको विवरण प्रस्तुत गर्नु भएको छ । उहाँले लेख्नु हुन्छ – 'नारायणहिटी दरबार सङ्ग्राहलय असाध्यै राम्रो छ । यसले हामीलाई इतिहास र वर्तमानको बोध गराउँछ । ' प्रतीक्षाले सबै कक्ष खोलिनु पर्ने ,प्रचारप्रसार गरेर आन्तरिक र विदेशी पर्यटकको सं)ख्यामा बृद्धि गर्ने र अर्थतन्त्र बलियो बनाउँदा विकासको कामले तिब्रता लिने जस्ता सुझाव यहाँ दिएकी छन् ।
मनकामनामा हामी –मिति २०७२ चैत्र १३ गते प्रतीक्षा, प्रतिक्षाका भाइ बाबाआमा लगायत चारजना मनकामना दर्शको लागि गइन्छ र दर्शन गरिन्छ । यस विषयमा नियात्राकारले यस क्षेत्रको धार्मिक, आर्थिक सामाजिक सांस्कृतिक, प्राकृतिक, विविधतालाई दर्शाउने प्रयास पनि गरेकी छन् । सर्ब प्रथमत २०७२ सालको भूकम्पले पु¥याएको मानवीय भौतिक, आर्थिक विविध क्षतीलाई उठान गर्र्दै  प्रष्ट्याउने प्रयास गर्नुभएको छ  र क्षतीलाई पुनर्निमाणमा भएको सुस्तता, मन्दिर परिसरमा घुँइचो, बली प्रथामा नियात्राकारको सहमती नदेखिनु, परेवा उडाउनु र बोका छाड्नु राम्रो काम तर तिनै बोका, परेवा कसैले लगेर काट्ने काम नराम्रो,मनकामना मन्दिरको राम्रो व्यवस्थापन गरेमा आन्तरिक र वाह्यपर्यटकको घुँइचो लाग्ने सम्भावना,जिम्मेवार मानिसको सकृयताको आवश्यकताका धारणाहरू आएका छन् ।
 भिन्न शैलीको जमाचो गुम्बा– शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र  अवस्थित छ जमाचो गुम्बा ।मोटरबाटो बाट करिव ४.३७१ किलो मिटर हिड्न पर्ने , प्रवेश स्थानमै आफुले लगेका सामन लेखाएर जान पर्ने, फोहोर फाल्न, होहल्ला गर्न, हर्न बजाउन गीत गाउन, रेडियो बजाउन, नपाइने सूचना बोर्डमा लेखेर राखेको देखिन्छ । यस राष्ट्रिय निकुञ्जमा २२ प्रजातीका भन्दा बढ्ता स्तनधारी, ३११ प्रजातीका पंक्षी, जस्मा ११७ प्रजाती बसाइँ सरेर आउने गरेका यहाँ देख्न पाइने, यो गुम्बनबाट काठमाणै सबै हेर्न सकिने , ५ बजेभित्र फर्किसक्नु पर्नेे, आदिको साथै यहाँको प्राकृति सुन्दरतालाई नियात्राकारले प्रष्ट पार्दै भन्छिन् –"प्रकृतिले नेपाल आमाको पोल्टोमा मुरीका मुरी सौन्दर्यता हाली दिएको छ भन्दा पनि फरक नपर्ला ती सौन्दर्यता संरक्षण गर्न हामी आँफै अघि सर्नु पर्छ । तर अहिलेसम्म हामी अर्काको भरमा बाँचिरहेका छौं । त्यसैले त केही गर्न सकिरहेका छैनौं ।"
बास्तवमा प्राकृतिक सौन्दर्यको स्वर्णिम देश हो नेपाल । हामीले माल त पायौं तर चालपाउन नसकेर खुम्चिएको र गरिब, वेरोजगारीमात्र भएका हौं ।
नियात्राहरू सबै  शैक्षिक अध्ययनमा लेखिएका छन् र छोटा छन् तर सन्देश मुलक छन् ।  नियात्रामा नियात्राकारले महत्वपूर्ण सन्देशलाई प्रष्ट्याउन कोशिस गरिएको देखिन्छ ,। प्राकृतिक सौन्दयर्तालाई टपक्क टिपेर लपक्कै टाँसेजस्तो देखिन्छ । प्रयटनपक्षलाई पनि विशेष जोड दिएको छ, जो नेपालले विदेशी मुद्रा कमाउने मुख्य श्रोत हो र देश चौतर्फी विकासको लागि आवश्यक पर्छ ।
नियात्रा छोटोरूपमा आएका छन् । पढ्नमा सहज देखिन्छन् । ज्ञानवर्धक छन् र सन्देश मुलक पनि छन् । लेखन र प्रस्तुत शैली पनि रहर लाग्दो छ । हरेक नियात्रा लेखनमा त्यस ठाउँको समाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, धार्मिक, प्राकृति सौन्दर्यता, आदिलाई सूक्ष्मरूपमा प्रष्टयाउँन सकेमा अझै सुनमा सुगन्ध थपिन जान्छ । यी चिजमा नियात्राकार केहीहद्सम्म नजिक पुगेको देखिन्छ । पर्यटन र त्यसवाट हुने आर्थिक सवलताका कुराहरू भने नियात्राकारले उच्चाइका साथ उठाएकी छन् । यो नियात्राको सकरात्मक पक्ष हो । बहुमुखी लेखनमा प्रयासरत प्रतिक्षा लेखनलाई निरन्तरता दिँदै गएमा लेखनभविष्य उज्ज्वल छ र भावी लेखन सफलताको लागि कामना गर्दै विदा चाहान्छु ।
धन्यवाद
 २०७९ साल भदौ ३० गते 

रोकिँदै हिड्दै गर्दै प्रतीक्षा रिजाल

सदानन्द अभागी
प्राथमिक  विद्यालय अध्ययन गर्दादेखि लेखन यात्रामा लम्केकी प्रतीक्षा रिजालको भुँडीपुराणबाट प्रकाशन भएको 'रोकिँदै हिडदै' कृति आज मेरो हातमा अध्ययनको लागि प्राप्त भएको छ । सरसर्ती  विषय सूचि अध्ययन गर्दा कथा खण्ड (१५ कथाहंरू)नियात्रा खण्ड (६ ओटा नियात्राहरू), समीक्षा खण्ड (१०ओटा समीक्षाहरू), लेख खण्ड(३ ओटा लेखहरू) र कविता खण्ड ( १४ कविताहरूगरी ४८ ओटा सिर्जनाहरू गरी यस कृतिमा ४८ ओटा सिर्जनाहरू समाबेस भएका छन् ।
सिर्जनाकार वरिष्ठ साहित्यकार नवराज रिजालकी सुपुत्री भएको विवरण उहाँको लेखनबाट जानकारी पाइन्छ । प्रतीक्षाको लेखनकार्यको थालनी विद्यार्थी कालबाटै थालनी भएको जानकारी पाइन्छ । उहाँ छ कक्षामा पढ्दा, 'दिउँ शिक्षा छोरीलाई' नामक कविता रेडियो सगरमाथाको नियमित कार्यक्रम लुकामारीमा बाचन भएपछि थालनी भएको थियो र आज उहाँको लेखन कार्य सुचारु रूपले अगाडी बढिरहेको छ । बास्तवमा हुने बिरुवाको चिल्लो पात भने जस्तै लेखन गतिशीतामा प्रतीक्षा रिजाल यो कृतिबाटै बहुविधाकी  सिर्जनाकार हुन भन्ने परिचय दर्शिएको छ ।
प्रतीक्षा रिजाल वि.एन.एस अध्ययनरत अन्तिम वर्षकी छात्रा हुनुहुन्छ ।यस्तो कठिन विषयमा अध्ययनरत हुँदाहुँदै पनि प्रथम कृतिमै स्तरीय लेख रचना लेख्नु, र भुडीपुराण जस्तो प्रकाशनले प्रकाशन गर्नुले नै कृतिले गहकिलो संदेश दिएको प्रष्ट हुनआउँछ ।
कृति र कृतिकारप्रति साहित्यकारको धारणा –छायादत्त न्यौपान 'वगर'ले लेख्नुहुन्छ –'यसले जीवन एकनासको छैन अलमलिदै भए पनि हिड्न छाडन हुँदैन भन्ने संकेत गरेको छ । जीवनबाट थाक्न डराउन हुँदैन भन्ने सोच बोकेकी गतिशीलताकी पक्षपाती स्रष्टाले भविष्यप्रति आशावादी र जीवनप्रति सकरात्मक बिचार बोक्नेहरूको प्रतिनिधित्व गरेको अनुभूत हुन्छ ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –यस कृतिमा पाँच फरक सिर्जनाहरू समावेश गरिएका छन् । पञ्चशब्द नै अधिकांश पवित्रतताको लागि प्रयोग गरिन्छ । यसो हुँदा यसलाई मैले पञ्चामृतको रूपमा लिएको छु । यी पाँच अमृत मध्ये पहिलो अमृतको रूपमा आएको छ कथा खण्ड । कथा अमृतलाई पान गर्नु नै असल ठाने र यसैमा म घोत्लिन चाहान्छु ।
कथा एउटा घटना क्रमको छोटो गद्यात्मक अभिव्यक्ति हो जो आँफैमा पूर्ण हुन्छ ।यसको मूल्याङ्कन गर्दा कथा बस्तु कस्ता छन्, कस्ता घटनालाई यसमा समावेश गरिएका छन् । पात्र चयन, संवाद, के सन्देश दिन खोजेको छ, भाषशैली, आदिको आधारमा जान सके राम्रो हुन्छ ।
प्रतीक्षाको यस कृतिमा समावेश गरिएका कथाहरू लघुआकारका छन् । एउटा कथालाई निकै ध्यान दिएर अध्ययन ग¥यो भने करिब ५ मिनट लाग्छ । समसामयिक विषय, समाजमा घटेका वा घट्न सक्ने घटनाक्रम, यथार्थ प्रस्तुति, कृयाशील पात्र,मिश्रित संवाद,उदेश्यमूलक सन्देश, कृतिको एक कथा अध्ययन गर्दा अर्को कथाको अध्ययन कस्तो होला भन्ने कौतुहल्ता जगाई राख्ने ,सरल र सहज शैलीको लेखाई र प्रस्तुति, उखान टुक्काको याथास्थानमा प्रयोग भएको देखिन्छ ।
कथासार–यसकृतिमा समावेश गरिएका कृतिको सार यस प्रकार छ –
पछुतो –मानिसले गल्ति गर्छ अनि सजाएको भागी हुँदा पछि पछुताउँछ । समाजमा आमा मर्नु, बाबुले अर्को विवाह गर्नु । सौताने छोराछोरीलाई सौताने आमाले हेला गर्नु, घर छाड्नु उचित संरक्षण नपाउनु अनि कुलतमा लाग्नु   जेल जानु जेल गए पछि पछुताउनु सन्देश बोकेको यस कथामा बालशोषणका कुरालाई पनि समेटिएको छ ।
दुःखपछिको खुसी – बाबुको मृत्यु आमा जेल जानु,  विकास र विनिता जीवन धान्न गाउँका मानिसकोमा काम र अध्ययन दुबै गर्नेगरी काम लगाइएकोमा कष्टकर जीवन विताउनु परेको अवस्थामा मालिकका साथीको आगमन उनीहरूलाई साथमा लाने आग्रह अनि त्यो घर छाडेपछि पढ्न पाएको र दुःखबाट मुक्ति भएको धारणा आएको छ ।यस कथाले पनि बालश्रममा बालकको श्रमशोषणको सन्देशको साथै संस्थाले बालअधिकारलाई संरक्षण गर्दै बालबालिकाको उद्धारको  सन्देश पनि यहाँ आएको छ ।।
सतर्क नहुँदा –रियाको विवाहको लागि सामान किनिएका, रिया घर सजावटमा लागेकी, बाबु जागिरमा अपरिचित घरमा आउनु,विवाहको लागि सामान छ भन्दै घरभित्र पस्ने आग्रहगर्नु , घरभित्र पसेपछि प्रसादको रूपमा केही नशालुपदार्थ खानदिनु वेहोस पारेर अमूल्य गहनाआदि लिएर जानु । । यस कथाले अपरिचित व्यक्तिले दिएको खाना खान नहुने र विश्वास गर्न नहुने सन्देश दिएको छ ।
 सहयोगी पूmलमाया – पूmलमाया मामा घरबाट घर आउँदा खलासीले एउटा बृद्धाले भाडा तिर्न नसकेको र गाडीबाट झारिदिने अवस्थामा पूmलमायाले मामामाइजूले दिएको पैसाबाट भाडातिरेको र  छोराबाट अपहेलित ती बृद्धालाई घरमालगी राखेको । अर्काको सहयोग गर्नुपर्छ र आपूmले सहयोग पाइन्छ साथै अर्कालाई घृणा र शोषण गर्न हुँदैन भन्ने सन्देश बोकेको छ कथाले ।
खालासी भाइ– बाबु आमाको करूणा र मायाबाट बञ्चित  भएर कलिलो उमेरमै खलासीको जीवन विताउनको लागि बाध्य भएको दुःखद धारणा आएको छ कथामा । गरिबीको कारणले बाबा आमाले छोराछोरीप्रति दिनप्रने माया र ममताको बाध्यकारी अभाव, ड्राइभरले खलासीप्रति गर्ने दुव्र्यवहारको सन्देश प्राप्त भएको छ ।
यमुनाको भविष्य –एउटा नाङ्ले पसेल्नीकी छोरीको भोकको क्रन्दन, आमाले भोग्न परेको घामपानी, धुलो धुवाँ,विमार पर्दा र हातमुख जोड्न पैसाको अभाव,गरिबीको कारणले सबैको हेला आदिको अवस्थामा छोरी यमुनाको भावि जीवन कता जाला भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
 दिदीभाइ–बाटोमा माग्नेलाई देखेर भाइले यसबारे दिदीसँग कुराको सोधनी , गर्दा माग्ने भएकोले बाटोमा माग्न बसेको कुरा भाइलाई भन्दा भाइले पैसा दिने कुरा गर्दा बाबुले आजकल माग्न लगायर पेसा सञ्चालन गरिएको हुन्छन् त्यसो हुँदा  दानदिंदा पनि जानेर बुझेर दिनु पर्छ भन्ने धारणा आएको छ कथामा ।
सपना – यसकथाले धेरै घटनालाई उठान गरेको छ । महिलाप्रति हेर्ने मानिसको हेय दृष्टिकोण, बाबुआमाले छोरीलाई पढाएर सहयोगको अपेक्ष राख्नु,गाउँबाट सहर पुगेपछि अगतिलोसङ्गतिले गर्दा लिएको लक्ष हाँसिल नहुने,फोन र सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग,शरीरको अर्धनग्न अवस्था, हैसियतको ख्याल गर्नु पर्ने,बाबु आमाले सहरमा पढाइमा पठाएका छोराछोरीको निग्रानी गर्न कमी,आदि। छोरीले पनि आफ्नो लक्षतिर नलागेर कुमार्गको अवलम्वन गरी विवाहगर्दा बाबुआमाको सपना पुरा हुन नसकेको धारणा आएको छ कथामा ।
अभिलाषा – यस कथामा गरिबीले अँठिएको परिवार क्यान्सर रोगसँग  लडेर जितेर बाँच्नु भनेको पक्कै नै कठिन काम हो । तर गरिबीले सताए पनि सोहनका आमा,बाबुले भने सोहनलाई बचाउन हिम्मत हारेका छैनन् र निको पारेर घरलाने अठोट बोकेर अस्पतालमा उपचार गराइरहेका छन् ।सोहनले पनि घर गएर साथीसँग खेल्ने पढ्ने धारणा राखिरहेको छ ।
पश्चताप–यस कथामा पूmटवलको खेल हारेको विषयमा तीन जना साथी सँग विवाद चल्छ सबै विवादमा आवेगमा आउँछन् र साथी माथि आक्रमण  हुन थाल्छ । रमेशको टाउकोबाट रगत आउँछ । टाउकोबाट रगत बग्न थालेपछि उसका साथी नारायण र उमेश घरतिर भाग्छन् । रमेश वेहोस हुन्छ । बाबुले आएर उपचारको लागि अस्पताल लान्छन् । रमेशले आपूm झगडामा लागेकाले यस्तो घटना घटेको भनी पश्चताप गर्छ । नराम्रो कामको नतिजा पनि नराम्रै हुन्छ । कसैले कसैलाई दोष थोवार्नु राम्रो हैन  र आफ्नो गल्तीलाई पनि स्वीकार्नु पर्छ भन्ने सन्देश बोकेको यस कथामा अस्पतालको अवस्था, एम्बुलेन्सको कमी यातायातको कमीको कारणले उपचार गराउन ढिलाई जस्ता कारणालाई पनि समेटेको छ ।
अपरिचित –यस कथामा राती झगडा भएको स्थानमा अपरिचित महिलालाई  पिटिएको र टाउकोमा गहिरो चोट लागेको कलेजका विद्यार्थीले घाइतेलाई अस्पताल पु¥याइदिएको, सोधनीगर्दा विद्यार्थीले उनीहरूलाई केही थाहा नभएको बताएका र पुलिसलाई साक्षी राखी उनको शरीरलाई जाँच गर्दा एउटा भिजेको कागज भेटिएको त्यही कागजबाट परिचय खुल्छ कि भन्नेमा सबै लागेको धारणा आएको छ । असक्तलाई सबैलेसहयोग गर्नुपर्छ भन्ने संदेश बोकेको छ कथाले ।
विश्वास– यस कथामा मागीि विवाह, प्रेम विवाह,अन्तरजातीय विवाहमा देखिने सहजता र असहजता दर्शाइएको छ । काम पाउन असहजता,सक्षम भए पनि कसैको अनुकम्पा पाएमात्र कामपाइने , आत्म बल बलियो भएमा कसैसँग डराउन नपर्ने,जस्ता धारणा सहित एउटी दृढ विश्वासको साथमा अगाडी बढेकी मानुसिको सफल यात्राको कथा  हो यो ।
सम्बन्ध –भुन्टे, पुड्के, र च्यान्टे  फरक फरक आमाका कोखबाट जन्मेका तर बाबु भने एउटै थिए । एस.एलसीसम्म अध्ययन गरेपछि कामको खोजीमा लाग्नु काम नपाउनु, । च्यान्टे पढ्दै दाजुहरूलाई काममा सघाउनु  र दाजुहरूले बाबुको सल्लाह अनुसार खेतीपातीको काम गर्नु, विवाह हुनु , बुहारीहरू पहिला मिलेपनि पछि झगडा गर्न थाल्नु, तर लोग्नेहरूले सुन्दै नसुनेपछि  कसैको केही लागेन, दाजुभाइ बीचमा आत्मियता बढ्दै गयो । देउरानी जेठानी बीचको कलहबाट घर भाँडिनु आजको तडकारो समस्यालाई कथाले प्रष्ट पारेको छ ।
निकाव –मीरा बनजारा महमद अली नामकी महिला त्रिभुवन अन्तराष्ट्रिय विमान स्थलमा ओर्लनु,। उनले एउटी नानीलाई जवानी सबै लुटिएपछि माइतीको शरणमा आएको धारणा राख्नु, । ती नानी(एउटी नर्श ) उनको बारेमा सोधनी गर्न ललाइत थिइन् । बनजाराले एक जना मुस्लिम व्यपारी सँग प्रेम विवाह गरेको,बौद्ध संस्कारको मानिस मुस्लिम संस्कारमा रहनसहन, सबै कुरामा मेल नखाएको कुवेत गएर आएको, बाउ बिमारी भएकोले बाबुलाई भेट्न आएकी र माइतीमा पनि त्यति राम्रो सम्बन्ध नरहेको, छोरीको विवाह भैसकेको, छोरा पनि ठूला भएर निस्किएका आदि कुरा कानी गर्दागर्दै,पछी कुरा गर्ने सर्तमा फोन नम्बर दिएर गएकी बनजराको फोन कहिल्यै नलागेको भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
 परीक्षा फारम– सबल बिँडारीले पानीको व्यपार गर्न गाडीमा छि¥यो ।पानी विक्री भएन,परिक्षाको फारम भर्ने दिनसम्म यस्तै भएमा फारम कसरी भर्ने भन्दै हरेक गाडीमा चढेर पानी किनीदिने आग्रह गथ्र्यो कहिले बिक्री हुन्थ्यो कहिलै हुँदैनथ्यो । नेपाल बन्दको लागि बाटोमा नारा लगाउँदै गरेको स्थानमा धेरै पानीका बोत्तल विक्री होलान भनेर लिएर हुलमा पस्यो र आन्दोलनकारीले उसको पानी खाइदिए । पैसा कसैले तिरेनन् । परीक्षा अर्को वर्ष दिउँला भन्दै नारा जुलुसमा भागलिने स्थायी काम भेटेको मा ऊ मख्ख थियो भन्दै कथा समाप्त हुन्छ ।
यस कथाका पञ्चामृत मध्ये कथा अमृतको भावसार मथि पस्कने प्रयास गरेको छु । कथालाई प्रभावकारी बनाउनको लागि पात्रहरूको चयन पनि महत्व पूर्ण हुन्छ । यस कथामा कथाकारले सक्रिय पात्रहरू चयन गरेको देखिन्छ । सबै पात्रहरूले आफ्नो भूमिकालाई राम्रोसँग निभाएका छन् । कथामा अनावश्यक पात्रको नाम भर्ने गरेको पाइँदैन ।त्यसो हुँदा कथाहरू सहजरूपमा अगाडी बढेको देखिन्छ । अधिकाम्स पात्रहरू गरिबीले सत्तिएका, बाबु आमा मरेका तथा आमा मरेपछि बाबुले विवाह गरेर सौताने छोराछोरीलाई कष्ट दिएका, प्रेम विवाहबाट सन्तोष प्राप्त गर्न नसकेको, धनीबाट शोषित आदि पात्रहरूको बाहुल्यता देखिन्छ । संक्षेपमा भन्दा यी कथाहरू गरिबीको दर्पण हो भन्न सकिन्छ ।
परिवेश–ग्रामिण परिवेशमा लेखिएका कथा भए पनि राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय परिवेशलाई कथाले समेटेको छ । नेपालका विविध जिल्लाहरू जस्तै कन्चनपुर उदयपुर,काठमाडौ आदि, अन्तराष्ट्रिय परिवेशका कुराहरूमा कुवेत ,कतार मलेशिया आदि पर्दछन् । परिवेशमा कथाकारले सम्बन्धित क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्यतालाई पनि समावेश गरेकी छन् ।
भाषाशैली र प्रस्तुती – भाषा सरल छ । सबैले सहज रूपमा बुभ्mन सकिने पढ्न सकिने तरिकाले लेखिएको छ । यथास्थानमा उखानको .(जस्तै चाँँहिदाको भाँडो नचाँहिदाको ठाँडो, वैंशमा त स्याल पनि घोर्ले हुन्छ आदिको) प्रयोग गरिएको छ ।
शीर्षकीकरण – कृतिको नामाकरण गरेकोमा कुनै लेख कविता आदि देखिदैन । शीर्षक 'रोकिँदै हिड्दै' राखिएको छ । सहज रूपमा हेर्दा शीर्षक बहुआयमिक (बहुअर्थ, लाग्ने खालको ) छ। देशको विकासकर्म, आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक, स्वास्थ,आदि सबैको गतिशीलता 'रोकिँदै हिड्दै' जस्तो छ भन्दा अन्य अर्थ लाग्दैन । प्राणीजगतलाई केलाएर हे¥यो भने पनि गतिशीलता एकनासको छैन तर गतिशील जीवन बनाउनु पर्छ भन्ने सन्देश पनि यस कृतिका लेख रचनाले प्रष्ट्याएका छन् । निचोडमा शीर्षक सार्थक छ भन्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष – यस कृतिमा पाँच खण्ड भएकोले मैले कृतिलाई पञ्चामृतको रूपमा लिएको कुरा माथि नै उल्लेख गरिसकेको छु ।यहाँ मैले कथा अमृतलाई पान गरेको हुँदा सम्पूर्ण कृति नभएर कथाको निष्कर्षमा जान चाहान्छु । कथा लघुआकारका छन् । शिक्षाप्रद छन् । कथाले गरिबीले अँठिएका समाजको प्रतिनिधित्व गरेका छन् । त्यसो हुँदा कथा पठनयोग्य छन् र ग्रहणीय छन् । यति भन्दा भन्दै पनि यसमा केही कमी कमजोडी  छँदैछैनन् त भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ । अवश्य पूर्ण कोही पनि हुँदैन तर पूर्णतातिर अग्रसर हुन भने अवस्य सकिन्छ । प्रथम कृति भए पनि प्रतीक्षाको यो कृति सुन्दररूपमा प्रस्तुत भएको छ । नेपाली साहित्यका  विविध लेख रचनामा एउटा सुन्दर कृतिले स्थान लिएको हुँदा भावी जीवनको लेखनमा निरन्तरतातिर लम्कनु हुनेछ भन्ने शुभकामना सहित  विदा हुन चाहान्छु ।
धन्यवाद
मिति २०७९ भाद्र२६, कावासोती 

गङ्गा कर्माचार्य पौडेलको ‘समीक्षा संग्रह’मा दृष्टि राख्दा

 सदानन्द अभागी
परिचय–
२०११ भदौ २० गते माता स्व. कृष्णादेवी कर्माचार्य र पिता पूर्णलाल कर्माचार्यकी सुपुत्री गङ्गा कर्माचार्य पौडेलको जन्म दार्सिङदहथुम गा.वि.स  स्याङ्जामा भएको थियो ।शैक्षिक योग्यतामा गङ्गाजीले पृथ्वीनारायण क्याम्पसबाट स्नातक गर्नु भएको र सप्ताहिक देशान्तर पत्रिकामा २०३२ सालमा विवेक कविता प्रकाशन गरी कवियित्रीको रूपमा साहित्यिक फाँटमा आफ्नो यात्रा प्रारम्भ गर्नु भएको थियो । गङ्गाजी बहुप्रतिभाकी धनी हुनुहुन्छ ।उहाँले २०३३  सालमा गङ्गाका केही छालहरू कवितासङ्ग्रह कृतिको रूपमा प्रकाशन गरी कृतिकार भएकी गङ्गाजीले २०७८ सालसम्म आइपुग्दा ३५ आटा कृतिहरू बजारमा ल्याइसक्नु भएकोछ । उहाँका मूख्य कृतिहरू बालसाहित्यका भए पनि कवितासङ्ग्रह, कथासङ्ग्रह,उपन्यास,नियात्रासङ्ग्रह , समीक्षासङ्ग्रह गरी बहुआयमिक रूपमा उहाँको कलम चल्दछ । उहाँ एउटा कुशल सम्पादक पनि हो । रजस्थल(त्रैमासिक पत्रिकाकी अतिथि सम्पादक हुनुहुन्छ भने, भानू (साहित्यिक मासिक) पनि उहाँबाटै सम्पादन हुन्छ । गङ्गाजीको जति साहित्यप्रति लगाव र लगानी छ त्यति नै मात्रामा उहाँलाई विभिन्न साहित्यिक संस्था तथा नेपालसरकारगरी करिब ४० संस्थाबाट पुरस्कार, सम्मान र पदकबाट अभिनन्दित हुनुहुन्छ ।
कृतिको संरचना –
आवरण पृष्ठ बाहेक १५२ पृष्ठमा संरचित यस कृतिको प्रकाशन सुरभी साहित्य प्रतिष्ठान , काठमाण्डौले गरेको छ । मूल्य रु १५०।– राखिएको छ । यसमा १९ ओटा समालोचनाहरू समावेश गरिएका छन्।

कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –'भानुभक्त महाकाव्यमा पाठकीय आलाप ' प्रथम समालोचना हो । यस महाकाव्यका काव्यकार हुनुहुन्छ डा.ओमवीरसिंह बस्न्यात (इसं १९४२) । बस्नेतजी नेपाली वाङ्मयमा एउटा सुपरिचित व्यक्तित्वहुनुको साथै उहाँका पाँच महाकाव्य, चार खण्डकाव्य र एक उपन्यास गरी १०ओटा कृति प्रकाशनमा आएका छन् । महाकाव्य बीस सर्गमा रचिएको छ । समालोचकले हरेक सर्गमा प्रयोग गरिएका छन्द, कथासारलाई सुन्दर रूपमा प्रस्तुत गर्नु भएको छ । ओमवीरसिंह बस्न्यातले भानुभक्त महाकाव्य रचना गरेर नेपाली वाङ्मयमा अविस्मरणीय योगदान पु¥याएको निष्कर्ष निकाल्नु भएको छ ।
भावबोधभित्र प्रवेश गर्दा – बहुआयमिक व्यक्तित्वकी धनी सुश्री भद्रा घले .(वि.सं.१९८८) यस कृतिकी सिर्जना कार हुनुहुन्छ । उहाँका विविध विधाका डेड सयभन्दा बढी पुस्तकहरू प्रकाशित गर्नु भएको छ । भद्रजी चित्रकार पनि हो । भावबोध कविता चार भागमा सिर्जित भएको र यिनै चारभागलाई  समालोकले विशलेषण गर्नु भएको छ । समालोचनामा समालोचकले कविताको परिभाषा कवितामा हुनु पर्ने मुख्य तत्वहरू (भाव, विचार, बिम्ब,,प्रतीक, रस , अलङ्कार, शिल्प, प्रस्तुती) लाई समावेश गरेर नव कविहरूलाई मार्गदर्शक दिने काम भएको छ । चार भागलाई गहन अध्ययन गरी प्रत्येक सङ्ग्रहबाट चारओटा उदाहरण सहित विश्लेषण गरी यी कविताले पक्कै पनि भावबोध गराएको हुनुपर्दछ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु भएको छ ।
 कर्णालीको कुनोदेखि मानसरोवरसम्म पुग्दा –यस नियात्राका नियात्राकार हुन् विजयध्वज थापा(वि.सं. २००९) । उनी लीलाध्वज थापाका सुपुत्र हुन् ।उनका हालसम्म गीत कविता, नियात्रा गरी विभिन्न विधाका एकदर्जन कृति प्रकाशन गरेका छन् । उनले नागपुर विश्वविध्यालयबाट एम.बी.ए. सम्म्को अध्ययन गरेका छन् ।  कालोसर्प मारेको अर्थ यसरी लगाएँ, म रोएको त्यो दिन,तस्विर मैले लिइनँ र मानोसरोवरको कविगोष्ठी गरी चार यात्राहरू यस सङ्ग्रहमा समावेश गरिएका छन् । हुम्लाजस्तो विकट ठाउँमा थापाजीले भोग्न परेका कष्टदायी अवस्था, हुम्लाका जनताको खाना नभएर भोको क्रदन, सम्भावित दुर्धटनाहरूबाट जोगाएर चरित्रवान बनेको कुरा समालोचकले छोटो मिठो रूपमा प्रस्तुत गरेको र 'कर्णालीको कुनादेखि मानसरोवरसम्म  ' नियात्रासङ्ग्रहलाई कर्णालीका विकट गाउँको एउटा दर्पण मान्न सकिन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु भएको छ समीक्षकले ।
महेश्वर शर्माको 'बसिबियालो'मा रमाउँदा –महेश्वर शर्मा(वि.सं.१९८८) बहु प्रतिभाका धनी,त्रि.वि.बाट एम.ए. पास, ,विविध विधामा २६ थान कृतिका कृतिकार, नेपाल सरकारको विविध ओहोदामा २९ वर्ष राष्ट्र सेवक,भै कुशल प्रकाशक,सुप्रवल गोरखा दक्षिणबाहु ,वीरेन्द्र ऐश्वर्य सेवापदक लगायत दर्जनौ मान सम्मानबाट सम्मानित व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । गङगाजीले बसिबियालोका १७ ओटा कथालाई गहिरो अध्ययन गरी १७ओटै कथाको निसारण समिक्षामा पस्कनु भएको छ र 'बहुआयामिक व्याक्तित्व डा. महेश्वरशर्माका नाटक,उपन्यास,कथाका, सबै किताब स्तरीय छन् 'भन्ने निष्कर्ष  निकाल्नु भएको छ ।
भान्छे बाहुनीले पकाएको परिकार चाखेपछि–यस कवितासङ्ग्रहकी कवयित्री हुन् गीता सापकोटा(२०३८) । उनी एक बहुप्रतिभाकी धनीहुन् । उनले एकल (५) र संयुक्त(१) गरी ६ओट कृति प्रकाशन गरेकीछिन् ।  कक्षा १ देखि ७ सम्मको पाठ्य पुस्तक,उच्च माध्यमिक नेपाली समालोचना (२०६८)पं. भवानीशङ्कर सापकोटा स्मृतिग्रन्थ(२०६)को साथै विविध पत्रिकाकी सम्पादक( नारी लेखनमाला त्रैमासिक,इशारा साहित्यिक मासिक आदि) । गीताको यस कृतिमा छन्दमा लेखिएका र गद्यमा लेखिएका कवितालाई समेटिएका छन् । चाहे छन्दमा लेखिएका हुन् या गद्यमा लेखिएका छन् सबैको तुलनात्मक रूपमा समीक्षा गरिएको छ । समीक्षकले निष्कर्षमा लेख्नु हुन्छ –"गीता सापकोटा युवा पुस्ताकी आशा लाग्दी कवि हुन् उनले लेखेको भान्से बाहुनी कविता कृति समकालिन नेपाली नारी कवितामा प्रतिनिधिमूलक लाग्छ । यस कृतिभित्रका गद्य पद्य दुबै खण्डका एकतीसओटा कविताहरू भाव, बिम्ब, प्रतिक,शिल्प, प्रस्तुतिका दृष्टिकोणले स्तरीय लाग्यो मलार्ईे ।"भन्ने धारणा समीक्षकबाट आएको छ ।
कृतिका माध्यमबाट परिचित कवि लेखनाथ ज्ञवाली – लेखनाथ ज्ञवाली (२००७)"एउटा निर्भीक, सशक्त, प्रगतिवादी, देशभक्त कवि हुनुहुन्थ्यो, उहाँसँग साक्षात्कार नहुनु भएकी समीक्षकले लेखनाथकी सुपुत्रीबाट कृति प्राप्त गरी यी कृतिको समीक्षा गर्नु भएको छ । दशैंको आसिक,साथी स्मृति काव्य, खडेरी (लघुकाव्य),माटाको गीत,नानी बालगीत र कविताहरू, अक्षर (गद्य÷पद्य कवितासङ्ग्रह)) र हाम्रआवाजहरू (गीतिसङ्ग्रह)गरी सात सङ्ग्रहको अति शूक्ष्मरूपमा हरेक कृतिको सटीक समीक्ष उदाहरण सहित गर्नु गङ्गाजीको समक्षीय कुशलता नै मान्नु पर्छ । निष्कर्षमा'यो छोटो लेखभित्र न्याय गर्न सकेँ जस्तो लागेको छैन 'भन्दै विश्लेषण राम्ररी गर्न नसकेको कुरा उहाँले राखे पनि यो समालोचनाले निशारण भने राम्रोसँग गरिएको मैले महसूस गरेको छु ।
पत्थरै पत्थरभित्र नियाल्दा–गीता रेग्मी(२०२७) नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा एउटा सुपरिचित नाम हो । उनले कथा कविता,नियात्राका क्षेत्रमा कलम चलाएर संयुक्त र एकल गरी ५ कृति नेपाली साहित्यमा थपेकी छन् भने चारओट कृतिको सम्पादन गरेकी छन् । पत्थरै पत्थरभित्र उनको नियात्रा सङ्ग्रह हो । यस नियात्रासङ्ग्रहमा काठमाडौदेखि म्यान्मारा थाइल्याण्ड र मलेसीयाका विविध घटनालाई सुन्दर रुपमा समीक्षकले सारभाव पस्किएका  यी धारणा  सुन्दर छन् । कलावती लगायत ६ जनाको टोली बर्मा प्रस्तान गर्नु, थाइल्याण्डमा १६ घण्टा विताउनु, ब्रह्माका नेपाली मातृभाषा धर्म, संस्कृतिप्रतिको माया, इंसं. १९४८मा जापान र बर्माको युद्धमा सहादत प्राप्त गरेका नेपालीको शिला लेख, बर्माको राजधानी नेपिटोमा सारिएको, समुद्रमा निवस्त्र युवती र युवाहरू दृश्य,आदिको वर्णन सुन्दर तरिका राखिएको हुँदा पढौं पढौं लागि रहने र निष्कर्षमा बहुमुल्य रत्नहरूको खानी भएको देश पनि पछिपरेको त्यसको रहस्योघाटन भएको यो सङ्ग्रह पठनीय छ भनिएको छ ।
 नारी सम्मानको प्रतीक 'उनी उर्मिला महाकाव्य' –यस महाकाव्यका महाकाव्यकार बाजुराम पौडेल(२१०) हुनुहुन्छ । उहाँका आठ ओटा कृतिहरू बजारमा आइसकेका छन्  । बाजुरामका उनी उर्मिला महाकाव्यमा गङ्गाजीले समीक्षा लेख्नु भएको छ ।"उनी उर्मिला महाकाव्य १४ सर्ग ६६ ओटा शास्त्रीय छन्दमा रचना गरिएको नारी प्रधान महाकाव्य हो । महाकाव्यकी मुख्य नायिका उर्मिला महाकाव्यकारकी आफ्नै धर्मपत्नी हुनु हुन्छ ।" गङ्गाजीले निष्कर्षमा यस महाकाव्यले सम्पूर्ण नारीको सम्मान गरेको मैले महसुस गरेकी छु भन्नुभएको छ ।
मुक्तिनाथ शर्मा नेउपाने  – मुक्तिनाथ शर्मा नेउपाने(वि.सं. १९९६) द्वारा रचित सम्ीक्षाको कृति हो र यसमा ५२ नारी स्रटाका कृतिमा समीक्ष गरिएकोछ । यसमा इल्या भट्टराई कविता पौडेल, गायत्री विष्ट, गीता खरेल, रुकुकार्की, हिरण्य कुमारी पाठकका दुई दुई कितापको समीक्ष समावेश गरिएको जानकारी समीक्षक गङ्गाजीले गराउनु भएको छ  र गङ्गाजीको निष्कर्षमा नारी स्रष्टालाई मायाको चिनो प्रदान गरेको धारणा  राख्नु भएको छ ।
स्वप्नदृष्टि महाकाव्यमा नारी पात्रको भूमिका – गङ्गाजीले यस महाकाव्यको समीक्षागर्दा डा. रामप्रसाद ज्ञावलीको बरेमा संक्षिप्त परिचय,  डा. रामप्रसाद ज्ञवलिस्सँग पहिलो भेट, सहकार्य , गङ्गाजीको आफ्नै लेखन विवरण  आदिमा राम्रो  प्रकाश पार्नु भएको छ ।
 बास्तवमा डा. रामप्रसाद ज्ञावलीजी साहित्यिक क्षेत्रमा एक उच्चतम् व्यक्तित्व हो । लेखन क्षमताको कुरा गर्दा हालसम्म उहाँका विविध विधाका  तथा पाठ्य पुस्तक गरी करिव १५० भन्दा बढ्ता कृति  प्रकाशन भैसकेको धारणा गङ्गाजीले दर्शाउनु भएको छ । स्वप्न दृष्टि महाकाव्यको मैले पनि अध्ययन एवम् विश्लेषणग गर्ने मौका पाएको थिएँ । महाकाव्यले एक नविनतम् रूप लिएको छ ।
यहाँ गङ्गाजीले महिला पात्रको विश्लेषण गर्नु भएको छ गङ्गाजीले महाकाव्यकारकी पत्नी उषा पन्थी,माता।श्री कुन्तादेवी ज्ञवाली, छोरी रश्मि ज्ञावली,उज्जल श्रेष्ठकी श्रीमती कल्पना श्रेष्ठ विमान परिचारिका र कोरियाली पथदर्शक लाई  नारीपात्रको रूपमा वर्णन गर्नु भएको छ ।उषा पन्थी यस महाकाव्यकी प्रमुख नायिका नै हुनुहुन्छ । उषा पन्थीको हरेक क्षेत्रमा मितव्ययिताको रूपमा खडा हुनुहुन्छ हरक्षेत्रमा उच्चतम कर्तव्य निभाउनु भएको छ यिनै महत्वपूर्ण गुणले गर्दा उहाँ यस महाकाव्यकी सफल मूल नायिकामा दर्शिनु भएको विवरण आएको छ ।माता कुन्तादेवी ज्ञावलीले घरको जिम्मा लिएर  नाति नातिनाको देखभाल गरेर काव्य नायक र काव्य नायिको लागि सहज वातावरण सिर्जना गराई दिनु भएको छ । महाकाव्यकारलाई विमान परिचारिका औधी सुन्दर लागेको र उनको काममा प्रभावित भएको धारणा आएको छ । यसैगरी कल्पनाका भूमिका पनि उषा पन्थीको साथै सबैलाई सहयोगीको रूपमा  देखिनु भएको छ र कोरियन पथदर्शकले फोटो सेन्सर गरेको महाकाव्यकारलाई मन नपरेको धारणा पस्कदैं  "डा.रामप्रसाद ज्ञावलीले महाकाव्य लेखनको सुरुदेखि अन्त्यसम्म कतै न कतै कुनै न कुनै तरिकाले नारी पात्रहरूलाई आआफ्नो भूमिकामा सक्षम ,सवल ंरूपमा उभ्याइनाले स्वप्नदृष्टि महाकाव्यको गरिमा बृद्धि भएको मैले मससुस गरेकी छु,कृति सङ्ग्रहणीय र पठनीय छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु भएको छ ।  
मेरी सासूको पौरख हेर्दा  – यसकृतिकी कृतिकार हुनुहुन्छ इन्दिरा प्रसाई (२०१४)। इन्दिरा प्रसाई सिद्धहस्त नारी हस्ताक्षर मात्र नभै उनले त्रिमूर्ति निकेतनको स्थापना, नइ प्रकाशनको थालनी,अन्तराष्ट्रिय साहित्य सम्मेलन,(२०५६) नारी चुली,(२०६३) विश्वनारी साहित्यसम्मेलन (२०७१)कामको साथै डा. बानिरा गिरीलाई विश्व नारी रत्न पदकले विभूषित सत्यमोहन जोशीलाई वाङमय शताब्दी पुरुष घोषडा गराइन् ।गोर्खापत्र संस्थानमा प्रथम महिला कार्यकारी अध्यक्ष,त्रिमूर्ति निकेतन, बालकृष्ण सम फाउण्डेशन, नइ प्रकाशनको अध्यक्ष पदमा रही यी संस्थालाई क्रियाशील बनाइरहेकीछन् भने गोर्खा दक्षिणबाहु, वीरेन्द्र –एैश्वर्य सेवा पदकको साथै सयौं पुरस्कार सम्मानले विभूषित भएकी छन् । कथा कविता उपन्यास समालोचना जीवनी आदिका ३५ ओटा कृति प्रकाशनमा आइसकेका छन् ।
मेरी सासू जस्ता कृति लेखेर इन्दिरा प्रसाइले सासू बुहारीको सौहार्दता,तत्कालिन नारी जगतको स्थिति, भागिरथाले आफ्नै जग्गामा शिवालयको स्थापना, निशुल्क छात्रवास, आदिको साथै भागीरथाको जिवनका यावत उतार चढाव, घरपरिवार सबैलाई यस कृतिले समेटेका विवरण गङ्गाजीले समीक्षामा प्रष्ट पार्दै निष्कर्षमा इन्दिराले आफ्नो र आफ्ना परिवारका हरेक कुरा नलुकार्इ पाठक सामु प्रस्तुत गरी इमानदार लेखकको धर्म निर्वाह गरेको र प्रसाई परिबारको बारेमा जानकारी गराइएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
गजलकै नदीमा डुबुल्की मार्दा–  
यस कृतिका कृतिकार हुन् रवीन केसी (२०३८)। गजलकै  नदीमा डुबुल्कि मार्दा उनको एकल कृतिका साथै संयुक्त गजलसङ्ग्रह ३ ओटा उनका कृतिहरू प्रकाशनमा आएका छन् । यस कृतिमा ४० ओटा गजलमध्ये सत्र ओटा गजल शृङ्गारिक र तेइसओटा गजलले देश,जनता,नेता, भ्रष्टचार महङ्गी आदि विषय बस्तु बनाएर लेखिएका गजल सवल र सशक्त देखिएका छन् भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
भरपाई बुझिलिएको भरपाई –यस कृतिकी लेखिका हुन् गायत्री लम्साल परिरोशनी र समीक्षको नजरमा नेपाली भाषा साहित्यकी उर्जाशील हास्यव्यङ्ग्य  क्षेत्रकी दर्विली नारी हस्ताछर र इमान्दार राष्ट्र सेवक हुन् । इनको भर्पाइमा २९ ओटा हास्यव्यङ्का रचना समावेश गएिका छन् । गङ्गाजीले यी सबै   लेखको सारभाव पस्कदै यस सङ्ग्रहमा विभिन्न सामाजिक ,आर्थिक,राजनीतिक, सांस्कृतिक,धार्मिक वातावरणीय लगायतका विषय, बस्तुहरू उठाएर त्यसमा हुने गरेका विकृति र विसङ्गतिलाई चोटिलो व्यङ्ग्य गर्न सफल छन् लेखिका भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
अभागीको बालुवाको घर– यस कथाका कथाकार हुन् सदानन्द अभागी( २००३) । उनले तत् समयसम्म दुई दर्जन भन्दा बढी,साहित्यिक कृति र ३ दर्जनजति कृषिका कृति प्रकाशनमा ल्याइसकेका छन् । बालुवाको घर अभागीको तेस्रो कथासङ्ग्रह हो । यो प्रतीकात्मक कथा हो । कथा सङ्ग्रहले विविध पक्षलाई समेटेको छ ।यस कृतिमा १६ ओटा कथा समावेश गरिएका छन् । सबै कथालाई विश्लेषण गर्दै गङ्गाजीले "सदानन्द अभागी मोफसलका बहुप्रतिभाशाली स्रष्टा हुन् । प्राय लेखकहंरू एक–दुई थान किताब लेख्ना साथ काठमाडौतिर हानिने धेरै छन् । तापनि सदानन्दलाई राजधानीको मोह छैन र लेखनका साथसाथै आफ्नो कृषि कर्मलाई पनि अगि बढाइरहेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
 नियति चक्रमा फन्को मार्दा– जलेश्वरी श्रेष्ठ (वि.सं. २००३) का आठओटा कृति प्रकाशित भै सकेका छन् ।उनको यस उपन्यासमा नियति चक्रमा कुनै कसुरविन पुरुषप्रधान समाजबाट  शोषित हुन पुगेकीएउटी नारीको कथाव्यथा भएको धारणा समीक्षकको छ । निष्कर्षमा एकै बसाइमा पढ्न सकिने र बालबालिकालाई मनोरञ्जनका साथै सन्देशमूलक कृति दिएको धारणा आएको छ ।
रमेश शुभेच्छुकको 'मलामी 'कवितासङ्ग्रह पढेपछि –रमेश शुभेच्छुक (२०३६), नेपाली साहित्यका एक  स्थापित स्रष्टा भएको र अध्ययनको कर्ममा  त्रि.वी. बाट विद्यावारिधि औपचाकि शिक्षा  हासिल गर्नु भएको छ प्रध्यापन, साहित्यिक पत्रकारिता, रेडियो कर्मी, टेलीभिजन कर्मी, आदि विविध क्षेत्रमा उहाँको सफल सहभागिता को साथै थुप्रै सिर्जनात्मक र समीक्षात्मक  कृतिहरू प्रकाशनमा आएका । मलामी कवितासङ्ग्रहमा ४० ओटा कविताहरू समावेस गरिएका छन् । गङ्गाजीले,यी चालिसै कवितामा गहिरो अध्ययन गरेर उदाहरण सहित समीक्षा गर्दै निष्कर्षमा सबै कविताहरू अर्थपूर्ण , सन्देशमूलक, शिक्षाप्रद र स्तरीय छन् भन्नु भएको छ ।
अँध्यारो रातको रोशनी हेर्दा –
 अँध्यारो रात ममता श्रेष्ठ(वि.सं. २०२८)को कथासङ्ग्रह हो । उनका सात ओटा कृतिहरू बजारमा आई सकेका छन् । उहाँ लेखक मात्र नभै सम्पादक पनि हो । यस कृतिमा १६ ओटा कथाहरू समावेश गरिएका छन् । समीक्षकले यी सबै कथालाई अध्ययन गरेर विश्लेषण गर्नु भएको छ र निष्कर्षमा कथा छोटा र मिठा, सलल बग्ने, पढौं पढौं लाग्ने, खालका भएको धारणा आएको छ ।
देशको खोजीमा घोत्लिंदा –देशको खोजीमा लघुकथाका लेखक हुन रामकुमार पौडेल क्षत्री( वि.सं. २०३२) । बुद्ध विचार बालकवितासङ्ग्रह, मन्दिर र माओ ( कवितासङ्ग्रह ,२०७५) प्रकाशन गरेका छन् । देशको खाजी  लघुकथा सङ्ग्रहमा ७२ ओटा लघुकथाहरू सङ्ग्रहीत छन् । यी कथाहरूको अध्ययन गरेर समीक्षकले सार भाव पस्कदै देशको खोजी पुस्तक समग्रमा  भन्नुपर्दा कृति भित्रका लघुकथा राम्रा छन्, स्तरीय छन् भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
६७ नारीका ६७ कथा – विनयकुमार शर्माबाट यी७६ कथालाई सङ्कलित  र सम्क्पादित गरेर 'कथा बाटिका'को रूपमा प्रकाशनमा आयो ।समीक्षकका भनाइमा नवप्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्न र वरिष्ठ नारी स्रष्ठाहरूलाई सम्मान पु¥याउन सफल भएको छ कथा 'बाटिका' । यस समीक्षामा सबै स्रष्टाहरूको नाम र समग्र निष्कर्षमा अधिकांश कथाहरूमा नारीले भोग्नपरेका तीतामीठा भोगाइहरू शोषण र दमनलाई औंल्याएको पाइन्छ ।आजका नारीहंरू पुरातन सोचबाट मुक्त हुन चाहान्छन् भन्ने धारणा आएको छ समीक्षामा ।
निष्कर्ष – गङ्गाजीको समीक्षा सङ्ग्रहमा भएका १९ वटा समीक्षालाई अध्ययन गरियो । गङ्गाजीले कृतिहरूको गहिरो अध्ययन गर्नु भएको छ ।हरेक कृतिमा लेखकको चर्चा गरिएको छ । विषयको तार्तिक वर्णन पनि शूक्ष्मरूपमा दिनु भएको छ ।  हरेक सिर्जनाको सारभाव पस्किनु भएको छ। र हरेक कृतिको निष्कर्ष पनि दिनु भएको छ । लेखनशैली राम्रो छ । भाषा सरल छ  र ठाउँ ठाउँमा उखान टुक्कालाई प्रयोग गरेको पाइन्छ । एउटा सुन्दर कृतिको सिर्जना भएको छ । गङ्गाजीको यो गहन कामको  प्रशंसा गर्दै ,सुस्वास्थ एवम् दीर्घायुको कामना गर्दछु ।
धन्यवाद
मिति २०७९ भदौ ७