छुवाछुत
सदानन्द अभागी
यो उहिलेको कुरा हो । त्यतिवेला छुवाछुतको ठूलो बिगबिगी थियो ।कुनै जातसँग कुनै जातका मानिस छोइँदा स्नान गर्नु पर्ने या छिटो लिन पर्ने हुन्थ्यो । गिद्ध घरको धुरीमा बसेमा स्वस्ति शान्ति गर्नु पर्दथ्यो । सुँगुरसँग छोइन नहुने । छोइएमा पनि स्वस्ति शान्ति गर्नु पर्दथ्यो । यसै सन्दर्भमा माधव र दीपक खुबै मिल्ने साथी थिए । दुबै सँगै पड्न जाने, खोल्न जाने आदि काममा सँगै सँगै आउने जाने गर्थे । एकदिन अचानक बाटोमा माधवलाई सानो सुगुरको बच्चाले छोइदियो । यो कुरा दीपकले देख्यो । दीपकले सुगुरले छोयो छोयो भन्दै कराउन थाल्यो । बिचरो माधवको होसहवास गुम्यो । दीपकले तेरो जात गयो भन्दा माधव अव के गर्ने के गर्ने भन्दै निकै चिन्तित भयो । दुबै सँगै बसेर एउटा सम्झौता गरे । दीपकले माधवलाई भन्यो – 'हेर माधव, सुगुरले छोएको कुरालाई एउटा सर्तमा म कसैलाई भन्दिन ।त्यो सर्त भनेको तैंले दिनको एकमुठी चिनी  मलाई खुवाउनु पर्छ , नत्र भने तेरो घर र गाउँभरी मैले भनि दिन्छु ।  माधवले यो सर्त सहस्र स्वीकारो ।
माधवले सर्त स्वीकारेपछि माधवको घरमा दिन दिनै चिनी हराउन थाल्यो । माधवकी आमाले जिल्ल पर्न थालिन् । चिनी किन हराउन थाल्यो भन्ने कुराहरू उठ्न थाले । माधवलाई पनि साह्रै असहज हुन थाल्यो । यो घटना माधवले बाबुलाई भन्न सक्दैनथ्यो । एक दिन एकान्त पारेर माधवले आमालाई डराइ डराइ भन्यो – 'आमा मलाई सुगुरको बच्चाले छोइदियो । दीपकले तेरो जात गयो, दिनको एक मुठी चिनी न खुवाए गाउँभरी भनी दिन्छु भनेपछि चिनी त मैले नै चोर्न थालेको हुँ ।' यो सुनेपछि आमाले, कस्तो पटाहा , एउटा सानो मानिसको बच्चालाई सानो सुगुरको बच्चाले छुँदैमा जात कहाँ जान्छ । माधवले आमातिर ट्वाल्ल परेर हेरी रह्यो ।

चुपचाप चुपचाप गजलसङ्ग्रहमा एक नजर

                                    सदानन्द अभागी
'बागियान' शर्माको नाममा प्रकाशन भएको नवराज शर्माको 'गुपचुप–गुपचुप' शीर्षको गजलसंग्रह त मैले अध्ययन गरि सकेको छु । हाल मलाई 'चुपचाप–चुपचाप' गजलसङ्ग्रह हात लागेको छ । यो ६४ गजलले सुसज्जित छ । प्राय सबै गजल ४ देखि ६ सेरमा सुसज्जित भए पनि ५ सेरका गजलले अधिक स्थान ओगटेका छन् । कुनै गजलमा शीर्षक दिएको छैनभने कुनै गजलमा शीर्षक राखिएको छ । समग्रमा भन्नु पर्दा लेखिएका गजलहरू गजलका सिद्धान्तमा आधारित भएर सिर्जना गरिएका छन् ।
गजल लेखनमा प्रेयसीको गुणगान,विरह वेदनालाई आत्मसात गरेर गजल लेख्ने पुरानो परम्परालाई तोडदै नयाँ परम्परालाई अँगाल्दै आज गजल लेखनले बृहत आकार लिएको छ । गजल लेखनमा क्रान्ति आएको छ भन्न सकिन्छ तापनि अझै पनि गजलमा प्रेयसीको गुनगान, माया प्रीति, विरह वेदना आदिले अग्रस्थान लिएको पाइन्छ । नवराजको यो चुपचाप चुपचाप गजलसङ्ग्रहको प्रथम गजलमा विरह वेदनालाई केलाउँदै जीवनजगतमा त्यसको असर के पर्छ त भन्ने अभिव्यक्तिलाई यसरी प्रष्ट्याएको छ–    

जिन्दगीको टेढो कथा  लर्वरिन्छ  जताततै
दुख्दै गए आँसु सधँै आस्थाको यो पुल दुख्छ

कति तुन्नु तीतामिठा जीवनका कथाव्यथा
प्रभातको किरणसँग विश्वासको भूल दुख्छ ।
गजल एक
'बागियान' शर्माका गजलसङ्ग्रहमा जीवन जगतसँग जोडिएका थुप्रै गजलहरू समावेस गरिएका छन् । कतै जीवनयात्रा प्रगतिमा रोकिएको हन्छ , कतै जीवन परिभाषाभित्र अडिन सक्दैन,कतै जीवनयात्रा टुङ्गिदैन, कतै जिन्दगी तीतो–टर्रो लाग्न थाल्छ,, कतै भोग्दाभोग्दै विवश बाढी भएर आउँछ  त कतै सुनसान निर्जन खाडी भएर आउँछ जिन्दगी  भन्दै जीवन जगतलाई गजलकारले विविध दृष्टिबाट प्रष्ट्याएका छन् । बास्तवमा जीवन के होइन ? यो सबै चिज हो ।  जीवनका भोगाई मानिसले विविध तरिकाले भोगेका छन्  ।
प्रेममा आधारित गजलहरू–
कसैले दीर्घकालिन प्रेमलाई सजाउन खोज्छ, प्राप्त गर्न खोज्छ प्राप्त गर्न सक्दैन भने दिलभित्र घाउ बन्नु स्वभाविक हुन्छ । प्रेम भनेको एकोहोरो हुँदैन दोहोर प्रेम नै सफलताको कडी हो । यहाँ एक प्रेमीले प्रेमीकाको मन पगाल्न खोज्छ तर सक्दैन,सम्झनाले दिनरात एक समान भएको अनुभूति गर्छ । सत्य र साँचो मायाको चाहना राख्दै ऊ भन्छ –  
तिम्रो रुप घाम–जूनको चारैतिर देख्न थालेँ
सत्य साँचो माया पाए जुँगामाथि ताउ मेरो
गजल चार
प्रेममा के हुँदैन, हत्या हिंसा, त्याग तपस्या, प्रेमको आदान.प्रदान,आदि आदि । यी सबैलाई केलाउँदै हर्दा 'वागिया'का गजलमा शिष्टता, नम्रता, दिलभरि प्रेम, वैगुनी भए पनि प्रेमिकामा भएको गुन आदि भावनाले सजिएका छन् उनका प्रेम प्रसङ्गहरू ।
स्वाभीमानको खोजी –
मानिसलाई आस्था र विश्वासले पुलको काम गर्छ । रातभित्र दिन खोज्नु प्रयत्नशीद हुनु हो तर यो साँचो हो कि रातपछि भने दिन हुन्छ । जीवन यात्रामा मानिसले अन्धकारलाई चिर्न सक्नु पर्छ र प्रकाश मय हुनु पर्छ तर अन्धकारको चाहाना राख्नेबाट बत्तीको खोजी गर्न सकिदैन भन्दै गजलार भन्छन् –
अन्धताका पुजारीले दीप किन जलाउँथे
हिजोसम्म धतुरो जो आज उही फूल भयो ।
दुई
आजको अवस्थामा स्वाभीमान नारामा सीमित छ,बोत्तल अघिसर्दा , भाइचारा हराउँछ, विश्वास घात पलाउँछ, तर स्वाभिमानी शिरहरु उठ्यो भने यर्थाथमा जीर्ण पर्खाल ढल्न सक्ने, अन्याय न्यायमा परिणत हुनु पर्ने, समाजमा सबैले न्याय पाउनुपर्ने तर न्याय पाउन त्यति सहज देखिदैन किनकी सानोलाई ऐन, ठूलोलाई चैन भएका अवस्थामा न्याय सर्ब सुलभ हुन सक्दैन । सामाजिक परिवेशमा सत्यताको खोजी हुन्छ र हरेक क्षण सत्यता नै मानिसको महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो । जव यस्तो अमूल्य सम्पत्ति तव फिका तथा निरसिलो बन्छ जब समाजको बाचा बन्धन जालमा परिणत हुन्छ र प्रकाशिलो पूर्णिमाको जून पनि औंसी जस्तै अनुभूति हुन्छ त्यतिवेला समाजको बाचा बन्धन सबै जाली हुन जान्छ । गजलकारले यस्ता थुप्रै धारणाहरू गजलमा पस्केका छन् ।
द्रव्यमुखी संसार –
आजको संसारमा मानिसले सबै चिज छाडेको छ । दाम नै सबै चीज हो भन्ने ठानेको छ । धनको कारणले जल्लादको निवास स्थान धाममा परिणत भएको छ र रावण पनि राममा परिणत भएको परिवर्तनलाई गजलकारले यसरी पस्केका छन् –
अस्तिसम्म रावणसँग दाँजिएको उही
एकाएक  आज त्रेतायुगको  राम भयो
गजल छ
जब मानिस धनी बन्दै जान्छ तव उसले आफ्नो विगता बिर्सन्छ । झुप्राबाट महलमा र गाउँबाट सहरमा कसरी पुगियो त्यो पनि उसले भुल्छ, झुप्रालाई  किचिन्छन्, गरिबीलाई मिचिन्छन् महलको सिर्जना हुन्छ ।  यस्तो कर्मदेखि गजलकार सहमत देखिदैनन् र भन्छन्
विगतका कामकाज स्वार्थ मात्र थिए कि ती ?
सुनाखरी बिर्सिएर  गमलामा  फुल्यौ  किन ?
धनी गरिबका सकरात्मक र नकरात्मक सामाजिक परिवर्तनका घटनाक्रमलाई गजलकारले यहाँ केलाएका छन् । सकरात्मक परिवर्तनलाई गजलकारले चाहेका छन् । तर गजलकारले आफ्ना गजलमा आजको संसारमा द्रव्यमा सबै अडिएका इमान र मानवता त्यागेका र हत्या, लुट र आतङ्क र छलछाममा लागेका यी कर्ममा गजलकार चिन्तित देखिन्छन् ।
सत्तामा रमाउनेहरूप्रति गजलकारको कटाक्ष यसप्रकार छ – सत्ताधारी नै देश निर्माणका वाहक हुन् । जनताका प्रतिनिधि हुन् । उनकै मार्गदर्शनबाट देश निमार्णको पहल हुन्छ तर आज देशमा त्यस्तो देश निर्माणमा जुट्नेहरू साँडा भएका र मागि खाने भाँडा भएका , जनताको आँखामा छारो हालेका, मौका खोजेर खोला तरेका, हिजोको बाचा बन्धन सबै भुलेका, हिंसा थिचोमिचो सबै शक्तिवानहरूले गर्ने भएकाले निर्वलहरूले आँखा चिम्लेर बस्नु पर्ने अवस्थामा सबै सावधान हुनु पर्ने सन्देश दिंदै गजलकार भन्छन् –
दुध पिउने कालो साँपले फँणा उठाई डस्न सक्छ
होस नराखे मौका छोपी खोकिलामा पस्न सक्छ
गजल २३
सहिदको योगदान –सहिदहरू देशको लागि वलिदान दिन्छन् । तर सहिदको सपना पुरा होला भन्दा सहिदहरू इतिहाँसको पानामा बन्धक बनाइएका हुन्छन् । कुन उ२ेश्य लिएर लडिएको त्यसमा सहिदले के प्राप्त गर्न सके आदि सहिदप्रतिको चिन्तन गर्दै गजलकारले भन्छन् –
केका निम्ति लड्याँै हामी केके पाए सहिदले
नियति छ उस्तै सधैँ अचम्मको झेल भयो ।।
४३ दिएको त्यो शहादत
राष्ट्रप्रेमले भरिएका गजलहरू – राष्ट्रियताले भरिएका गजलकारका धारणाहरू यत्रतत्र छरिएका छन् । हेरौं केही उदाहरण –

खोज्दै हिडेँ चारैतर्फ राष्ट्रवाद छैन कतै
जताततै ढोँगी हुल झण्डामत्र फहराउँछ
गजल
सबैभन्दा प्यारो मलाई स्वदेशको माटो यहाँ
जहाँबाट अघि लाग्छ लक्ष्य पुग्ने बाटो यहाँ

यदि देश माग्छ भने सबैसँग आलो रगत
कर्तव्य हो दिनु उसलाई जन्मिएको साटो यहाँ ।
गजल २२
आमा सँधै सन्तानको वात्सल्यमा डुब्ने गर्छिन
बगरेको रुपभन्दा सबै लाटै लाटो राम्रो
गजल ५० अघिअघि हिडँनेलाई
छिमेकीको अतिक्रमण – गजलकारले कसैको नाम उच्चारण नगरीकनै छिमेकीले अतिक्रमण गरेको कुरा व्याक्तिमामात्र लागु नभै राज्यमा पनि लागु हुन्छ । हाम्रो देश दुई ठूला क्षिमेकीहरूको बीचमा अवस्थित छ । हाम्रा सीमानाहरू अतिक्रमिक भएका छन् । हाम्रा दक्षिणका क्षिमेकीले त ठूलो हिस्सानै हडपेको छ । तलको शेरले  दुई शेरले हाम्रो अवस्था कस्तो छ भनेर प्रष्ट्याएको छ–                      
स्वअस्तित्व खोज्नसम्म नसक्ने भैसक्यौँ
त्यसैले त गैरीखेत छिमेकीले हरेको छ

जीवितै छ देह तर रगत  मरेको छ
हामी पुल भयौँ पारि अर्कै तरेको छ
गजल नौ
जागरणको आव्हान –देशको प्रगति रोकिएको छ । देशमा भ्रष्टचार व्याप्त छ । जनतामा जागृति छैन । अव सबै जाग्न परेको छ । चुपचाप गर्नु नगर्नु कर्मबाट देशलाई बचाउनु पर्छ यसरी निदाय र् बस्न नहुने र गन्तव्यमा पुग्नै पर्छ भन्ने जस्ता जनतामा जागृती ल्याउने खालका गजल पनि पस्केका छन् ।  
अब साँच्चै जाग्नुपर्छ सत्ते
गर्नु नगर्नु चुपचाप नै गरे ।
पन्ध्र
द्वन्द्वमा आधारित गजलहरू– नेपालमामात्र नभएर आज विश्वमा नै द्वन्द्वले तहल्का मच्चाएको छ । नेपालमा जनयुद्धको नाममा हजारौं मानिस मारिए ठूलो धन जनको क्षति भयो । यस सम्बन्धमा गजलकारले कसैको नाम नलिई सबैलाई समेट्ने गरी यसरी प्रस्तुत भएका छन् –
रगतका आला टाटा बाँकी नै छन् अझै पनि
दुई–चारको निम्ति यहाँ सयौँलाई मारे मात्र ।
कृषिप्रधान देशमा कृषकको अवस्था –कृषि प्रधान देश भनिन्छ तर कृषि उत्पादनले देशका जनतालाई पाल्न सकेको छैन । केही वर्ष पहिला उत्पादनलाई निर्यात गर्ने देशले आज आएर सबै चिज आयत गर्न थालिएको छ । कृषिकर्मलाई सुव्यवस्थि तगर्न नसकिएकोले भोकभोकै मर्न पर्ने अवस्थालाई गजलकारले यसरी प्रस्तुत गरेका छन् ।
कृषिप्रधान मुलुकका नागरिक हौँ नि तर
प्रत्येक साल भोकमरीले बस्ती–बस्ती मर्न थाले
गजल ५४ नयनका अश्रुधारा
गजल विश्लेषण गर्दा गजलकारले गजल लेखनका आधारभूत कुराहरू( शेर, मिसरा, मतलता, रदिफ, काफिया मकता, तखलुस, बहर, लय, भाषा )मा के कती ध्यान दिएर लेखेको छ भन्ने तर्फ ध्यान दिनु पर्ने देखिन्छ । गजलको आकारले मात्र गजल उच्चकोटीको भएको मानिदैन । गजल राम्रो छ भन्नमा गजलमा जीवन्त भाव हुनुपर्छ, । गजल पढ्दा हृदयस्पर्सी, मस्तिष्कलाई झंकृत पार्ने खालका, श्रुतिमधुर कोमलता, आदि गुणले सुसोभित हुनुपर्छ भन्ने राय गजलकार र समालोचकको हुन्छ । 'बागियान'ले गजल लेखनमा यी गजल तत्वहरूमा ध्यान दिएको देखिन्छ । गजलमा सेरलाई गजलको आधार स्तम्भ मानिन्छ । माथि पस्किएका गजलका सेरबाट नै प्रष्ट हुन्छ कि वागियानका गजलका सेरहरू प्राय सशक्त देखिन्छन् । यसरी नै गजलमा काफियाको प्रयोग एउटा महत्वपूर्ण तत्व हो । काफिया विना गजल बन्न सक्दैन । 'बागियान'का गजलमा काफियाका स्वरमा एकरूपता देखिन्छ । काफियापछि आउने शब्द या शव्दसमूहलाई रदिफ भन्दछन् । गजलमा रदिफको प्रयोग अनिवार्य छैन । वागियानका गजलमा काफियाको साथमा रदिफको प्रयोग भएको पाइन्छ–
दुध पिउने कालो साँपले फँणा उठाई डस्न सक्छ
होस नराखे मौका छोपी खोकिलामा पस्न सक्छ
गजल २३
यसरी नै 'बागियान'का गजलमा तखल्लुसको प्रयोग नगण्य छ भन्न सकिन्छ  –
समष्टि हो 'बागियान'
पीडाभित्र ठोकिएको छु ।
''बागियान' का गजल लयात्मक र धेरैजसो गजल गायत्मक छन् ।
निष्कर्ष– समष्टिगतरूपमा भन्नुपर्दा गजल स्तरीय, विविधतामा सजिएका, विचारको सम्प्रेषण राम्रो र सम्भावनामा पनि उत्कृष्ट, सु्न्दर, शिष्ट मननयोग्य देखिन्छन् । 

अक्षरहरू कविता सङ्ग्रहलाई अध्ययन गर्दा गर्दै

 सदानद अभागी
परिचय–
अक्षरहरू कविता सङ्ग्रहका सिर्जनाकार हुनुहुन्छ गणेश ज्ञवाली । उहाँको जन्मः रिब्दिकोट गाउँपालिका–४,भैरवस्थान, पाल्पामा भएको हो । उहाँको शैक्षिक योग्ता एम.एस्सी, एम.एड. ( गणित) हो । साहित्यिक यात्रामा उहाँ कविको रूपमा परिचित हुनुहुन्छ । उहानको बिहानीको खोज (कविता सङ्ग्रह–२०६५) प्रकाशित भै सकेको छ र अक्षरहरू कविता सङ्ग्रह उनको दोस्रो कविता सङ्ग्रह हो । उनी उत्तरदायित्व त्रैमासिकको प्रकाशक÷सम्पादक पनि हो ।छोटो परिचयको रूपमा उनी एक कवि एवम् प्रकाशक÷सम्पादक पनि हुन् । यस कृतिको प्रकाशक नवराज ज्ञवाली हुनुहुन्छ । कृतिको  मूल्य रु.१७५÷– राखिएको छ । कृति ९९ पृष्ठको छ । यसमा ११८ ओटा कविताहरू समावेश गरिएका छन् ।
कविता भित्र प्रवेश गर्दा– "कविता लेखिसकेपछि कवि बोल्नु पर्दैन सबै कुराहरू कविताले नै भन्दछन् ।" बास्तवमा गणशजीले आफ्नो अभिव्यक्तिमा जे भन्नु भएको छ । उहाँका कविता आफ्से आफ बोलिरहेका छन् –
कविले सुन्दर शान्त नयाँ धर्तीको कामना सहित कविताको प्रारम्भ गर्नु भएको छ –
विभेदका बन्धन ती चुँडाउदै
समानताका सपना उठाउँदै
बल्छन् फिलिङ्गा ननिभेर भर्भर
धर्ती नयाँ बन्दछ शान्त, सुन्दर !
नयाँ धर्ती
संसार अशान्त रहनुको मूलकारण नै विभेद हो । यस विभेद बाट मुक्त र शान्ति प्राप्त गर्नका लागि लूट, चोरी, डकैती अनि भूmठबाट मुक्त हुनु पर्छ भन्ने कविको धारणा सान्दर्भिक छ । भोकमा परेर मर्ने करौडौं छन् र त्यत्तिकै नशामा झुम्नेहरू राजा रजौटाहरूको कमी छैन । किसान ज्यामी अलपत्र हुनु, अन्यायको राज चल्नु, व्यभिचार विकृति, छलछाम,श्रमजीवीको पसिनामा नुहाउनेहरूको हवेलीमा स्वर्ग खस्ने तर गर्नेहरू नर्क कुरेर बस्नु पर्ने । यो विभेद बाट मुक्ति प्राप्त गर्नकमो लागि र धर्तीलाई नयाँ बनाउन सुन्दर बनाउनको लागि कविले आव्हान गर्दै भन्नु हुन्छ –
'उठौँ कि आजै?'अब जोश जाग्दछ !
जागाँै जुरुक्कै मजदूर, साथी !
र हेपिने लिङ्ग र वर्ग, जाति
उठ्नै प¥यो खेति गरेर खाने
जुट्नै प¥यो लाहुर खाडि जाने !
अन्याय यस्तै अझ हुन्न भोग्न
अतीतको पर्छ हिसाब खोज्न
मिलेर देऊ बलपूर्ण धक्का
धर्ती नयाँ सुन्दर बन्छ पक्का !
मानव सबैको जाती ्र प्यारो बन्न सक्दैन, सत्य मार्ग दुष्कर हुन्छ संसारमा सबै राम्रा पनि हुँदैनन् र सबै नराम्रा पनि हुँदैनन् भन्ने कविको धारणा यर्थाथपरक देखिन्छ । कवि देशको अधोगतिमान चिन्तित छन् । कविले पोखेका राष्ट्रियताका आवाजमा गाउँ रित्तिदो छ, जमिन बाँझिदो छ , देश मरुभूमितिर लम्किदै छ, परदेशिनको लागि विवसता छ तर परदेशिदा पनि दासत्व भोग्न पर्दछ, देशलाई खोक्रो गराएर मोज लुट्दैछ 'शासन' आदि धारणाको साथमा कविले देश निर्माणको लागि कवि भन्छन् –
देश खोक्रो गराएर मोज लुट्दैछ 'शासन'
हटाउँदै दिई धक्का दुष्टका सब आसन
श्रम औ पसिना थोपा देशैमा पोख्नु पर्दछ
पलायन हुने प्रथा तुरुन्तै रोक्नु पर्दछ !
आफ्नै सुगन्ध खोजीमा कस्तुरी वन डुल्दछ
आफ्नै शक्ति नचिने र व्यर्थैमा किन भुल्दछ ?
कस्तुरी किन बन्दैछौ बिर्सी सुन्दर आगत ?
सारा सामथ्र्य भित्रै छ, चिन्नुपर्छ स्वतागत
को जिम्मेवार छन् यस्तो देश जीर्ण गराउन ?
युवाशक्ति लखेटेर बस्ती शून्य गराउन !
छलीको चालझैँ,यस्तो बेलैमा बुझ्नु पर्दछ
भोकै बस्न परे के भो ? यहीँ नै लड्नु पर्दछ
आज देश युवा विहिन छ । गर्न सक्योभने सबै चिज देशभित्रै छ । स्वदेशमा दिने माया छाडेर विदेशमा बस्दा सुख कहाँ छ र ? यहाँ त शरणार्थी जीवन बिताउन सरह हुन्छ । त्यसो हुँदा स्वदेश फर्केर देश निर्माणको लागि कविले यसरी आब्हान गरेका छन्
बुद्धिमानी यही नै हो 'बनाऔँ देश यो मिली'
केही दुःख भोगौँ आज, भोलि बन्नेछ झिल्मिली
फर्क हे ! परदेशी हो ! 'धमिरा मास्नुपर्दछ'
बरु भोकै यहीँ लड्ने सङ्कल्प गर्नुपर्दछ !
यस कृतिको नामाकरण "अक्षरहरू" भनिएको छ । कविले यस सन्दर्भमा दुई कविता समावेश गरेकाछन । यी कविताको भावसार यसप्रकार छ –अक्षर भावनाका खहरेनभई विद्रोहका छाल बन्नुपर्ने, तस्वीर बनेर आँखामा झल्किुनुपर्ने  बस्तीबस्ती भित्रका आक्रोशहरू पोखेर आगोभैंmँ अब सल्किनु पनर्,े बारुद भई अक्षरहरू पड्किनुपर्ने जस्ता धारणा राख्दै कवि भन्छ्रन्–    
अक्षरहरूले
रोग, भोक र शोकको
अथाह कथा देखेर मात्र कहाँ पुग्छ र ?
आशमान छुने यो असमान चाल
धर्तीका सपनाहरूको बेहाल
जस्ता भावनालाई अक्षरले समाउनु पर्ने धारणा आएका छन् ।
 कविको दोस्रो कविता अक्षरहरूमा  कविले आफ्ना धारणालाई राखेका छन् –
क्ष्भइरहेको यो बेलामा
कारुणिक गीत लेखेर मात्र कहाँ हुन्छ र ?
रुमानी प्रीतका सपनाहरू क्यानभासमा पोतेर मात्र पुग्छ र ?
लाखौँको भाग लुटेर
एक्लै हसुर्न खोज्ने ती असुरहरूको
हिंस्रक ताण्डवलाई परास्त गर्ने
ढाल बनेर तेर्सिइरहनु पर्दछ !
मरेर पनि बाँचिरहने
मरेर पनि हाँसिरहने
बाँचीबाँची उत्सर्गमा नाँचिरहने
अमर र साहसी योद्धाहरूको
महाकाव्यभँैंm महान् जीवनगाथाको
अध्याय बनेर लेखिइरहनु पर्दछ
अक्षरहरू !!
कविले कलम शीर्षकमा मनका पीडा र व्यथाहरू लेख्न 'धेरै बाँकि रहेको, लेख्दा चर्कीदिने घाउमा शितलता मिल्ने, कलमको बल धेरै हुने, जस्ता धारण कतै कवि जूनसङ्ग दाँजिन चाहनुहुन्छ भने कतै सुनौलो परिवेश खोज्दै
दौडीरहेको हुनहुन्छ , ऊचाईमा हिमचुलि छुने चाहना बोकिँदै कविले भन्छन् –
ह्यूँचूलीमा अझ शिखरको मार्ग त्यो खोपिँदैछ
हीऊँ पग्ली हिमनदि धरा सिञ्चिदै फाँट झर्छ
रातो लाली अब शिखरमा शुभ्र सौन्दर्य छर्छ !
कविता कस्तो हुनु पर्छ भन्नेमा कविको धारणा –
भाव तलाउ बन्दछ कविता डुङ्गा निर्मल जलमा हुन्छ
भाव कमल पुष्पित हुन्छन् टिप्दै दुनियाँ यहीँ तैरिन्छ
नेपाली छोरालाई शीर्षक लिएर कविले अव वियालो गर्न नहुने,जीवन पूmल नाशिदै गएकोले कम्मर अब नकसी हुन्न र संघर्ष गर्नुपर्छ भन्ने कविको भावना उर्लेर आएको छ । आशा निरासा भएर जानु । सामन्तीहरूले अझै ठग्नु, जनवाद आयो भन्नु मात्र भयो किनकी पात्र उनै छन् , लुगा मात्र फरक हुन् ,झूट, छलछाम, चिप्लाकुरा गर्नु, पुन भोट माग्न जानु, फिष्टो रूपी मानिस हात्ती जस्तो बन्नु, भोट किन्नु, सत्तामा पुग्नु, जस्ता धारणा कविले पस्केका छन् । यथार्थताको कसीमा कवि उभिएका छन् जे भनेका छन् साँचो र सत्य नै बोलेका छन । फोस्रा आशा लिनु हुँदैन, कविले यस व्यवस्थामै प्रहार गर्दै भन्दछन् –
व्यवस्था यदि यै रहे धरतिमा पाइन्न हाँस्ने दिन
आए मात्र समाजवाद जगमा सप्रिन्छ हाम्रो दिन !
कविले सामन्ती सब मास्नुपर्छ बाँच्नै निम्ति संघर्षमा उठ्नु पर्छ र युद्धको पथमा हिडेर संसमरको मालिक बन्नु पर्छ, श्रम शोषण गर्नेलाई फेर्नको लागि पर्छ र कम्मर् कस्नु पर्छ भन्दै दासताबाट मुक्ति प्राप्त गर्नको लागि कविका धारणा यसरी आएका छन् –
छ लूट भित्र, बाहिरै छ खोल लोकतन्त्रको
नमासि हुन्न यो प्रथा यही त मूलमन्त्र हो
श्रमीक मिल्नु पर्छ है छ जीत निश्चितै अहो !
अवश्य ढल्छ दासता, असह्य अत्यचार यो

वर्तमान परिपेक्षलाई केलाउँदै कवि भन्दछन् –
यहाँ अँध्यारो निशिभँैm छ जिन्दगी
छ व्याप्त दुर्गन्ध र सास थुन्छ कि ?
खोज्छन् उज्यालो जसले ति मर्दछन्
चुनीचुनी आज शिकार पर्दछन् !

  मानव जीवनमा कविले वसन्तको उल्लासमय जीवनको कल्पना गर्दछन् तर त्यसो हुन सकेको छैन । बसन्त खोज्नेहरूको अवस्था कस्तो छ त ? कविले यसरी प्रस्तुत गर्दछन् –
वसन्त खोज्ने जन छन् चितामा
शिशिरको कम्प छ त्यो निशामा
छ ग्रीष्मको ताण्डव भोग्नलाई
बन्देज भो पल्लव खोज्नलाई !
मानव जी वसन्त व्यर्थै
मानवले जीवनमा ऐश्वर्यको खोजीमा हिड्छ तर पाउन सक्दैन । तर हात लाग्छ मृगतृष्णा भन्ने छ कविको धारणा–
डुल्छन् मानव, व्यग्रता छ मनमा ऐश्वर्यको खोजमा
दुःखै मात्र थपिन्छ झन् दिनदिनै आनन्दको सोचमा
बूझेँ यत्ति रहेछ जीवन कथा तीर्खा छ साह्रै जहाँ
मात्रै रन्थनिइ रहन्छु म सधँै त्यो मृगतृष्णा महाँ !
मृगतृष्णा
यात्रामा कवि आशावादी पनि छन् । उनको आशा यसरी प्रस्तुत भएको छ –
यात्रा हो मरुभूमि मात्र कसरी होला र बाटैभरि ?
पूmल्नै पर्दछ जग्मगाइ पसिना थोपा भुईँमा खसी !
'एक् दिन् लाग्दछ पालुवा जीवनको सुख्खा बुटामा पनि'
यै स्वप्ना बनिदिन्छ ज्यूँनु पछिको आशा, भरोसा अनि !
परिवर्तन कसैले रोक्न चाहेर रोक्न सक्दैन भन्ने धारणा कविले यसरी प्रस्तुत गरेका छन् ।
पृथ्वी घुम्दछ नित्य आफ्नु गतिमा रोकेर रोकिन्न यो
जेजे आज छ भोलि हुन्न जगमा खोजेर पाइन्न त्यो
जैले नी युग चल्छ अग्रगतिले, आजादिको गर्जन
बुझ्नै पर्दछ 'द्वन्द्ववाद' जगको हो यो परीवर्तन !१०
परिवर्तन
कविले धर्तीलाई सबैकी साझा सम्झन्छन् । यस धर्तीमा हुने सबै समान हुनपर्छ । यहाँ कोही कसैको दास हैन र मालिक पनि कोही हैन । न्याय पनि सबैको लागि बराबर हुनुपर्छ । पानी पर्छ धर्ती सिँचित हुन्छ पालुवा पलाउँछन् ।
आकाश र धरा सुन्दर देखिन्छन् । ज्यूँनू पर्दछ जिन्दगी संसारको सुसपना साँचेर, जिन्दगी जगतको स्पर्श न्यानो लिइ हर्दम् खिल्नु पर्छ यसरी खिलेको जिन्दगीले आपैmमा तृप्तिको मधुरिमा पैmलाई बास्ना दिन्छ भन्दै कविले जिन्दगी कसरी हिड्नु पर्छ त मा कविले यसरी धारणा राखेका छन् –
फुल्दैछन् नव चाहना हृदयले झङ्कार गुञ्जाउँछ
तोड्दै भ्रान्ति नवीन जीवन हुने प्रारूप निम्त्याउँछ !
मृत्यू शाश्वत सत्य हो, विजयको आशा छ बाँकी कहीँ
हिँड्नू पर्दछ जिन्दगी जगतमा उल्लास आभा लिई !
मुक्तियोद्धा हुनु सहज हुँदैन । युद्धको बाटोमा लाग्दा आफै परिवर्तन हुन सक्नुपर्छ । मुक्तियुद्धका साहसी योद्धाहरूलाई  आपैmसँग पहिले दृढसंघर्षको घोषणा गर भन्दै आव्हान गरेका छन् ।
 सहिदप्रतिको धारणामा पनि कवि यसरी उभिएका छन् –
एक पछि अर्को लस्कर लाग्छ शहीद बन्नलाई
ब्युँझन्छ धर्ति हामीलाई अघि बढ है भन्नलाई
कठीन होओस् हिड्नु नै पर्छ मुक्तिको बाटोमा
तोड्नु छ छिट्टै दासता जञ्जीर स्वदेशको माटोमा !
मुक्तिको बाटोमा
सहिदप्रति कविका धारणा अनन्तक छन् सहिद के हो त भन्नेमा कविको धारणा यस्तो छ ।
शहीद आशकुञ्जको पवित्र ज्योतिपुञ्ज हो
निस्वार्थि, सत्य–सारथी, स्वतन्त्रता पुजारी हो
दिएर प्राण आहुती चुहाई रक्त भूमिमा
दिलाउने सयौँ खुशी प्रशंस्य दानवीर हो !
कविले परिवर्तन सँबन्धमा भन्छन् –
परिवर्तन त अजेय शक्ति छ
यसैमा सिङ्गो सृष्टि र युग हाँकिन्छ !
परिवर्तनको प्रवाह
आजको परिवेशमा देशको स्थिति, असत्यको रजाइ, अन्याय, धाकधम्कीको बढाइ, प्रजातन्त्र भनेपछि  जे बोल्न' पनि पाइने मानवीय मूल्य खोज्दा तातो गोली खनु पर्ने त्यसो हुँदा यो लोक तन्त्र नभएर ठोक तन्त्र हो, जे परे पनि बरू जिन्दगीकै राजीनामा लेख्नुपपरे पनि पर्ला स्वविवेक ज्युँत्यो, रगत उम्ल्यो, किन होला ?प्रश्न राख्नु,कतै रात ढल्छ विहानी हुन्छ, निश्चित एक दिन हाम्रो सुदिन भिड्किन्छ भन्ने धारणा,कतै हरेक दिन रेडियो र टेलिभिजनले धूँवा, खरानी र जलन, अट्टहास, आँशुको लहर, बिछोड र क्रन्दनका समाचार सुनाइरहेका र नयाँ क्षितिजमा निक्लेका यात्रीहरू सामु तेर्सिरहेछ बन्धन भन्ने धारणा, बलात्कृत छन् चेलीहरू, यो संसार मसानघाटभैmँ लाग्ने,  सर्वत्र खनिएछ चिहान, पोतिएका छन् ,निरीह जीवनमा रगतका टाटाहरू आदि जनयुद्धको अवस्थालाई कविले यसरी प्रस्तुत गरेका छन् –
पोतिएका छन् सर्वत्र
निरीह जीवनमा रगतका टाटाहरू
यस्तो लाग्छ,
प्रलयको अन्तिम पल आजै पो हो कि ?
परमाणुभित्र गतिको अन्त्य नै भो' कि ?
  पूmल कवितामा कविले प्राकृतिक र कृतिम पूmललाई एकै रूपमा लिन नहुने धारणा राख्दै सत्यतामा उभिनु पर्छ , प्राकृति नै सुन्दर हुन्छ कृतिमताले कहिल्यै सुन्दर भै टिक्न सक्दैन भन्नु,, पूmलमा लाग्ने कीराहरूले लुटिरहेको दृष्य सहन नसक्ने कुरा, असल मार्ग समाउँदै खराव बाटो ल्याग्न पर्ने कुराहरू कविले प्रष्ट पारेका छन् ।
सिंगार रसले भरियका कविताहरू–क्रान्तिकारी कविका केही कवितामा सृङ्गार रसले पनि स्थान लिएका छन् । उनले प्रति कवितामा यसरी प्रस्तुत भएका छन् –
तिम्रो कञ्चन दीलमा कलुषको क्यै छैन छायाँ कतै
आऊन् कष्ट तथापि त्यो अधरमा देखिन्छ हाँसो सधँै
आँशूका जति भेल हुन् नयनमा तिम्रा ति सुक्छन् अनि
सुम्पिन्छ्यौ किन जिन्दगी हृदयमा सर्वश्व मेरी बनी ?
कविले आफ्नो जिन्दगीको साथ दिने कुरामा पनि आशावादी बनेका छन् –
बिर्सी दर्द सबै कठीन पलमा हाँसो म देखिरहूँ ।,
हाम्फाले पनि अग्निको जलनमा त्यो साथ पाईरहूँ !
फाटेको परिधानमा प्रणयको न्यानो अँगालो मिलोस्
बालूवाबिच हुर्किने विटपमा त्यो पुष्पगुच्छा फुलोस् !
कवि युगौं युगा जिउने चाहना राख्नु हुन्छ
छायाँ जस्तै नछुटि कहिल्यै साथ सौन्दर्य मेरी
सोचाईकै बिच बसिदिने निस्कने हैन फेरि !
'तिम्रो साथै युगभर जिऊँ, सम्झनुको मिठास'
यो सम्बन्धै अति छ रसिलो हुन्न तृप्ति पियास !
 सुन्दरतामा को लोभिदैन र हेरौं सुन्दर अभिव्यक्ति–
साँची क्वै सपना खुला हृदयमा आँखा सुनौला तर
छातीमा जलधी विशाल हृदया माणिक्यभैंmँ सुन्दर !
यस्ता सुन्दर सुन्दरी वदनको भो' चक्षुको सामना
केही लज्जितभैंmँ सुषुप्त मनका ब्यूँझी उठे कामना
प्रेममा आशावादी हुँदै कवि लेख्छन् –
जीवन रुन्छ निर्जन पथमा दर्दित मनका सपना साँची
तिमी लतिकामा पूmल म देखूँ हुरी नआओस् शस्य नलागी !
कोमल आलिङ्गन होस् तिमीमा बलिष्ठ उसको बाहुपास !
भोलि फेरि हुन्छ उज्यालो आज छ दिलमा अँधेरी रात !!
कविले निस्वार्थ भावले अरुलाई आनन्द दिने को होला भन्दै यसरी प्रश्नवाची भएका छन् –
खै को छन् जगमा निस्वार्थिपनले सन्मार्गमा धाउने ?
त्यागी शौखिन जिन्दगी गरिबका झुप्रातरप्m आउने !
जानेका जति छन् कुराहरु सबै जन्मुक्तिमा लाउने
को होला अरूको निमित्त जिउँदै आनन्द बर्साउने ?
कविले आततायीको पासोमा, तड्पिरहेका संसार बाट युगको पुकार सुन्ने कानहरू र युगको जञ्जीर देख्ने आँखाहरू
सजग हुनु पर्छ, किनकि व्याप्त छ अन्धकार भन्ने धारणा, सुतीरहेको सब विश्वलाई प्रभाति विहङ्गमले जगाउ ने कुरा,कतै कवि गुनगुनाउन सक्छन् तर गीत गाउन सक्दैनन् । कहिले बोली यसै हराउँछ । मुटुमात्र धड्किन्छ कहिले कँहीकतै एकान्तमा आँशु त्यसै छल्किन्छ भन्ने धारणा, कतै कविले मौनतामा जिउनु पनि कायरता हो भन्छन् भने कतै आफ्नो घर त सबै बनाउँछन् तर समाज बनाउँछ को? आजको उदेश्य भनेको समाज बनाउने हो को धारणा, 'यात्री' अघि मात्र लम्कन र आशा सुनौलो मनमा फिँजाउन चाहन्छ भनिएको छ । कविले शान्तिका कुरा गर्दा मूर्दातुल्य शान्तिको कुनै अर्थ नहुने र शान्तिसँग बाँच्नलाई लड्न सिक्नु पर्छ नलडेसम्म शोषकले शान्ति दिदैनन्, भाग्य लुट्नेको पहिचान हुनु पर्छ । ढिक्का पत्थर पग्लिदिन्छ सहजै लामो तपस्या भए जस्ता धारणाआएका छन्
व्याक्तिमा आधारित कविता– कविले महान नेता लेलिनलाई स्मरण गर्दै कविता लेख्नु भएको छ । लेलिनलाई कविले श्रमका सितारा, तिम्रा विचार ऐश्वर्यशाली, प्रभात ल्याउने, साम्यवादी आस्थाका ज्योति सबैलाई जुटाउने, सर्वहाराको मुक्तिको लागि साहस अदम्य भएका, समाजवादी युग ल्याउने, श्रमिकका प्यारा, चट्टान भन्दा  दृढ आस्था भएका,आदि उपनामले परिचित गराएका छन् ।
पुष्पलालप्रति कविले श्रद्धा कुसुमहरु चढाउँदै यसरी स्मरण गरेका छन्–
उद्यानैका अति चहकिला हौ तिमी पुष्प 'लाल'
आजादीको कठिन युगका हौ तिमी तीक्ष्ण धार
लाखौँलाखौँ नजरहरुका एक स्वप्ना सुनौँला
जस्कै हर्दम् अनुशरणले शैलमाथि पुगाँैला !
पुष्पलाल अप्ठ्यारोमा पनि बिचलित नभै, स्वार्थ त्यागी,यूगौँयूगौँ पनि ननिभने चेतना दीप बालेर, क्रान्तिज्वाला दन्काएर, आजादीको बिगुल फुकेर,आदि धारणाको साथमा कवि लेख्छन् –
उन्कै स्वप्ना मरू विटपभैंmँ फुल्न हर्दम् तयार !
अर्पौँ श्रद्धा कुसुमहरु ती सम्झिँदै बारबार !!
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाप्रति कविको धारणा यस प्रकाश आएको छ –
तिम्रै मोहक वाणिमा सगरियो यै देशको गौरव !
ईष्र्यालू तर सल्किए जीवनमा भोग्यौ तिमी रौरव !!
सशस्त्र द्वन्द्वकालमा देशमा बन्दुकहरूको कारणले ठूलो क्षती पु¥याएको थियो । यस सन्दर्भमा क्रान्तिमा होमिएका गोलीप्रति लक्षित गर्दै कविले लेख्छन् –  
तिमीले चलाएका गोलीहरू
सिटामोलका चक्कीभंैmँ लाग्दछन् !
तिमीले बिछ्याएका माइनहरू पनि
एउटा सुकोमल शड्ढयाभैmँं लाग्दछन् !
कविलाई मन पर्छ,बारुदको बिष्फोट, तोपको गर्जन, हुंकार, नर्तन किनकी सधैँसधैँ थिचिएका हरूलाई जगाएको छ बन्दुकले, जीवनको गीत गाएको छ, बारुदी धूँवामा चमेलीको सुगन्ध आएकोछ, असम्भवलाई सम्भव बनाएकाले छ र कुहिनाले ठोकेरै यो अजंगको पहाड भत्काएको छ ।  
कविका कवितामा विविधता छन्– नाङ्गा, भोका,निर्धालाई लुटेर कमाइएको कालो धन, रोगी जीवन बिताउँदै सडकमा हिड्नेहरूप्रति, अर्काको पसिना पियर ऐस्वर्यको जीवन बिताउने आदिका कारणले गर्दा धर्ती रोगी बनेको र स्वार्थमा लडी बुढी गर्दै बाच्न कविलाई मन नभएको धारणा आएको छ कवितामा ।
जीवनलाई पुष्पतुल्य फुलेको देख्न चाहाने कविले योद्धाले रचेका जगतमा आकार र लाखौँ जिन्दगि हँसाउने विजयको मुस्कान भएको अमृतको प्याला पनि योद्धाहरूमै रहेको ठान्दछन् ।
देशमा विषम परिस्थिति छ  कोही देशको धन रित्त्याएर मस्तिमा रहेका, कोही भोकै रोइरहेको अवस्थालाई कविले यसरी तुलना गरिरहेका छन् –
क्यै मुठीभरका निम्ति यो भूमि स्वर्गतुल्य छ
लाखौँ श्रमिकका निम्ति नर्कतुल्य कठीन छ
त्यसो हुँदा यो धर्ती, श्रोत, सम्पत्ति बराबर हुनुपर्छ यस्तो विषमतामा सबै जुटेको खण्डमा यो टिक्दैन र आक्रोशको आँधीलाई कसैले रोक्न सक्दैन र शोषितहरूको बलिदान अवश्य उँचा रहन्छ भन्ने कविको ठम्याइ छ । कविका कवितामा कतै कतै नैराश्यका श्वर पनि गुञ्जिएका छन् –
देख्छू जीवन वेदना लहरमा बर्बाद जस्तै भयो
क्यै होला सुख भोलिका दिन भनी तर्केर त्यसै गयो
भोली, भोलि र भोलिको लहरमा लौ आज यस्तै भयो
त्यो भोली तर आउँदैन कहिलै आशा अधूरै रह्यो !
कविका कवितामा थुप्रै क्रान्तिकारी आवाज उठेका छन् र उनले दासताको धोर बिरोध गरेका छन् –
तोडी पुराना सब मान्यताहरू
छ मुक्त संसार नयाँ छ आबरु
मालीक वा दास विभेद भैकन
मानिन्न कस्कै पनि आज हैकम !
 गरिबको दैनिकीप्रति कविका स्वर –
बोक्दैछ भारी शहरै पुगेर
ठूलाबडाको भइ दासतुल्य
यस्मै छ उस्को जिविका उपार्जन
गरोस् कठै ! वmे बिचरो छ निर्धन
वसन्त वैmयौं यसरी बितेछन्
वmे ग्रीष्म, बर्षा, शरद प्रभाव झन् ?
देशमा मौलाएको भ्रष्टचार, त्यको निर्मूल गर्न र सहीदको चाहनाप्रति कविको धारणा –
चारैतर्फ छ लूट मात्र जगमा भोका र नाङ्गा रुँदै
जोजो दुष्ट थिए उनै दनुजको हालीमुहाली हुँदै
भ्रष्टाचार बढेर राष्ट्र अझ भो कङ्गाल,बेहालको
सासै बन्द हुने कुशासन यहाँ चल्दैछ बेकारको
नाना दुष्ट कुकर्मको उदयले बिश्वास सारा उडे
नामै मात्र छ लोकतन्त्र, जनमा आशा भरोशा टुटे !
वmे यै चाह थियो शहीदहरुको ? त्यो रक्तको सम्झना
गर्नै पर्छ विवेकि भै अब नयाँ संसारको सिर्जना !!
  यस कवितासङ्ग्रहमा भुटानसरकारले नेपालीभाषीप्रति गरेको अमानवीय व्यवहार, भुटानी नेपाली भाषीका मानिस बन्न परेको शरणार्थी अवस्थाप्रतिको चित्रण निकै मार्मिक छ । नरभक्षी सम्राटले नेपालीमूलका मानिसले भुटानमा गरेको विकास, भुटानप्रति देखाएको राष्ट्रप्रेम तिनीहरूले आर्जेको सम्पत्ति,आदिबाट बञ्चित गराई बन्नुपरेको शरणार्थी जीवन, भुटानमा भएका नेपाली मूलका मानिसले  भोग्न परेको त्रास, अत्यास, वित्यास, महिला पुरुष बालकप्रति गरेका अत्याचार, बलत्कार, व्यभिचार, हत्या हिंसा, पुस्तौँपुस्ता, पुर्खाैँपुर्खा, जन्मनुदेखिन् आजपर्यन्त सुखदुःखले धानिरहेको जीवनयात्राप्रति चिन्तित हुँदै कविले एक दिन ठूलो हुरी चल्ने, र रजाइँ ढल्ने शरणार्थीक विजयी हुने धारणा यसरी राखेका छन् –
जहाँ सधैँ रोइरहेछ
शरणार्थीको हृदय भंmकार
जसले छेडिरहेछ आज
बन्दुक, बमको तीव्र टंकार !
एक दिन तर हुन्छ अवश्य
यी शरणार्थीको विजयी संसार !!
  मानिसले अस्तित्वको जगेर्ना गर्नु पर्छ, अस्तित्वको खोजी गर्नुपछ अस्तित्वको मृत्युवरण हुनु पर्छ असत्य व्यूह तोड्नै पर्छ, बलिदान व्यर्थ जाँदैन, ? विजयको गाथा लेखिन्छ , दुःखका दिनमा रुन नहुने, धर्ती खुल्नेछ अँध्यारा हट्ने छ अर्थात सुखका दिन आउने छन् , जीवन यस्तै हो मानिस ज्यूनुँ पर्दछ जैले मान्छेकै मायामा आफ्नो बाटो ठिकठिक हिँडे लक्ष्य चुम्न अवश्य, सकिन्छ, , समरपथमा हिँडेपछि बिजेता हुनु पर्छ, आर्तका घाउ सुकाउन सके मात्र हाँसो प्राप्त गर्न सकिन्छ , परिवर्तन अग्रगामी गराउनु छ भने क्रान्ति अवश्यम्भावी हुन्छ ,कतै कवि मान्छेको भीडमा बेसहारा भएर
एक्लिन्छन् , प्रतिकार गर्न, सहास चाहिन्छ भन्छन् , आजको नेपाली संसारमा साहित्यलाई अनुत्पादक सम्झने अवस्थामा कविले पनि यी सबै यथार्थतालाई केलाउँदै भन्छन् –"अब मेरो कविता लेख्ने दाउ छैन किनकि बजारमा यसको चाँहिदो भाउ छैन", वस्न्तमा नरमाउने को होला ? निश्चय सबै रमाउँछन् , तर कवि आवरणको वसन्त नभएर मनभित्रको वसन्तको यथार्थता वर्णन गर्र्दै भन्छन् –
चारु रङ्ग छरी वसन्त वनमा त्यो कोयली गाउँछ
मुस्केका मधुपुष्प चट्ट टिपदै को शीरमा लाउँछ ?
खुस्बू अत्तरको लिएर करमा बास्ना मिठो प्यूँदछु
पोती रङ्गिन कल्पना मनभरी, उल्लासमा ज्यूँदछु !
मार्गमा हिड्न त सबै हिडिन्छ तर मार्गले दर्शाएका विविधतालाई हेर्न सक्नु पर्ने, त्यबाट उपलब्ध के हुन्छ भन्ने यथार्थतामा कविले भावनालाई केलाउँदै लेख्छन् –
हामी छौँ सुखखोजमा तर उनै बिर्सेर स्रष्टाहरू !
चाहिन्छन् दुनियाँ फुलाउन सधैँ सन्मार्ग द्रष्टाहरू
हिँड्दा मानव मुक्तिको पथभरी काँडाहरू बिझ्दछन्
झर्दैछन् बुँद रक्तका, तर नयाँ आशा त्यहाँ मिल्दछन्
 मानव जीवनले सार्थकता खोज्छ र मुक्तिको मार्ग रोज्छ ।
 सिर्जनामा विनाश लिएर विनाशमा सिर्जनाको आभास दिएर बनिदिएको छ जिन्दगी आदि जीवन भोगाइका विविध धारणालाई केलाउँदै कविले प्रश्न राख्छन् –
असहनीय बन्दछ  यो
अरूका निम्ति आर्तनाको पूर्व संकेत भएर !
मौनतामा चुपचाप सहनुबाहेक
जीवनसँग अरू केही छैन त ? शायद !
..... अन्त्यमा आफै जवाफ दिदै भन्छन् –"आकस्मिकताको वृत्तचित्र हो जिन्दगी ?"
आजको शासन प्रकृयामा व्यङ्ग कस्तै  कवि भन्छन् –
नागरिक सर्वोच्चताको गला रेटेर
खुलेआम,
सैनिक सर्वोच्चताले छुरा चलाइरहेछ !
लोकतन्त्र त फगत् नारा मात्र हो
नियम र कानूनको खिल्ली उडाइरहेछन्
कविको अर्कोे माला लगाउनेप्रति व्यङ्ग यस प्रकार आएको छ –
सुन ए, कठपुतलीहरू !
तिमीहरुले लगाएको माला
सुकोमल पूmलको माला होइन
केवल जुत्ताको माला हो !
छिमेकीको हेपाहाप्रबृ्रत्ति कटाक्ष–
'सानो ठूलो हुँदै हुन्न मान्छे जाति बराबर '
छिमेकी बुझिदे यत्ति, हेपाइ बन्द गर् अब
'स्वाधीन युगको मान्छे म हूँ' सत्य बुझेपछि
तोडिन्छन् त्रासका किल्ला ,ब्यूँझी चेत उठेपछि !!
यो कृतिमा कविले विविधतालाई समाएका छन् । कतै नव वर्षलाई शुभकामना दिन्छन् भने कतै सत्यको जीत हुन्छ भन्छन् । उनका साथमा विशाल चाहनछन् । उच्चाई छुने कामना छन् । उनी भन्छन् 'बाँदरले सधँै अरूको छानो भत्काउँछ,न आफ्नो घर बनाउँछ, यो प्रवृत्ति प्रति कवि सचेत छन् । उनी निरासालाई निम्त्याउँदैनन् । आशावादी छन् । समानताका लागि बीऊ फेरि छरिनेछ, उम्रिनेछ  हरियालीले फाँट र पाखाहरूमा छाउँनेछ भन्छन् । आजको प्रजातन्त्रमा कवि सन्तुष्ट छैनन् र उनले भन्छन् –"भोकलाई जिते मात्रै प्रजातन्त्र उदाउँछ !" धर्तीमा समानता पूर्णसमृद्धि लिनसकेमात्र जीवन नर्कबाट उठी स्वर्ग जस्तै बन्न सक्छ भन्ने उनको धारणा छ । आज राष्ट्रवादका कुराहरू उठेका छन् तर यो राष्ट्रवाद 'मुख' र 'मुटु'को अन्तर्विरोधमा बाँचिरहेछ भन्छन् कवि । अतृप्त चाहनाबाट अग्ला शिखरहरू छुन सकिदैन । मानिसले उच्चाइमा पुग्नको लागि उन्मादलाई त्याग्नु पर्ने नत्यागे उच्चाई ढल्न सक्छ र त्यसवेला कसैलाई व्यथा कहन सकिदैन भन्ने धारणा,आएका छन् कवितामा । कविले भन्छन् –
सत्ता र शक्ती जब हात लाग्दछ
इमान कोशौँ तब दूर भाग्दछ,
तैपनि तानाशाहको प्रेत जागिरहन्छ
 यो धर्ती कस्को हो भन्ने सम्बन्धमा कवि भन्छन् –"जसका चुहे पसिना थोपा उसकै धर्ती हो" कसैले कसैको । पसिना प्यूँन पाइन्न तर पसिना पिई रहेका छन् । अब त्यो साह्रै अति भो ! यसलाई रोक्नु पर्छ भन्ने कविको धारणा हो ।
मानवीय प्रवृत्तिप्रति कविको धारणा यस्तो छ –
'रूँदैछ यौटो, हाँस्दैछ अर्को' स्वार्थी भो' संसार,
ए मान्छे ! तिम्लाई लाग्दैन लाज लिई तुच्छ विचार ?
धर्म सहिष्णुतामा, हिन्दू, बौद्ध र मुस्लिम, इशाइ धर्म छन् ,चर्च, विहार, मस्जीद, मन्दिरहरू छन् सबै धर्म, सबै जाति मिलेर यहीँ बस्दछन् र आफ्ना आफ्ना संस्कृतिलाई सबैले प्रीय मानेर अघि बढ्दछन्,
मानिस हुनु र नहुनुमा कुनै फरक पर्दैन तर उसका सपना भने बाँची रहनु पर्छ ।  स्वार्थीबाटो अपनाउन हुँदैन र अरूलाई लुट्न हुँदैन । यस कृतिमा आएको केही धारणा यस प्रकारका छन् –
ड्ड उठून् भोका, नाङ्गाहरु सब बनून् जीवन धनी !
ड्ड तिमीले लादेको दासता अस्वीकार्य छ हामीलाई
ड्ड ठूलालाई चैन , सानालाई ऐन,
ड्ड तिमी जे गर्छौ, त्यो भन्दैनौ जे भन्छौ, त्यो गर्दैनौ
ड्ड मेरो विकल्प तिमीले खाज्दै नखोज !
अत प्रगतिशील भावनाले ओतप्रोत कविका भावनाहरू समुद्रका छाल सरी उर्ली रहेकाछन् । असमनतालाई हटाई समनतामा ल्याउने शब्दशब्दहरू गुञ्जिरहेका छन् । कविका क्रान्तिकारी शब्दको रसपान गर्दा पाठकका रगतका बूँदबूँद उम्लि रहेका छन् । गरिबको लागि गासबास, कपास, स्वास्थ, शिक्षा, न्याय, शोषण दमनको अन्त्य समनताको व्यवहार आदि आदि थुप्रै कुराहरूमा कविका धारणा आएका छन् ।
 अन्त्यमा
यो संघर्ष छ जीत मात्र सजिलै मिल्दैन कैल्यै पनि
धेरै हार सहेर हुन्छ जितको उत्कर्ष चुम्ने अनि
ऐलेको नमिठो छ हार,युगको उद्घोष अर्को हुँदै
बढ्ला मानवजातिले विजयको गाथा सुनौलो छुँदै

मणि मुकुन्द सेनको धार्मिक कर्म

सदानन्द अभागी

सुन सुन भक्तजन म केही भन्छु
मुकुन्दसेन प्रथमको कृति कहन्छु
उनी थिए प्रतापी लडाकु है राजा
वीरशाली अति सवका थिए साजा

विशाल सम्राज्य उनले खडा गरे
लडाकु हुँदा हुँदै धर्मपथ धरे
काठमण्डौ जित्न जब अधि बढे
भैरव मूर्तिमा उनका आँखा गढे

मछिन्द्रको मन्दिरमा भैरव–मूर्ति
जब उन्ले देखे उनमा आयो पूmर्ति
मूर्ति पाल्पा लाने मन–बिचार आयो
मन्दिर निर्माण गरी स्थापन पायो

मन्दिर बन्यो दुई तले अति सुन्दर
त्रिशुल बन्यो विश्वमानै ठूलो आकार
तल्लोतला भैरवको निवासको स्थान
माथितला बटुकले पाए ठूलो मान

मङगल–शनीबार विशेष पूजा चल्छ
भैरवको मूर्तिसाथ दिव्य बत्ती बल्छ
चाड पर्व विशेषमा पञ्चवली चढ्छ
भाकल पूर्ण हुँदा खेरी भक्त मन बढ्छ

एउटा कुरा अनौठो, यहाँ भन्नु पर्छ
भैरव मूर्ति अवलोकन नगर्नेमा पर्छ
बटुक भैरवको पूजा सबले यहाँ गर्छन्
ठूला ठूला रोटीहरू प्रसादीमा चढछन्

ऋषि केशव मन्दिर यिनै बाट बन्यो
रु रु क्षेत्र प्रशिद्धि विकासशीलमा गन्यो
पाल्पा मात्र नभएर देवघाटमा पनि
देवमूर्ति बनाउने इच्छा जाग्यो अनि
 
मुकुन्देश्वर महादेव मूर्ति निर्माणमा
गणेश,विष्णु,सूर्य साथै भगवतीमा  
समर्पित भइ यिनले मन्दिर निर्माणमा
दत्तचित्त भई लागे स्वच्छ भावनामा

गुठी स्थापना यिनको अर्को काम
युद्धकला निपुणमा भज्थे राम नाम
जहाँ जहाँ बिजयको ध्वजा फराउँथ्यो
त्यहाँ त्यहाँ देवी देवले सेवा पाउँथ्यो

छोरी यसोधराको विवाहमा दाइजो जति
महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती मूर्ति
साराजीवन धर्मकर्म मन्दिर निर्माणमा
राज्य विस्तार अनि लागे दक्ष सुशासनमा

उनी थिए शिवजीका अति प्रिय भक्त
तरबार पाए शिवबाट भए झनै सशक्त
रुरु क्षेत्र,मुक्ति क्षेत्र,बराह क्षेत्र,हरिहर क्षेत्र
पर्न आए चारै क्षेत्र आफ्नै शासन भित्र

आफ्नै पुरुषार्थ र वीरताले बने चक्रबती
मेलमिलाप,समन्वय,संस्कृतिका समुन्नती
संघीय प्रणलीको शासनलाई गरे सु्रुयाती
पछि गई यही बन्यो सेन राज्यको खती

जीवनको उत्तराद्र्ध गरे राज्य परित्याग
देवघाटमा तपस्यामा उनको प¥यो भाग
मुनिबाट मणि बने राजा मुकुन्द सेन
बाह्रवर्षे तपस्या अनि परमात्मामा लिन

वीर पुरुषको जन्मदाता बन्यो पाल्पा जिल्ला
ऐतिहासिक कर्म थल्यो सुन्दर थियो किल्ला
सु्न्दरताको प्रतिमूर्ति हो यो प्रकृतिको पुञ्ज
देवस्थल तीर्थस्थल महानताको सुन्दर कुञ्ज

dÚÚlQmgfy bz{g
ÙbfgGb cefuL
xfd|f] wd{Ù±Msf÷ cgÚÙf÷ lk08 bfgnfO{ dxTjkæ0f{ dflgG5 Ö of] lk08bfg klg vfÙ ldltdf vfÙ Myfgdf lb±bf lkt[n] Mju{ k|fKt ub{5g\ eGg] hgwf÷0ff ÷x]sf] ÷ xfd| wfld{s u|Gyx¿df dflgÙ d÷]kl5 lk08bfg ubf{ d[To JoflQm k|]t of]gLaf6 dÚQm xÚG5 eGg] pNn]v ePsf] xÚFbf lkt[tk{0fnfO{ clt dxTjsf] Ùfydf lnOG5 Ö of] tk{0f ÷ lk08 bfg vfÙ cf}±ÙLdf lbg] rng 5 Ö  r}t] bz}sf] cf}±ÙL ÷ Ùf]x| >f4sf] cf}±ÙLnfO{ dxTjsf] Ùfydf x]l÷G5 Ö ef÷tdf w]÷} If]qnnfO{ lkt[tk{0fsf] nflu Ùd]l6Psf] eP klg vfÙ u÷]÷ a›Lgfy, xl÷åf÷ ÷ uofdf lkt[tk{0fsf] 7ænf] dxTj 5 Ö g]kfnL klg lkt[tk{0f ug{ uof hfG5g\ Ö u<8 kÚ÷f0fn] t lk08bfgnfO{ pRrtd dxTj lbPsf] 5 Ö g]kfndf of] tk{0f dÚMtfª\ lhNnfsf] sfuj]gLdf lbg cltpQd 7flgG5 Ö
oÙ} lkt[ tk{0fsf] nflu oxL @_&– Ùfnsf] r}q Ü ut] a]nÚsf sfjfÙf]tL –& af6 dnufot Ü hgf ÷ u}8f sf]6 af6 @^ hgf, ÷dfgf eOof] Ö af6f] lgdf{0f qmddf ePsf]n] 7fpF 7fpFsf] ca÷f]w ÙFu} xfdL r}q ^ ut] tftf]kfgLdf vfgf ksfP÷ vfg] sfddf s]xL Ùdo latfOof] Ö sf]xL gÚxfpg] sf]xL t÷sf÷L sf6\g], sÙ}n] rfdn s]nfpg] ÷ ksfpg yfNg] ubf{ lgs} ÷dfOnf]sf] cgÚej eof] Ö  vfgf vfPkl5 xfdL hf]dÙf]dlt÷ ÷dfgf eof}± Ö af6f] lgdf{0f cjMyfdf ÷x]sf] ÷ sfuj]gL hfg] uf8Lx¿sf] k|ltMkwf{n] ubf{ hf]dÙf]d kÚUg Ùdo nfu] klg Ùxhtfd} lgwfl÷t Myfgdf kÚluof] Ö Pp6f wd{zfnfdf afÙ alÙof] Ö lk08 bfg ubf{sf] klxnf] lbg Ps5fs vfP÷ a|t aMg] k÷Dk÷f cgÚsæn ToÙ ÷ft vfgf vfOPg Ö
& ut] ljxfg $ ah] g} xfdL sfuj]gLlt÷ ÷dfgf eof}± Ö sfuj]gL kÚluof] Ö cFWof÷} lyof] Ö uf8L ÷ dflgÙsf] eL8 lgs} 7ænf] lyof] Ö sfuj]gLsf] kænsf] glhs kÚUbf gkÚUbf d]÷f] Ùfydf uPsf Ü hgf tLglt÷ nfluPsf] ÷ u}8fsf]6af6 uPsf @^ hgf klg xfdLaf6 cnu ePkl5 Ö d lgs} tgfjdf k÷]± lsgsL xfdL Ü hgfdf Ps hgf t÷fO{afÙL uÚ÷f} xÚgÚ xÚGYof] Ö  dfgLÙsf] eL8 olt 7ænf] lyof] ls n8] p7\g ÙSg] cjMyf lYPg Ö d]÷f] >ldtL bLk hnfpg] sfdlt÷ nflug\ d lk08 lbg] sfdlt÷ nfu] Öd}n] tLg rf÷hgf kl08tnfO{ Ùxof]usf] nflu cfu|x u÷] Ö kl08t k|fKt ePgg\ Ölk08 agfPF  lkt[sf] gfddf lk08 r9fPF ÷ bÚwn] tk{0f lbPF Ö d]÷f] sfd xfd|f] Ùdæx vf]Hg] tkm{ ÷Xof] Ö kænkf÷L kÚluof] ÷ vf]Hbf vf]Hbf Pp6f Ùdæx km]nf k¥of] Ö csf]{ Ùdæx clNn k÷ ÷x]5 Ö Tof] klg km]nf k¥of] Ö d]÷f] Ùdæxdf ePsf uÚ÷f}nfO{ cem} km]nf kfg{ sl7g eof] Ö tLg k6s 3Úd]kl5 uÚ÷f}nfO{ km]nf kfg{ Ùkmn ePF Ö cfgGb cfof] pgL cj xfdLMfFu} ÷xg yfNgÚ eof] Ö
ca xfd|f] Ùdæx sfuj]gLaf6 zflnu|fd eujfgsf] z÷L÷df dÚlQmgfy eujfg ÷x]sfn] xfdL eujfgsf] bz{gfy{ ÷ uf} dÚvL Û_* wf÷faf6 Mgfg ug{ ToÙtkm{ nfUof}± Ö uf8Lx¿sf] nfdf] nMs÷ ePsf]n] xfd|f] aÙ dfly kÚUg Ùs]g Ö sl÷a Ps 3G6fsf] lx±8fOdf xfdL dÚlQmgfy dlGb÷df kÚUof}± Ö zflnu|fd ÷ lji0fÚ aLrsf] ÙDaGwdf Pp6f kf}÷fl0fs syf 5 Ö j[Gbfsf klt hfnGw÷ lgs} zlQmzfnL ÷fhf lyP eg] j[Gbf klg lji0fÚ eQm ÷ Pp6L klta|Tff gf÷L lyOg\ Ö pgsf] kltj|tf sd{n] ubf{ hfnGb÷ cem} zlQmzfnL aGof] ÷ pÙnfO{ x÷fpg sÙ}n] gÙSg] cjMyfdf kÚUof] Ö zlQmzfnL ePkl5 nIdLnfO{ pÙn] kTgL agfpg] wf÷0ff lnof] Ö hfnGw÷ ÷ nIdL bÚa} ÙdÚb|af6} pTklQ ePsfn] bÚa} lbbLefOsf] ÙDaGw hf]8]÷ hfnGw÷ kmSof]{ ÖoÙkl5 pÙn] kfj{tLdf cfFvf nufpg] k|oTg u¥of] Ö oxL sf÷0faf6 lzj ÷ hfnGw÷sf] oÚ4 eof] Ö lzjsf] zlQmn] sÚg} sfd ug{ Ùs]g Ö lji0fÚn] oÙ cjMyfdf a[Gbfsf] ÙtLTj gi6 ug{ hfnGw÷sf] <k agfP÷ j[Gbfsf] ÙltTj gi6 ul÷lbPkl5 lzjn] hfnGw÷nfO{ dfl÷lbP Ö  j[GbfnfO{ of] sÚ÷f hfgsf÷L ePkl5 j[Gbfn] lji0fÚnfO{ >fk lbOg\ Ö pgn] lji0fÚnfO{ emf÷ xÚgÚ k÷f]Ù\ eGg] >fkdf tÚnÙL, 3fFÙ xÚgÚ k÷f]Ù\eGg] >fkdf sÚz, <v xÚgÚ k÷f]Ù\ eGg] >fkdf lkkn, clg 9Ú±uf xÚgÚ k÷f]Ù\ eGg] >fkdf  zflnu|fd aGgÚk÷]sf] xÚFbf lji0fÚ eujfg zflnu|fd eP÷ dÚlQmgfydf aMg k÷]sf] wf÷0ff >L MjMyfgL a|t syfdf cWoog ug{ kfOG5 Ö xfdLn] log} zflnsu|fd¿kL lji0fÚ eujfgsf] bz{g tyf kæhf ug{ dÚlQmgfy hfg k÷]sf] xf] Ö of] lxGbÚdfqsf] ge} af}4dfuL{ Ùd]tsf] kljq Myn xf] Ö  oxfF lxGbÚ dlGb÷dfq geP÷ af}4 uÚDaf klg 5 Ö
ha xfdL dÚlQmgfy dlGb÷df kÚu]d\ afSnf] lxdkft em¥of] Ö Mgfg ÷ kæhf kf7 ug{ lgs} sl7g xÚg yfNof] Ö l56f] l56f] gÚxfpg] bLkHof]lt ug]{ ÷ eujfg lji0fÚnfO{,h6f gl÷jn kmf]÷]÷ hn r9fpg] sfd ul÷of] Ö dÚlQmgfysf] csf]{ dxTjkæ0f{ bz{gLo Myn eg]sf] hldgaf6 tLg y÷L Hjfnf lgMsg] Myfg xf] Ö hMnfO{ HjfnfdfO{sf] gfdn] kÚsfl÷G5 Ö lxdkftsf] sf÷0fn] HjfnfdfO{sf] bz{g ug{ uPsf]df aÚ4 uÚDdfdf kÚluof] t÷ HjfnfdfO{sf] bz{gug{ ÙlsPg Ö l56f] l56f] emg]{ sfd eof] Ö Ùdæx ltt÷ljt÷ ePsf]n] sMn] s] s] bz{g u÷] yfxf xÚg Ùs]g Ö d ÷ d]÷f] aÚ9L clg uÚ÷f}± aÙ ÷flvPsf] Myfglt÷ eml÷of] Ö t÷ aÙ eg] ToxfF geP÷ sl÷j @ lsnf] ld6÷ dfyLlt÷ nu]÷ ÷flvPsf] ÷x]5 Ö aÙ t km]nf k¥of] t÷ Ps hgf a[4 x÷fpgÚ eP 5 Ö vf]hLsf] nflu Ùa} dfly dlGbB÷lt÷ nfUgÚ eP5 Ö pxfFnfO{ pxfFsf cfkmGtx¿n] aÙÙDd NofOlbgÚ eof] Ö xfdL hf]dÙdlt÷ em÷]d\ Ö
un]Mj÷ dlGbsf] bz{g – un]Zj÷ wfd DofUbL lhNnfsf] 36fg ufpFdf cjlMyt 5 ÷ MjMyfgLdf n]lvP adf]lhd ÙtLb]jLsf] unf ktg ePsf] Myfg xf] Ö Pp6} rqmlznfdf un]Zj÷ dxfb]j nufot c¿ dlGb÷ klg lgld{t b]lvG5g\ Ö oxfF Mjod\ pTklQ ePsf] lzj lnª\usf] kæhf ul÷G5 Ö sfnL u08sLsf] lsgf÷df ÷x]sf] oÙ tLy{df dxfb]jsf] k|fs[lts lzjln±usf Ùfy} zflnu|fdx¿sf] klg bz{g ug{ ÙlsG5 Ö
eGg] ul÷G5 Ùj{k|yd un]Zj÷ dxfb]jsf bz{g ugÚ{ k5{ ÷ clg dfq dÚlQmgfysf] bz{g ug{Úk5{ t÷ xfdLn] klxnf dÚlQmgfysf] bz{g ul÷of] clgdfq un]Zj÷ lzj lnª\usf] bz{g ul÷of] Ö
afUnÚª\u k~rsf]6sf] cjnf]sg –Pp6f 7f]Ù of]hgfsf] cefjn] ubf{ xfdL sxfF sxfF hfg] slt j]nf hfg] cflb sÚ÷fdf xfdL cGof}ndf lyof}± Ö PSsfÙL xfd|f] uGtJo k~rsf]6 hfg] eof] Ö ÛÜ ldg]6df Ùa} x]÷]÷ kms{g] xfdLnfO{ lgb]{zg eof] Ö ÛÜ ldg]6df s] g} x]g{ Ùlsg] lyof] ÷ d nufot sfjfÙf]tLsf Ü hgfn] xgÚdfgsf] tlMj÷ ePsf] Myfgdf kÚu]÷ Pp6f tlMj÷ lnof}±  t÷ tfst xÚg]x¿n] eg] dlGb÷sf] cjnf]sg u÷]5g\ eGg] sÚ÷f lgwf÷sf] l6sf]n] hgfof] Ö k~rsf]6 eg]kl5 sÚg sÚg sf]6 xÚg\ ÷ ltgdf sÚg sÚg ÷fhfn] ÷fHo u÷]sf lyP eGg] sÚ÷f hfGg] lh1fzf knfP÷ cfof] cgnfOg klqsfx¿df vf]hL ubf{ NEW SPOTLIGHT ONLINE April 24, 2018, 12M46 pÖmÖdf k|sflzt n]vdf hnsf]6, s÷Lsf]6, dfemsf]6, ÷fogf÷fo0f sf]6 ÷ Ù±Ùf÷sf]6sf] Ù±oÚQm¿k g} k~rsf]6 xf] eGg] sÚ÷f hfgsf÷Ldf cfof] t÷ tL sf]6df sÚg sÚg  ÷fhfx¿n] ÷fHo u÷]sf lyP Tof] sÚ÷fx¿ lt÷ d nflug Ö k~rsf]6 ljsfzsf] nflu a[xt of]hgfx¿ ÷x]5g\ eGg] hfgsf÷L oÙ n]vn] oÙ÷L  bzf{sf] 5 – , Û Ùo * lkm6 cUnf] ljZjzflGt snz, tLg tnfsf] cltly cfjfÙ, sGof uÚ<sÚn,u08sL dftfsf] dlGb÷ ÷ u<0flznfsf] lgd{f0f,  lÙÙdxn, ÙTÙ±u ejg, u0f]z dlGb÷, xgÚdfgsf] dælt{, kfxÚgf 3÷ algÙs]sf] 5 Ö Ü xhf÷ Ü Ùo ÜÜ s]hLsf] dxf3G6fsf nflu cfjZos Ù±÷rgf, ToMt}, Ùef ejg hMtf of]hgf s]xL kÚ÷f e} Ùs]sf ÷ sf]xL lgd{f0ffwLg cjMyfdf ePsf sÚ÷f n]vn] k|i6\ofPsf] 5 Ö k~rsf]6af6 d]÷f cfFvf rf÷}lt÷ 3Úd]  uÚh{f, wf}nflu÷L, cGgkæ0f{nufot sf lxdz[±vnf, kj{t ÷ afUnÚª\sf k|fs[ltn] ÙlhPsf ÙÚGb÷ 8fF8fsfF8f gbLgfnf, jg kfvf cflbsf] Ùfy}  afUnÚª ahf÷sf] dgf]÷d b[Zofn] d]÷f] dg lgs} nf]Eofof] Ö Ùa}sf] Ùfemf Mynsf] ¿kdf lgdf{0f ug]{ eGg] n]vn] lbPsf] ÙGb]z Pp6f dxTjkæ0f{ ÙGb]z xf] eGg] nfUof] Ö  
afunÚª\u sflnssf] bz{g – k~rsf]6sf] cjnf]sgkl5 xfdL sfnLsfsf] bz{g ug{ dlGb÷lt÷ nfu]d\ Ös]xL ÙfyLx¿ afUnÚª ÷ kj{t hf]8\g] cUnf] kænlt÷ nfUgÚ eof] eg] sf]xL sflnsfsf] bz{g Pjd\ Ù±Wofsflng kæhfug{ lt÷ nfu]d\ Ö cfsfÙ] kæn x]g{ uPsf dflgÙx¿ tÚ<Gt b]jL dlGb÷df cfOkÚUgÚ eof] Ö l56f] l56f] kæhf Ùs]÷ xfdL u}8fsf]6 kms{g] t÷v÷df nfluof] Ö
afUnÚª slnsf g]kfnsL Pp6L k|lÙ4 b]jLsf] ¿kdf dflglG5g\ ÷ oÙnfO{ Pp6f zlQm lk7sf] ¿kdf lng] ul÷G5 Ö oL b]jLsf] cjlMylt afUnÚª\u ahf÷sf] glhs}sf] jgsÚÙÚdleq 5 Ö logsf] af÷]df Pp6f lsd jbGtL  ePsf] sÚ÷f klg xfdLn] cWoog ug{ kfpF5f}± Ö kfNkfsf jL÷, clg wdf{Tdf ÷fhf dl0fdÚsÚGbÙ]gn] cfˆgL 5f]÷Lx¿sf] ljjfxdf b]jL b]jtfsf dæælt{x¿ bfOhf] lbg] sÚ÷fx¿ xfdLn] OltxfÙaf6 hfgsf÷L kfpF5f}± Ö pgn] kj{tsf ÷fhf gf÷fo0f dNnÙFu 5f]÷Lsf] ljjfx ul÷lb±bf b]jLsf] dælt{ bfOhf] lbPsf lyP  ÷ Tof] dælt{ Nofpg] qmddf afUnÚª NofOkÚ¥ofpFbf la>fd ug{ ÷flvPsf] ÷ Tof] dælt{ p7fpFbf g p7]sf] xÚFbf ToxL± g} Myfkgf ul÷Psf] sÚ÷fx¿ ljleGg n]v ÷rgfaf6 hfgsf÷L lng ÙlsG5 Ö dlGb÷sf rf÷} lbzfdf 9f]s 5g\ Ö oL 9f]sfdf kæj{lbzfsf] 9f]sf vf]Nbf gfu pTkGg xÚg] ePsf]n] of] 9f]sf Ùw}± aGb ÷flvG5 Ö oÙ dlGb÷sf] af÷]df ljMt[t hfgsf÷L lng rfx] g]kfn kqdf ldlt Ü d]lÙ÷ @_&& zÚqmaf÷  k|sflzt n]vnfO{ cWoog ug{ ÙlsG5 Ö
oL b]jLsf] a8f bz}± ÷ r}t] bz}±df a8f] wÚdwfdÙFu kæhf ul÷G5 eg] r}t] bz}±df t afunÚªdf 7ænf] d]nf nfU5 Ö nfvf} dflgÙn] sflnsfsf] bz{g kæhf ugÚ{sf] Ùfy} Ùfdfgx¿ lsga]r ub{5g\ Ö b]jLsf] Ù÷sf÷af6} k~ranLsf] Ùfydf kæhf ul÷G5 Ö kæhf ubf{ af]sf, sÚvÚ÷f, ÙÚFuÚ÷, ÷fFuf] ÷ k÷]jfsf] anL r9fpg]  rng 5 Ö sÚg} sÚg} eQm hgn] k÷]jfnfO{ anL glbO{ 5f8Llbg] rng 5 Ö
ctM xfdL lgs} xtf÷df lyof}± Ö Ù±Wofsflng kæhf tyf cf÷tL hufpg]  Ùdo ePsf] lyof] t÷ xfdL ÙxefuL xÚg Ùlsgf}± Ö xfdL aÙ r9]÷ u}±8fsf]6lt÷ nfUg yfn]d\ Ö kj{tsf ÙxÙ|wf÷f, uÚKt]Zj÷ dxfb]j, df]bLj]gL hMtf dxTjkæ0f{, wfld{s, P]ltxflÙs, ko{6sLo If]qsf] Ùfy} cfsfÙ] kænsf] cjnf]sg ug{ ÙfyLx¿n] ÙSgÚ ePg d ÷ d]÷f] >ldtL eg] sÚZdfsf] lzjfno rf]sdf ÙfyLx¿nfO{ wfld{s ofqfsf] gdMsf÷ kMsFb} ljbf eof}± Ö
 wGojfb
 ldlt @_&– Ùfn @_ ut] Ö

अब उप्रान्त कथा सरसर्ती पढ्दा
 
                        सदानन्द अभागी
नवराज रिजाल नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा एउटा बहुप्रतिभाशाली एवम् स्थापित साहित्यकार हुन् । स्वाभिमानबस्ती, जीतपुर सिमरा उपमहानगरपालिका–१६ बारामा स्थायी बसोबास गर्दै आएका रिजालले कार्यक्षेत्र बारामा मात्र सीमित नराखी काठमाडौलाई उपयोगमा ल्याएको देखिन्छ । रिजाल थरको नाताले मैले उहाँलाई निकै पहिलाबाटै चिनेको भए पनि हामी दुई बीचमा साक्षात्कार भने धेरै पछि भयो । हाम्रो दोहोरो परिचयपछि उहाँले केही कृति मलाई अध्ययनका लागि प्रदान गर्नु भयो । 'अदृश्य पीडा' कथा संङ्ग्रह (लघुकथा सङ्ग्रह २०५७) र "गुपचुप गुपचुप" गजल सङ्ग्रह(जो वागियान शर्माको नामबाट प्रकाशित भएको छ,) लाई मैले अध्ययन गरी सकेको छु । यी दुबै कृति पठन योग्य र मार्गदर्शनको रूपमा मैले पाएको छु । "अब उप्रान्त" नामक कथासङ्ग्रह आज म पढ्न थालेको छु ।
प्रकाशित कृतिहरू–"अदृश्य पीडा" लघुकथासङ्गह (२०५७) , दयालु ढेडु ( बालकथा, २०५८), डुमरवानाको सेरोफेरा( खोज अनुसन्धान २०५८), बोक्सी बूढी( बालकथा २०६०), बुद्धिमान न्यावरीमुसो(बालकथा २०६२) छट्टुु बाँदरको बिहे(बालकथा, २०८३), विखण्डित प्रवाह,(कथासङ्ग्रह, २०६३),द थ्री फ्रेण्ड्स( बाल कथासङ्ग्रह , अंग्रेजीमा २०६५), रोजीको हवाइजहाज(बालउपन्यास,२०६७), माटो खोज्दै (लघुकथा,२०६७),नक्कलीको अक्कल, (बालकथा , २०६७), जुनदाई आए (बालकविता,२०६८)ै, गुराँस फुलेपछि (बालकविता २०६९),द बेबी काइट(बालकथा अंग्रेजीमा २०७१), द स्ष्ट्रिड टाइगर ((बालकथा अंग्रेजीमा २०७३) गुुपचुप,–गुपचुप (गजलसङ्ग्रह २०७७), आँखाभरी देश मनभरी परिवेस( नियात्रा २०७७) अव उप्रान्त (कथासङ्ग्रह,२०७८), हाम्रो आधारभूत व्याकरण (सहलेखन २०७५), हाम्रो माध्यमिक निबन्ध सहलेखन(२०७५), राम्रो माद्यमिक व्याकरण (सहलेखन २०७७) सहित नेपाली साहित्यको फाँटमा उपस्थिति जनाएका छन् ।  वि.संं. २०३९सालमा 'पागलको चाहना' शीर्षकको लघुकथा मातृभूमि सप्ताहिकमा प्रकाशित गराएर लेखन क्षेत्रमा परिचित गराएका  नवराज आज आएर साहित्यको विविध क्षेत्रमा आपूmलाई सुपरिचित गराई सकेका छन् । नवराजको बाल साहित्यमा दखलता छ र  प्रसिद्धि पनि कमाएका छन् ।
 सम्पादन–सम्पादनको क्षेत्रमा पनि उनको योगदान अतुलनीय छ । मैदान, देवकोटा व्याख्यान सङ्ग्रह, मुर्छना, महेश आवाज, नेश्चिल,  समायोजन,  उत्तराद्र्ध, आलेखन, बालप्रज्ञा, प्रलेस, को साथै  हाल नवप्रज्ञापन को सम्पादक र प्रकाशन ( २०५०देखि हालसम्म) उनीबाट हुँदै आएको छ ।
पुरस्कारहरू–सुगन्ध लघुकथा पुरस्कार २०५१, शिक्षक श्री पुरस्कार–२०५६नारायणी वाङ्मय पुरस्कार, २०५७, ,राष्ट्रिय वाङ्मय सम्मान, २०६३, अनेसास पुरस्कार, २०६६, तेस्रो बाल साहित्य सम्मान २०७१,कालीगण्डकी साहित्य कला पुरस्कार २०७४, सुश्री लक्ष्मी कार्की स्मृति पत्रकारिता,पुरस्कार २०७४,भोजपुरी बौद्धिक मञ्चको सम्मान, २०७६, डा. मनुमुक्त 'मानव'लघुकथा गौरव सम्मान २०७६, शब्दयात्रा साहित्यिक पत्रिका सम्मान, २०७६,प्रादेशिक प्रतिभा पुरस्कार २०७६, प्रेशकाउन्सिल साहित्यिक पत्रकारिता,पुरस्कार, २०७७ , लघुकथा विशेष सम्मान–२०७७ आदि सम्मान तथा पुरस्कारले नवराजजी सम्मानित भै सक्नु भएको छ ।
कृतिको संरचना –आवरण पृष्ठ बाहेक  १६८ पृष्ठमा संरचित यस कृतिमा ,१७ ओटा कथाहंरू समावेश भएका छन् । यस कृतिलाई अक्षर धामले प्रकाशन गरेको छ र मूल्य  ५००।– राखिएको छ ।
कृतिप्रति साहित्यकारका धारणा–शुभकामना दिंदै नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान साहित्य गद्य÷आख्यानकी प्रमुख माया ठकुरीले लेख्नुहुन्छ –"कथाकारले केही प्रयोग पनि गरेका छन् ।तर प्रयोग केवल प्रयोग मात्र छैनन् । त्यहाँ, जीवन विचार, विश्वास, आस्था,अठोटर भोगाई मिल्न नसकेका यथार्थहरू पनि छन् ।" यसरी नै विजय चालिसेले छोटो तर मिठो भूमिकामा लेख्नुहुन्छ –"कथाबस्तु समकालिन नेपाली कथा लेखन परम्पराको आमप्रवृत्ति र विषयबस्तुमै केन्द्रित रहे पनि  शैलीगत नविनताले कथालाई नयाँपन, नयाँ दिशा, नयाँउचाई, नयाचिन्तन,र नयाँ धरातल प्रदान गरको महसशूस हुन्छ।
नवराज रिजालले 'मेरा कथा यस्तै छन् 'शीर्षक दिएर लेख्नुहुन्छ –"मेरा कथामा हिजो पनि छ , आज पनि छ र भोली पनि छ ।" । यी शब्दले के प्रष्ट पार्द छ भने नवराज रिजाल एउटा भविष्य बक्ता पनि हुन् भन्ने संकेत मिल्छ । पौराणिक कथाहरूमा यस्ता चिन्तन र भविष्यवाणी मिल्छन् । कथा पढ्दा  रिजालले आफ्ना कथामा इतिहासलाई कोट्याएका छन् , बर्तमानलाई प्रष्ट्याएका छन् र भविष्य वााणी नभएर वर्तमानले अङ्गालेको मार्गले भविष्यले कुन मोड लिन्छ भन्ने मार्गदर्शन दर्शाएका छन् । त्यसो हुँदा उनका यी  अभिव्यक्ति   कथाहरूले सत्य सावित गरेकाछन् ।
  यो कृतिको प्रकाशन अक्षरधाम प्रकाशनले गरेको छ र प्रकाशकको कलममा छायादत्त न्यौपाने लेख्नुहुन्छ –" उनी भाषा साहित्यको माध्यामबाट बेथितिका रूपमा जरा गाडेको अन्ध विश्वास जन्य सामाजिक सांस्कृतिक, परम्पराको रुपान्तरणका पक्षमा कलम चलाएर प्रगतिशील चेतना सम्प्रेषणमा रमाउने स्रष्टाका रूपमा चिनिएका छन् । "
माथि आएका अभिव्यक्तिले नवराज रिजालको लेखनशैली, व्यक्तित्व,उनले नेपाली साहित्य, बाल साहित्य, गजलकार र  सम्पादन आदि  क्षेत्रमा  पु¥याएको अमूल्य योगदानको निसारण भएको छ  भन्ने मलाई लाग्छ ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा –यस कथासङ्ग्रहमा १७ओटा कथाहरू समावेश गरिुएका छन् । प्रथम कथा छ बस्ती । यस कथामा विविध घटनाक्रमलाई वर्तमान, भूत र भविष्यको गोरेटोलाई समेट्ने प्रयास गरेका छन् ।  सर्ब प्रथम सुलोचनाको पसल, उसको रूप, नजिकैको भलुको पसल,भलुकी पत्नीको मृत्यु भएको, छोरा अरव गएका, सुलोचनाको दोकानमा पिउन आउनेहरूको विविध खाले धारणा आउनु वर्तमान परिवेश तथा सामाजिक यथार्थतालाई केलाउँदै विकृतिलाई समेट्ने प्रयास सुन्दर रूपमा प्रस्तुत भएको छ । गाउँमा विविध थरीका जाति बसे पनि एकतामा एक ढिक्का भएको धारणाले समाजमा मेलमिलाप भएको जान्न सकिन्छ । पसलमा थरी थरीका मानिसको आगमन र रक्सी पान गर्दा पोखेका अभिव्यक्तिले मदिरा सेवन गर्ने मानिसको स्वभाव, उनका पीडा, पिउन पर्ने कारण, पिइस्केपछि मातमा प्रस्तुत हुने झगडालु प्रवृत्ति आदिलाई कथाले प्रमाणिक रूपमा सपुष्ट समेटेको देखिन्छ । कथामा  ठाउँ ठाउँमा जीवनगजतका कुराहरूलाई प्रष्ट पार्ने प्रयास भएको छ । कथाकारको कथन छ – "सबै केवल भरेका निम्ति बाँच्थे  । भोली दूरस्थ थियो ।" जबसम्म मानिसले हिजो के थिएँ, आज के छु र भोली के हुनुपर्छ भन्ने सोच राख्दैन भने उसको विकासको क्रम रोकिन्छ । कथामा पात्रहरूको सम्वाद मार्फत विविध पक्षलाई समेटने प्रयास भएको छ ।
दोस्रेकथा हो सम्मोहन । यस कथामा ए र वीको बीचमा संवाद चल्छ । संवाद गर्दा गर्दै ए ले वीलाई अमेरिकासँग दाज्दैअरूलाई लडाएर रमिता हेर्नेमा आरोप लगाउँछ ।  यिनीहरू विवादमै रहन्छन् । १५–१६ वर्षकी बालिका मारिएको कुरा । बालिकाको बलत्कारपछि मृत्यु भएको धारणा । नेपाली समाजमा अंशबण्डा गर्दा देखाएको सम्पत्ति वितरण गर्नु पर्छ भनि श्रीमतीलाई राख्न दिएको श्रीमतीले पैसा समेत लिएर हिडेका कुरा ।  ए र वी लाई सडक बाट संस्थामा लगेर स्कुलमा पढाएको र उनीहरू सहिदपुत्र हुन सक्ने तर्क । वेथितिले नियमलाई धोती लगाउने कुचेष्टा गर्दा ऐले देशले यो नियति भोग्न परेको जस्ता राष्ट्रियताले भरिएका कुरा, प्रजातन्त्रमा वेथिति फैलिएका कुरा, दुई जडेहाको झगडा गर्दाको अवस्था, नेताहरूले गर्ने अस्वभनीय गफहरू, सडकमा भएकालाई संस्थामा लगेर पढाई लेखाई गराइ दिएर तथा साहारा दिएर राखेकाले नै  नाता गोता जातपात खोजविन गरिदिनु पर्ने,  अवास्तविक बनाएवापत क्षतिपूर्ति दिनु पर्ने कुराको साथमा कथा समाप्त हुन्छ । यस कथामा पनि विविध पक्षलाई समेट्ने प्रयास भएको छ ।
महोत्सव– यो तेस्रो कथाहो । महोत्सवमा थरिथरिका कृयाकलापहरूको वणर्न, उत्कट ठिङ्ग उभिएर हेरे र स्मृति उम्रन नसक्दा विगत तिर जान नसकेको अनुभूति हुनु ।  जुलुस स्वास्थकर्मीतिर लक्षित भएको र डाक्टरको लापर्वाहीले गर्दा र्मत्युवरण गर्न परेको कुरा, प्रजातन्त्रमा घुसखान छुटहुनु पर्ने कुरा, जनता जनार्दन हुन् भन्ने धारणा, आङ्गको जुम्रा नभएर आफ्नो आँङ्गको भैसी हिडेका कुरा हेर्न सक्नु पर्ने कुरा, वर्तमान भूतको रूपमा परिणत हुने कुरा, समस्या कर्तव्यहीनताको परिणतिहो भन्ने धारणा,गोहीको आँसु रित्याएर तृष्णाको मासु खानेहरूको ध्यान यता कहिले फर्कने हो खोई ? यस्ता महिलाबाट थुप्रै धारणा यस कथामा आएका छन यस कथामा सृङ्गारिक धारणाले पनि स्थान लिएको छ । माटो रक्तरञ्जित छ भन्ने धारणा, जितहारका कुरामा हार कसैले नस्वीकारेका कुरा,  द्वन्द्वका कुराहरू निस्कनु, रगत रातै हुने भएकोले जे सिद्धिए पनि एउटै हो भन्ने कुरा, दिपीमाको पीडादायी कारुणिक आँसु,पढ्दा पढ्दै कापीमा देश लेखेर विहोस् भएका कुरा, देशप्रतिको चिन्ताको बारेमा डाक्टरले सम्झाउँदा  देशलाई भुलेर पनि कुनै मान्छे जिउँदो रहन सक्ला र डाक्टर साहेब जस्ता राष्ट्रियताले भरिएका धारणा यस कथामा पनि आएका छन् ।
आश्वस्त–   यस कथामा पनि लामै छलफलले स्थान लिएको छ । यहाँ आक्रोसले भरिएका आवाजहरू छन् ,आश्वासनका पोकाहरूका कुराहंरूछन् । आश्वासनका पोकाहरू कामयावी थिएनन् । जनताले आश्वासनका पोका नभै नगदानगदी चाहिने धारणा आएका कुरा, कसैको भरिया बन्न नहुनेकुरा, युगौं युगदेखि आशाका पूmल बनेर बस्न नहुने,पुरिएका सपनाको उत्खनन् हुनु पर्ने, घात–प्रतिघात हुन नहुने,समयका चापका कुरा, मृत्युवरणका कुरा, रातभित्र अन्धकारमात्र बाँच्न सक्ने त्यसोहुँदा उज्यालेको खोजीका कुरा, सपना बेच्नेवालालाई सपनाले नै खाएका कुरा, जीवन च्यात्न नहुने कुरा,कसैले विविध धारणा एकलौटी रूपमा बोलीरहेको र कसैले पनि त्यता ध्यान नदिएको कुरा, बसन्तका कुरा ,जिउरहे घीउ पिउन सकिने कुरा , किसानले चाहेको वेलामा मलबीउ पाउन नसकेको कुरा, विदेशीनु पर्ने कारण,तल्लो वर्गकाको पहुच कुनै चिजमा पनि पुग्न नसकेका कुरा, जीवनलाई चौतारीको वरपिपल सम्झनु, मानिसमा विश्वास हुनु, तृष्णा गन्तव्य हो भन्ने ठान्नु, निरन्तरताको खोजी, प्रेम र जीवन समय सन्दर्भ हुन् भन्ने कुरा,स्वार्थ वासना र तृष्णाले अस्तित्वको खोजी गरेको कुरा  औसरवादीले दाह्रा देखाएका कुरा, विश्वास इच्छामा परिणत हुन नसकेका कुरा, नवयात्रा सुरुभएर पनि कल्पनामा भुल रोपिएको वित्यास बढेको,पाखण्ड, दुराचार,र असतमा मूल्य हराएको, सिन्दुर धोइएको, मानवता सम्वेदनशीलता, शालीनता , सभ्यता र शिष्टता क्रमशः नामेट बन्दै गएका आदि थुप्रै घटनाधmम र दार्शनीक अभिव्यक्तिहरू यस कथाले समेटेको छ ।
 स्पर्श – यो कथा आन्दोलनताका आन्दोलनकारीले जनतामा देखाएको त्रासादिको एक नमुनाको दर्पण हो भन्न मन लाग्छ ।   उनीहरूको आदेशको पालना गरिनु पर्ने , पालना नगरे  कारबाहीमा परिने । दुई बन्दुकको  बीचमा जनता बाँचन पर्ने । यावत कुरा यस कथाले समेटेको छ । यस कथामा एउटा प्रधानाध्यापकको दायित्वलाई समेटिएको छ ।माष्टरले माष्टरीलाई जागिर नमान्ने धारणा पनि आएको छ । क्रान्तिकारीहरूले शिक्षकलाई बढी दवापमा राखेको धारणा पनि यहाँ आएको छ ।  क्रान्तिकारीले भन्ने गरेका केही उदाहरणहरू –"आकाश र पृथ्वी स्वतन्त्र भएका कारणा हामी पनि स्वतन्त्र हुनुपर्छ । तपाइँहरूले अहिलेसम्म बुभ्mन सकिरहनु भएको छैन त्यसैले बुझाउन आएको नि ।""खवरदार ! कसैलाई दायाबाँया लाग्ने अधिकार छैन ।" "तालि नबजाउनु र आँखा खोलेर हामीतिर हेर्नु विपक्षमा जानु सरह हो ।"
परिवृत्त–यो कथा शैक्षिक बेरोजगारीको एउटा उदाहरण हो । यस कथामा  मान्छे हुन के गर्नुपर्छ जस्ता प्रश्न आएका छन् । एउटा युवकले विए पास गरेर जागिर पाउन सक्दैन । ऊ सबैको अपहेलित बन्छ । विदेश जान खोज्छ तब पनि पैसा को जोगो गर्न सक्दैन । जागिर खान जाँदा पनि आफ्नो मानिस नभएको कारणले गर्दा कहीं कतै पाउन सक्दैन उसको प्रतिवेदन विगारी दिने वाला नै प्रजातन्त्र आएपछि ठूलो मानिस बन्छ । आत्मा हत्याको प्रयास गर्छ  सक्दैन पढेको प्रमाणपत्रको प्रयोजनमा नआए पछि नदीमा फ्याकीदिन्छ ।अन्त्यमा श्रीमान अघि अघि श्रीमती पछिपछि गर्दे हिड्छन्  । भन्दै कथा समाप्त हुन्छ । प्रजातन्त्र आए पनि हालीमोहाली हिजोकै सामन्तहंरूको र गरिव तथा असाहाय जनताको भोग्न परेको आर्थिक समस्यालाई कथाले प्रष्ट पारेको छ ।
उकालो – यो कथा पनि जनआन्दोलन र त्यसको सफलतामा आधारित छ । आन्दोलनमा  कयौं निर्दोषहरू जेलमा कष्टकर जीवन विताई रहेका थिए । कथाकारले यस समयको राष्ट्र, राजनीतिक दल राजनीतिक अवस्थालाई राम्ररी केलाएका छन् । कथाकार लेख्छन् –सिंंगो राष्ट्र आँसुको सागरमा डुबेर नारकीय पीडा भोग्दै छ ।" जनधनको क्षती, राजनीतिक दलहंरू गतिहीन अवस्थामा, जनआवाजलाई  विद्यार्थी मार्फत छरिने काम, जन आन्दोलन गर्ने निर्णय, विद्यार्थी,कर्मचारी ,किसान,तथा मज्दूरको संयुक्त प्रयासले लोकतन्त्रको प्रादुर्भाव, छातीमा गोली लागेको सौरभले पनि वीरहस्पिटालबाट सहिद मञ्चमा भएको भाषणलाई श्रवण गर्नु, लोकतन्त्र प्रादुर्भाव भएकोमा सबै हर्षित,अन्धकारमा डुब्ननपर्ने, विदेश जान नपर्ने, योग्यताको कदर हुनेछ आदि थुप्रै अभिलाषा तथा जन आकान्क्षाले स्थान लिएको धारणा आएको छ कथामा तर यी भावनाले साकार रूप पाउन सक्म्दैन हिजो जुन उद्देश्य लिएर सङ्घर्ष, उत्सर्ग र त्याग गरिएको थियो त्यो प्रश्नवाची भएर रहन्छ जस्ता धारणा कथामा आएका छन् यसभित्रका प्रस्तुति र दार्शनिक अभिव्यक्तिहरूले कथालाई उच्चाइमा पूरयाएका छन् । केही अभिव्यक्तिहरू–"अनि मुलुक र बासिन्दालाई सुखी बनाएर आपूm हाँसने र देशलाई पनि हँसाउने महान आकाङ्क्षा किन चैतेहुरीले उडायो ।"
जनता आशावादी अवस्थामा रहेका धारणा –"वनमारा जति झाँगिए पनि  एक दिन त नासिनै पर्छ ।" विनाशको अन्त्यमा विकासको जरो उम्रन्छ । कथाकारले मननयोग्य थुप्रै अभिव्यक्ति पस्केका छन् ।
ताप– यस कथामा नेपालमा आन्दोलनकारीहरूले अपनाउने गरेको बन्दको बारेमा उल्लेख गरिएको छ । बन्द गर्ने र नगर्ने दुई समूहबीच तर्क चल्छ । विभिन्न तर्कहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएका छन् कोही भन्छन् "समय अनुसार परिवर्तन हुननसक्नेको जीवन दुखद हुन्छ," कोही भन्छन्–" बन्द कुनै पनि समस्याको सही समाधान हैन", "राजनीति गर्नेहरूको निम्ती अन्तिम अश्त्र हो ।" "शिक्षण संस्था बन्दका विषयमा त अझ घोर आपत्ति छ ।" यसरी बन्दका कुरा गर्दा बन्द सदाका लागि बन्द हुनुपर्छ भन्ने धारणा आउँछ । एउटा कवाड पनि त्यहाँ पुग्छ र भन्छ बन्द तपाइँहरूको खेती हो , यसमा तपाइँहरूलाई नाफै नाफा छ । कवाडको यो कुरा सुनेर सबैका ध्यान तेत्यैतिर जान्छ । बन्दकर्ताका सहभागीहरूले कवाडलाई तँ को होस् भनेर प्रश्न गछन् ,कवाड गरेर खाना पूग्छ र यो कवाडी काम कहिलेसम्म गर्छस् भनेर प्रश्न राख्द्धन् । कवाडले पनि सहज रूपमा जवाफ दिन्छ । कवाड गरेर छ जना जहान पालेको र नेपालीहरूले कवाडको काम नगरेसम्म उस्ले यो काम गर्ने बतायो र गरिबहरूको लागि बन्द साह्रै कष्टदाई हुने भएकोले कहिल्यै बन्द नगर्ने अनुरोध गर्दछ ।यस कथामा धेरै सन्देशहरू आएका छन् ।सत्य, विश्वास,निष्ठा,आस्था,वर्तमान, बुद्धिले बलेको आगो ताप्ने, आस्था र विस्वास जलाएर बाँच्नेहरूमुर्दा हुन् ।इतिहास भुल्नु आत्महत्या गर्नु सरह हो । हरेक सभा र प्रदर्शनको निम्ति मानिसको ओसार्ने जिम्मा लिनु,, जनतालाई भरेङ् मात्र बनाउनु ,  आन्दोलनमा अधिकार कर्मी, नागरिक कर्मी, समाज सेवी, बुद्धिजीवी, देशभक्त सबैले दलका झण्डा बोकेका तर कसैका हातमा पनि राष्ट्रिय झण्डा नभएको धारणा आएको छ कथामा ।  
सपना – विमलाले पुत्र रहरले गर्दा सातौ कन्याको जन्म दिन्छिन् । उनका मनमा अनेकौ भावनाले स्थान लिन्छ । पुत्र जन्माउने रहर जीवितै रहेको हुन्छ । समाजमा प्रयोग हुने शब्द "छोरो नहुनेको दुख, अपुतोको धन,कोरीको जिउ,कात्रोमा खल्ती"ले विमलालाई निकै सताएको थियो । छोराको रहरमा उनले सौता व्यहोर्न पनि तयार भइन् तर वीजनलालले त्यस्तो कर्म गर्न चाहेनन् । समाजमा छोरा र छोरीमा कुनै विभेद छैन भन्ने धारणा आजका दिनसम्म उम्रनसकेको छैन। समाजमा "दागबत्ती, वर्षदिनको श्राद्ध र काजक्रिया अनि वर्तमानको आँखा र आक्षेपबाट मुक्ति " जस्ता भावना अझै जीवित छन् भन्ने यथार्थतालाई  कथाले समेटेको छ । अन्त्यमा देउरानी जेठानी तथा दाजुभाइको अंश हडप्ने आकाङ्क्षामा कुठाराघात। त्यसलाई पतिले पौरुषत्वसँग र पत्नीले नारी अस्मितासँग  गाँसेर हेरे भन्दै कथा समाप्त हुन्छ । एक शब्दमा भन्दा महिलामा पुरुषमा भन्दा छोराको चाहना बढी हुन्छ भन्ने धारणा आएको छ तापनि कथाकारले एउटी नारीभित्र पुत्रप्राप्तिको  तीब्र इच्छ्यालाई मनोवैज्ञानिकरूपमा विश्लेषण गर्न  कथाकार निपूण देखिन्छन् ।
घर – यो कथा पनि मार्मिक छ । सेवानिबृत्त सैनिक र सेवानिवृत्त प्रहरी दुईको भेट ललनको चियापसलमा भएको हुन्छ । दुबै एकआपसमा मित्रता बढ्छ । सैनिकले पहिलो विवाहकी पत्नी र छोरीमाथी एउटा सैनिककी विधवा बहिनीसँग विवाह गर्छ र सौता थप्छ । उसको लगानी सबै लगाएर छोरा पढाउने अनि घर बनाएपछि पत्नीले भएका छोराहरू यसका हैनन् । यो केवल नाठो हो यसको केही छैन भनी घरबाट निकाली दिन्छे । पहिलीकी श्रमितीले पनि अघिका कुरा बिर्सौ र सँगै बसौं भन्दा पनि आत्माग्लानीको कारण त्यसो गर्न सक्दैन । ऊ तडपी रहेको धारणा आएको छ कथामा । । ललनले विदेश जाने युवाहंलाई –"कामै नगरी खान त कतै पाइन्न हजुर , यतै गर्नु होस्, त्यताको भन्दा बढी आम्दानी हुन्छ " भनि दिएको सन्द्येश मनन योग्य देखिन्छ । केही मनन योग्य शब्दहरू–
"सन्तान जन्माउन लोग्ने नै चाहिन्छ भन्ने कुरा पनि मिथ्या हो ।"
"सन्तानलाई के थाहा बाबु को हो भन्ने कुरा । त्यो मलाईमात्र थाहा छ  र निक्र्यौल गर्न सक्छु । "  भनिन्छ आमा सत्य हुन् र बाबु केवल साक्षी मात्र हो ।
एकान्त–यस कथामा पनि मौनता र प्रश्न कर्ता बीचको सम्वाद भन्दा दोहोर बातचित भन्ने बुझाउँछ तर यहाँ विपिन दास मुरारका प्रश्नको उत्तर खोज्नु छ भन्दै एकान्त बास बस्छ र कुनै अपरिचितले "तिमीहरू पक्कै सुतेकै हौ " भन्ने प्रश्न तेस्र्याउँछ । "साँच्चे सुतेकै रहेछौ उठेकाहरूको स्थिति यस्तो हुँदैन ।" अर्को स्वरले थप्यो । अझै अर्कोबाट "सुत्न त पक्कै सुतका छौ अनि सुत्नेचाँही कहिलेसम्म"। यी प्रश्नहरू थपिदै थिए र विपिनले उत्तर खोज्न सकिरहेको थिएन  कथाकारले यस कथामा गणतन्त्र आएका कुरा गणतन्त्रमा एकता सुन्दर पक्ष मानिने कुरा, एकात्मकताको दाहसंस्कार गरेका कुरा, हामी आवश्यक्ताभन्दा बढी लचकता भएकाले भडखालोमा पर्ने  सम्भवावनाका कुरा, कुनै समय सुतेका भए पनि हाल सबै जागारहेका कुरा, हिजो पहुँच नभएकाहरू आज मथि पुगेका कुरा, सुतेका छौ भन्ने आरोप मिथ्या भएका कुरा  पुन तर्कले निष्क्रिय बस्नुको अर्थ सुत्नुनै हो भन्ने धारणा, भरयाङ चढेपछि विर्सने कुरा, टनकपुरदेखि खुर्द लोटनसम्ममा सीमा अतीक्रमण तथा लिपुलेक आदिमा भारतीय हस्तक्षेपका कुरा, चुनावमा यी कुरा सतहमा आए पनि स्वत  विलाएका कुरा,  निस्वार्थ बोलेको खण्डमा समस्या नआउने कुरा, आदि देशका यावत सम्स्यालाई हामीले नियालेर समस्या समाधानतिर लाग्न नसक्नु नै सुतेको हठर हुन्छ  जस्ता विविध धारणालाई कथाले समाएको छ ।
 माष्टर –यस कथाले आज देशमा शिक्षामा देखिएको विभाजन, सरकारी स्कुलमा विद्यार्थीको संख्यामा गिर्दो अवस्था,सरकारी स्कुलमा पढाउने माष्टरहरूले आप्mना छोराछोरीलाई निजिविद्यालयमा पढाउने र जागिर खान सरकारी स्कुलमा आउने धारणा, निजी स्कुल र सरकारी स्कुलको पाठ्यक्रम एउटै हुनु पर्ने कुरा, वेरोजगार श्रीजना गर्ने शिक्षाको केकाम, विदेश पठाइन्छ भने पनि कुन देशमा कस्तो जनशक्ति तयार गर्दा विदेश जानेवालाले सहजमा काम पाउन सक्छ आदि विषयमा कुरा उठान भएको छ । यस थकाले आजको शिक्षा पद्धतिको विषयमा गहन रूपले कुरा उठाएको छ तर सरकार पक्षबाट यस सम्बन्धमा सुनवाई भएको देखिदैन ।
सीमान्त–यस कथाले माओवादी जनयुद्धका वेला भूमिगत अवस्थामा भएका कार्यकर्ताले जनतासामु गरेका प्रतिबद्धता, पार्टीलाई पुरयाएको आर्थिक सहयोग ,संगठन बिस्तारका काम, आन्दोलन सफल भएपछि , त्यागि कार्यकर्ता माथि गरिएको उपेक्षा आदिलाई समेट्ने प्रयास गरेको छ । जीवनराम तराईको एउटा आइए सम्म पढेको युवक पहाडमा जान्छ  र शिक्षक बन्छ ऊ भूमिगत पार्टीको सदस्य पनि रहेको, उसले संगठनलाई जनताको पक्षमा लडेको भन्दै सक्दो सहयोग गरेको, राती राती मिटिङ गर्दै जनजीविकाको उत्थान, थिचोमिचो र भेदभावबाट मुक्ति, शम्पूर्ण शोषाणको अन्त्य, समनात, स्वतन्त्रता, र छुवाछुत मुक्त समाज जातीय बर्गीय र क्षेत्रीय विभेदको अन्त्य महिला माथि हुने थिचो मिचो र ज्यादतीको अन्त्य हुने कुरामा सहभागीलाई आस्वस्त पार्नु ,मागेको चन्दा माष्टरबाट उठाएर पार्टीलाई बुझाउनु बहुदल आउनु , आमनिर्वाचन आउनु, स्थानीय चुनाव आउनु तर त्यागी कार्यकर्ताले टिकट नपाउनु र टिकट पाएर चुनाव जितेका उमेदबारले विजयरेल्ली पनि छोट्याएर काठमाडौतिर लाग्नु र जनताका समस्यालाई नसुको , जीवनराम २५ वर्षपछि त्यो गाउँमा गएर दिएका विकासक्रम र त्यहाँ क्जनतासँग भेटघाट गर्ने उद्देश्यले जाँदा उसले पढाएको झकबहादुरसँग भेट गर्दा र गाउँको विकास प्रगतिको जानकारी लिंदा भूइचालोले ल्याएको परिवर्तन बाहेक केही नभएको सन्देश प्राप्त गर्दा ऊ बाटो बाटै फर्केको धारणा आएको छ कथामा ।
सिफारिस –यो कथा पनि जनआन्दोलन पछि स्थानीय चुनाव र राष्ट्रिय चुनावमा त्यागी इमान्दार कार्यकर्तालाई तपाईलाई टिकटको लागि सिफारिस गरको आस्वासन दिंदै जानु र टिकट पाउने काम पार्टीले सामन्तको कोटीमा राखेको व्यक्तिले पाउने, टिकट जित्नेले नै पाउने भन्ने जवाफ दिनु,, अब देशलाई समृद्धिमा लैजाने दायित्व हो भन्नु, यस्तै सर्वसाधारण , मज्दुर, किसान र श्रमजीवीका अनेकौं प्रश्नको जवाफ दिने काममा ह्रास आउनु, कमरेड यतिसम्म परिवर्तन भए कि लामो समयसम्म सेल्टर बसेका  देशको ठूलो मान्छे भएको जानकारी प्राप्त भएपछि मरणासन्न अवस्थामा पुगेक बृद्धले दर्शनको लागि अनुरोध गर्दा पनि दर्शन नपाई कृत्युवरण गर्न परेको धारणा यस कथाले समेटेको छ ।
आकाङ्क्षा –  यस कथामा विदेश पलायन गर्दा गरिएका कुसंस्कारहरूलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ । विवाह हाम्रो परम्परामा सृष्टिधान्ने संंस्कार हो । पुरानो परम्परामा विवाहका निश्चित महिना र लगन हुन्छन् । तर आज विदेश जाने चलनले गर्दा सबै महिनामा विवाह गर्ने चलन आएको छ । यस कथामा त काका भतिजीको बिचको विवाह गरेर विदेश गएर पारपाचुके गरेर अलगिएको कुरा , अमेरिका गएपछि काम नपाउनु, र अन्त्यमा केटाको मृत्युवरण गरेको पहिलो घटनालाई यहाँ प्रष्ट्याइएको  र दोस्रो घटना दाजुबहिनीको विवाह गरेर कागज मिलाएर अमेरिका गएको छ । आजको समयमा पैसाको लागि मानिस यति निकृष्ट भै सकेको छ कि अर्थ आर्जनको लागि जे गरे पनि हुन्छ भन्ने धारणा यहाँ आएको छ ।
मनोद्वन्द्व– यस कथामा मुखियाको थिचोमिचोबाट एउटी एक युवतीले मृत्युवरण गर्दा पनि न्याय पाउँदिन र पन्नालाल ले त्यो घटनालाई सबैलाई सुनाउन खोज्दा पनि सुनाउन पाउँदैन । पञ्चायती बस्छ तर किटानी जाहेरी दिने र उपचार गराउने भन्ने बहसमा मुखिया आएर उपचार गराउने भनी किटानी जाहेरी रोकि दिन्छन् । अन्त्यमा पवनलाल र भुवनहरू बोल्ने दिन कहिले आउला प्रश्नबाचक सहित कथा समाप्त हुन्छ ।
चाचाजी –  यो कथाले तराईका नेपालीले भोग्न परेको कठिनाई, राष्ट्रियताका बारेमा प्रष्ट्याउने प्रयास गरेको छ । नेपालको भूगभाग भारले आप्mनो कब्जामा  राखेको र आप्mनो नक्सामा समावेश गरेपछि नेपालमा यसको विरोध भएर नेपालले पनि त्यो जग्गा आप्mनो नक्सामा समावेश गरेपछि चाचाजी लगायतले दीपावली गरेर खुसीयाली मनाएको एउटा धारणा यहाँ आएको छ । अर्को धारणामा भारतले दोस्रो नाकाबन्दी लगाएको बारेमा चाचाजी निकै दुःखी भएको धारणा, तेस्रोमा तराईमा भारतबाट डाँकाहंरू आएर लुटपाट, बलत्कारको सामना गर्नु पर्ने धारणा, चौथो कुरा सरकारले किसानलाई आवश्यक पर्ने मलबीउको जोगो समयमा नगर्नु,पाँचौं कुरा सीमानाका बासिन्दा देशका स्थायी खम्बा भएका तर यताका मानिसले संका गर्दछन् भन्ने जस्ता गहन धारणाहरू यस कथाले समेटेको छ ।
कथाले दिएका सन्देशहरूलाई मैले पूर्णरूपमा समेट्न नसके पनि संक्षिप्त सार भाव भने पस्कने प्रयास गरेको छु । कथाहरूले दिन चाहेको सन्देश प्रष्ट रूपमा आएको देखिन्छ ।
शीर्षकीकरण –यस कृतिमा हरेक कथाको शीर्षकीकरण छोटो रूपमा तथा एकै शब्दमा राखिएका छन् । ती शीर्षक पनि कथाको सार निशारण गरेर राखिएको मसूस हुन्छ । कृतिको मूल शीर्षक पनि "अव उप्रान्त " राखिएको छ ।यस शीर्षकमा कुनै  कथा लेखिएको छैन । कथाकारले लेखकीयमा लेखेका छन् –"मेरा कथामा हिजो पनि छ, आज पनि छ,र भोली पनि छ ।" उनका भनाई र लेखाईमा गहिरो अध्ययन गर्दा कथाकारको भनाई र लेखाईको सुन्दर तालमेल छ भन्न सकिन्छ । भूत ,वर्तमान र भविष्यको मार्गचित्र कथामा प्रष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ । त्यसोहुँदा यावत घटनाक्रम , विविध पक्षले गरेका बोलेका सबै राम्रापक्षलाई व्यवहारमा उतार्दे र नराम्रा पक्ष तथा विकृति विसङ्गतिलाई त्याग्नु नै अव उप्रान्तको मार्ग चित्र हुनु आवश्यक छ भन्ने मलाई लाग्छ । त्यसो हुँदा यो शीर्षक सार्थक छ भन्ने मेरो विश्लेषण हो ।
पात्र विधान –  कथाकारले कथाहरूमा धेरै पात्रहरूलाई समावेश गरेका छन् । पात्र जति बढ्ता हुन्छन् त्यति कथाहरू जटिल बन्छन् जस्तो लाग्छ तर एउटा सुन्दर पक्ष के हो भने कथाकारले जति पात्रहरू यहाँ समावेश गरेका छन् , ती सबै सकृयछन् तथा क्रियाशील छन् । निष्कृय पात्रहरू यी कथाहरूमा पाइदैनन् । पात्रबाट प्राप्त सन्देशले देश बोलेको छ, यथार्थता खोलेको छ, सामाजका असहाय वर्गका सचित्र जीवनकथालाई सबैको सामु राखिदिएको छ ।
भाषाशैली – लेखक, कथाकार र कवि सबैको लेखनशैली आआप्mना किसिमका हुन्छन् ।नवराज रिजालको लेखनशैली नविनतम् छ । कथाबस्तु समकालिन नेपाली कथालेखन परम्पराको आम प्रवृत्ति र विषय बस्तुमै केन्द्रित भएको देखिन्छ । कथाका।ले लेखन शैलीमा  नयाँ पन , नयाँ दिशा, नयाँ उच्चाई , नयाँ सोच , नयाँ चिन्तन र नयाँ धरातल प्रदान गरेकाले कथालेखन शैली नयाँ भएको महशुस हुन्छ ।"
समग्र कृतिको अध्ययन गर्दा, कथामा के छ भन्दा कथामा के छैन भन्न मन लाग्छ । यहाँ यथार्थ परक जीवन, दृष्टि, स्वच्छ विचार, दृढ विश्वास, गहिरो आस्था,  सासामयिक र समाजका विकृति पक्षका कुरा, जनआन्दोलनमा प्रयोग गरेका आमकार्यकर्ताको पीडा, वेरोजगारी,सहिदको वलिदान, परिवर्तनले जनतामा दिन नसकेको अनुभूति, सीमा अतिक्रमण, आदि धारणाहरू कथामा आएका छन् भन्दै यस लेखको बिट मार्न चाहान्छु र नवराज रिजालमा उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दछु ।
धन्यवाद
२०७९ साल, जेष्ठ १ गत

आँखाभरि देश मनभरि परिवेशभित्र घुमफिर गर्दा

यो नियात्रा नवराज रिजालबाट सिर्जना गरिएको हो । नवराज रिजाल एक बहुप्रतिभाका धनी हुनुहुन्छ । उहाँको कलम विविध विधामा चले पनि धेरै लेखन बालकविता, बालकथा, बालउपन्यासका साथै लघुकथा, कथा, गजल,आदिमा भएको पाइन्छ । आज म उहाँको 'आँखाभरि देश मनभरि परिवेश'नियात्रा कृति अध्ययन गर्न लागि रहेकोछु ।यसमा १६ ओटा नियात्रा समावेश गरिएका छन् । यिनै नियात्राले दिएका मार्गदर्शनहरूमा म केन्द्रित हुन चाहान्छु ।
खासगरेर यात्रा के हो भन्दा नवरज रिजालले यसरी परिभाषित गर्नु भएको छ –'जिन्दगीको उर्जा हो यात्रा अर्थात उर्जा नै जिन्दगी हो ।' (पृष्ठ १८) बोली चालीको अर्थमा हामी भन्ने गर्दछौं – जीवन नै एक यात्रा हो । यात्रा खास उद्देश्य प्राप्ति तथा लक्ष हाँसिल गर्नको लागि गरिन्छ । यहाँ नियात्राकारले विविध स्थानको अवलोकन गरेर ती स्थानको प्रकृतिक सौन्दर्यता, त्यहाँ बसोबास गर्ने मानिसको अवस्था, त्यहाँको अर्थिक स्रोतहरू, धार्मिक मान्यता, राजनीतिक घटनाक्रम ऐतिहासिक भौगोलिक आदिलाई नियात्रामा समेट्ने प्रयास गर्नु भएको छ । अव हेरौं हरेक नियात्रामा समेटिएका कुराहरू।
मैले सबैलाई बिर्सेछु – यात्री झापा हुँदई(विर्तामोड बजार,शनिश्चरे बजार) अर्जुनधारा, (अर्जुनले बनाएको धारा) खुदुनाबारी,दानाबारीको गुरुवा बजार, शोक्तिम चिया बगान, कनकाई नदी, भञ्ज्याङ टुडीखेलको रत्नबान्तवाको सालिक, इलाम बजार,गोलेहोटेलमा बसाई, चुरेघाँटी, सानो स्वरूप सानो बजार, यहींबाट पाँचथर र ताप्लेजुङ जाने मोटरबाटो छुट्टिने, पूवाखोलामा ा बिजुली निर्माण हुन लागिरहेको जानकारी गराउँदै ४८ सये  फिटको उच्चाई बाट सबैलाई विर्सेको धारणको गीतको साथमा यात्रा समाप्त हुन्छ ।
यस नियात्रामा प्राकृति सौन्दर्यको वर्णन मात्र नभै झापा विद्रोहका पाँच सपूतहरू ( विरन राजवंशी, कृष्ण कुइँकेल, नारायण श्रेष्ठ, नेत्र घिमिरे र रामनाथ दाहाल)सहादत प्राप्त गरेको स्थान, डरलाग्दो वन, वनमा लुटपाट हुने डर, सरकारी चियाबगान सात, सोक्तिम चिया कमान  भ्रष्टचारले  गर्दा बन्द भएको, सीतामडी भारतमा घर भएकी महिलाले व्यपारवाट जीवन उत्थानको वर्णन, नेपाली लाहुरे धनकमाउन भारत लगायत विदेशमा गएर पाएको द्ुःखसँग तुलना गर्दै रिजालजीले भन्नुहुन्छ –' हामी खान जान्दछौं तर  बनाउन निर्माण गर्न मरे जान्दैनौं । जानेका छौं कुरा गर्न तर काम गर्न ठ्याम्मै समर्थ छैनौं ।'  नियात्रामा नियात्राकारले भावनात्मक धारणामा पनि धेरै कुरा पस्केका छन् ।
घुम्दै फिर्दे कचनकवल यस नियात्राको मुख्य उद्देश्य नेपालको सबै भन्दा होचो भाग स्पर्श गर्नेु थियो उद्देश्य पूर्तिगर्न नियात्राकार पथलैयाबाट रात्री बसमा सवार हुन्छन् । बसमा चढेपछि नियात्राकारले यात्रीहरूको भीड ,महेन्द्रराजमार्गमा डरलाग्दो वन, र बसहरू लुटिने आदि मनमा धारणा केलाउँदछन् । बसमा क्यासेट बजिरहेछ । ती गीतहरू सुनेर मनमा भिभिन्न जिज्ञाशाहरू उब्जन्छन्  । गीत जीवन हो भन्न पुग्छन् यात्री । उनी गीतमा तल्लिन हुन्छन्, डुब्छन्, पौडिन्छन्, छरपष्ट हुन्छन् । यसरी उनी  बाहिरी संसारलाई हेर्दछन् तर उनको भित्री आत्मका भावना त्यसलाई केलाई रहेका हुन्छन् । तरङ्गको सागरमा पौडी खेल्दै बर्दिबास हुँदै  सुरुङ्गामा पुग्छन् र पञ्चायतकालको अन्तिमतिर लक्ष्मी पाण्डेले सहादत प्राप्तगरेको कुरा स्मरण गर्दछन् । भुटानी सरणार्थीको भुटानप्रतिको राष्ट्रभाव, उनले नेपालमा शरणार्थी जीवन विताउनु परेको बाध्यता, मेची पुल पुगेपछि राष्ट्र–गीत "पूर्वमा टिष्टादेखि पश्चिममा काँगडा पुगेको धारणा स्मरण गर्दै राष्ट्रियताका भावनाहरूले ओतप्रोत हुन पुग्छन् र भन्छन् –'मेरो देश मेरो मुटुको धड्कन सधैं तिम्रो चरणस्पर्श गर्न पाइरहुँ, चाँहिदैन मलाई कुनै स्वर्ग र तीर्थब्रत, । ' नियात्राकार मेचिपुल अवलोकन पछि भारततिर गाभिएको नेपालका केही भूभागले हामीलाई यसरी लल्कारेका धारणा यसरी पस्केका  छन् –"अवत दुख्दैन मलाई , भो नछोऊ, लाज पचाएर नआऊ यहाँ । मेरो कौमार्य लुटिएको मूकदर्शक बनी हेरिरहनेहरूलाई यो देह छुने अधिकार छैन । तिमीहरूप्रति घृणा छ मेरो ।"विभिन्न भावनामा नियात्राकार अनुभूत हुँदै भद्रपुरतिर लाग्छन् । भद्रपुरबाट यात्री कचनकवलतिर लाग्दछन् । कचनकवलसम्म गाडी पुग्दैन ।दुई कोश अगाडि बढ्नुपर्छ  । रातको समय  विताउन समस्या देखेपछि दुई युवती कोपिला मैनाली र लीला खरेलका सहयोगमा बासबस्ने स्थानमा पुगी बासबसी कचनकवल पुग्दछन् ।
झापाजिल्लामा पर्ने यो कचनाकवलमा राजा वीरेन्द्र पुग्दा २०४४ सालमा एउटा स्तम्भ बनाइएको रहेछ त्यो पनि पानी भएको ठाउँमा, हिलैहिलो संरक्षण विहीन,बस्ने ठाउँको अभाव देख्दा नियात्राकारलाई खल्लो लाग्नु स्वभाकि थियो । उनले यसलाई प्रर्वद्धन गर्नुपर्ने धारणा राख्दछन् ।
यो स्तम्भ भएको स्थानलाई लोधाबारी भनिने र नजिकैको भारतीय गाउँलाई भवानीगञ्ज भनिने ।
लोखकले झापा नामाकरण को इतिहास पनि खोतल्ने काम गर्दछन् र कुमारखेद गाउँ भित्र पर्ने झापा गाउँको नामाकरणबाट झापा जिल्लाको नामा करण भएको । यहाँको उच्चाई १२५ मिटरदेखि २०० मिटर उच्चाईमा रहेको र यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १५३२ वर्ग किलोमिटरभित्र फैलिएको धारणा नियात्राकारले राख्दछन् ।
कचनकवलको नामाकरण सम्बन्धमा भासलाई कचन र जलकुम्भीले ओगटेको ठाउँलाई कवल भनिने भएको र दुबैलाई मिलाएर कचनकवल नामा हुन गएको । यसको अपभ्रंश नाम केचनाकल हुन गएको धारणा आएको छ ।
अन्त्यमा नियात्राकारलाई केचनाको परिवेशवाट छक्क परेको र' आहा कति मिठो बोली कति शुद्ध लवज' भन्दै यो नियात्रा समाप्त हुँछ ।
भावनाको बगरैबगर –  
जस्तो शीर्षक छ यस भित्रका अभिव्यक्ति पनि भावनाले नै भरिएका छन् । यसमा नियात्राकारले देशका मार्गदर्शक कछुवाको चालमा चलेको, मूल्यमान्यता, विचार दृष्टिकोण र आस्था कसैको साथमा नभएको जस्ता भूमिकाको साथमा नियात्राकार र नारायणजी काठमाडौदेखि घरजानको लागि मोटर साइकलमा नयाँ बाटोबाट घरको लागि प्रस्थान हुनु, यो बाटो काठमाडौ र मकवानपुर फाखेलका जनताले निर्माण गरेका, यात्रामा अगाडि बढ्नु हिमाल सिमेन्ट कारखाना पुग्नु, नियात्राकारका भवनाहरू देशका कलकारखानाहरू कौडीको भाउमा विक्री भएका, नैतिकता र दायित्व हराएका, प्रजातन्त्र स्वार्थ र गुटको घेरामा जेलिएकोले कसैको हित नहुने, भ्रष्टचार रासका रास बढेको द्वन्द्वको कारणले,रगतको आहालमा नुहाइ रहेका मानिस, 'ठूलाले जे ग¥यो काम हुन्छ त्यो सर्वसम्मत' ले स्थान लिएको, उठेर बोले हावाले उडाउँछ , बसेर बोले कसैले सुन्दैनन् जनबोली चरितार्थ भएको, प्रजातन्त्रप्रतिको लामो भावनात्मक अभिव्यक्तिका कुराहरू, आफ्नोकाम आफै गर्नुपर्छ भन्ने धारणाले बाटो जनताले बनाएका, जनता आस्थाका प्रतिबिम्ब,संयमको अर्को नाम हो जनता, नेपालीकापछि नेपाली नै लाग्नु, कुलेखानी जलविद्युत आयोजनाले ६०,००० किलोवाट विद्युत उत्पादन गर्ने, पोखरी २.२ स्क्वायरकिलोमिटमा फैलिएको, सरोवरको नाम स्वर्गीय युवराज्ञी इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवीको सम्झनामा इन्द्रसरोवर राखिएको, नेपाल जलस्रोतमा दोस्रो धनीदेश,८३हजार मेघावाट विद्युत उत्पादन गर्ने क्षमता भए पनि हमलसम्म ३०० मेघावाट मात्रै विजुली निकालेको, माओवादी विद्रोहले पारेको असरका कुराहरू,चिसापानी पुगेपछि चिसापानी गढी ऐतिहासिक ठाउँ, यहींबाट राहदानी वितरणका कुरा, चिसापानीगढीमा बालकृष्ण पोखरेलको जन्म, मकवानपुरगढीमा केशवप्रसाद उपाध्यायको जन्म,  घुम्टीमा अगाडी बढ्दैगर्दा ४५६०को भ्यान आउनु र मोटरसाइकल पल्टनु , दुबै घाइते बन्नु भ्यानले सुइँकुच्चा ठोक्नु, सञ्चारका साधन टाढाहुनु, दुबै एक अर्कालाई हेर्दै, एउटा अनिश्चित अन्यौल ठिङ्ग उभिइरहेछ अगाडी जस्ता धारणासँगै समाप्त हुन्छ यो नियात्रा ।
काठमाडौदेखि घनाजङ्गलमा भएको यस घटनासम्म नियात्राकारले बाटोको संरचना, प्राकृतिक सौन्दर्यता,माओवादी युद्धका घटना, सामाजिक, शैक्षिक, आर्थिक अवस्था, मानवीय सोच, राजनीतिक विकृतिक अदिलाई प्रस्तुत गरेका छन् नियात्रामा ।,
जिन्दगीको गोरेटोमा –नियात्राकारले मिरिकको यात्रा गरेका छन् । मिरिक भारतीय नेपालीहरूको बसोबास भएको ठाउँ । सुन्दर बजार पशुपति नगरबाट १३ किलो मिटरमा भए पनि घुमाउरो बाटोको कारणले गर्दा समय बढ्ता लागेको । मिकिरमा चल्ने सानो आकारको गाडीलाई जोङ्गा भनिदो रहेछ त्यसमा चढेपछि नेपाली गाना लगाउँदै गाडी अगाडी बढ्दा निकै रमाइलो भएको ।त्यहाँका बासिन्दाको भाषा, संस्कृति, पहिरन आदि सबै नेपालीसँग मिल्छ तर नेपालको पैसा भारतका सीमावर्ती ठाउँमा अन्त चले पनि यहाँ भने चल्दोरहेनछ । नियात्राकार सबै चिजमा रमाए पनि यसमा भने उनको मन तीतो हुन्छ । क्यामेराको रिल नघुमेपछि भारतीय पैसा कमी लगेको कारणले गर्दा फोटा खिच्न पाउँदैनन् ।मिरिक बजार घुमी सकेर ताल घुम्न जानु तालको लम्बाई १.२५ किलोमिटर भएको र तालको मध्यभागबाट ८० फिट लामो पुल निर्माणाधिन रहेको, यो ताल ४५०० फिट उच्चाइमा रहेको आदि वर्णनको साथमा पुन जोङ्गामा चढेर "जिन्दगानी गोरेटोमा घाम छाँया हो , संसारको घामछाँया जिन्दगानी हो " भन्न मन लाग्यो भन्दै यो नियात्रासमाप्त हुन्छ ।
  यस नियात्रामा मिरिक जानुभन्दा पहिला होटेल मालिक नरेशसँग नियात्राकारको गफ चल्छ । नागरिकताका कुरा आउँछन् । नियात्राकार संवेदनशील बन्छन् , माटोको लागि प्यालेस्टाइनहरू लडेका कुरा सम्झन्छन् । इलाम नामाकरणका कुरा (लिम्बू भाषामा इ भनेको घुमाउरो, लाम भनेको बाटो जोडिएर इलाम बनेको) भनेको , भावनात्मक रूपमा इलामका धरै कुराहरू यस नियात्रामा समेटिएका छन् । देश जलेको, देश दुखेको,पैसाको निम्ति सबैकुरा सामान्य हुँदै गएको, उद्योग धन्दाहरू कौडीको रूपमा विक्री भएको देशको आर्थिक सामाजिक, राजनीतिक, धनि गरिब आदि आदि कुराहरू नियात्रामा आएका छन् , केही पंक्तिहरू यहाँ पढम् – "मान्छेले आपूmलाई देउता बनाएपछि  पतनको सुरुवात त्यहीबाट हुन्छ । " मानिसको प्रगति सम्बन्धमा नियात्राकारको धारणा यसप्रकार छ –"बाचाबन्धन, विश्वास, अठोट र कल्पनाको भरमा हो मान्छे शिखर चढ्ने ।" आजका मानिसको प्रवृत्तिमा नियात्राकारको धारणा छ –"नैतिकता, मानवीय संवेदना धर्तीबाट बसाइँ सरिरहेका छन् ।" सुगौली सन्धि सम्बन्धमा नियात्राकारले भन्छन् –" सुगौली सन्धिमा नेपाल हारेन,परिस्थिति हा¥यो, समय हारो र हारे शासकहरूले । "  
 प्रगति कसरी हुन्छ  भन्दा नियात्राकारको धारणा यसप्रकार छ–"जिज्ञासाका पूजा गर्नेको उन्नती भयो प्रगति चुलियो आस्थाको सगरमाथा उक्लने पाइलाहरू अगाडी बढे ।जिन्दगीको पाटोबाट खस्नेहरू कहिल्यै उठ्न सकेनन् ।"अत यस्ता धारणा धेरै आएका छन् नियात्रामा ।
 विदेशी बस्तीको सफर –यो नियात्रामा नियात्रकार २०५४ साल झापा  सहयात्री भगीरथकोमा पुग्छन् । उनको घरपरिवारको विवरण दिनुको साथै दशैको सकिनु, तिहारको रमझम लाग्नु, विकृतिको पर्खाल उभिनु, ढल्नु, आदिकालदेखि नै विनाश र निर्माण सँगसँगै हिडेका, मानिस नभै मन,बिचार, विश्वास र अठोट हिड्ने,परिचय आस्थामा हुने, पुर्खा हिडेकोमा भेटिने पहिचान आदि भूमिका बाँद्धै पुर्खाहरू परिवँदले सीमापारि पुगे या पु¥याइए घ
तर ती आज दुखमा छन्, व्यथामा छन्, पीडामा छन् भन्दै नियात्राकार दमकको बजार त्यहाँका क्रियाकलाप, भुटानीशरणार्थी र त्यहाँ देखिएको विकृति, सस्तिएको श्रम,प्राप्त भएको हस्पिटलको सुविधा, डुक्पा सरकारको ज्यादतीले लखेटिएका नेपालीमूलका ल्होत्सम्पाहरूको कारुणिक वेदना, नेपाली मूलका भुटानी शरणार्थीको जातीय संस्कृति, धर्म परम्परा,रीति रिवाज आदिलाई आत्मसात गर्दा भुटानी डुक्पा सरकारले अमानवीय यातना, हत्या,हिंसा, लुट, बलत्कार,शृङ्खला,खप्न नसकेर देश निकाला भएक आदि व्यथा समेटिएका छन् यो नियात्रामा ।
 सोध्दै खोज्दै गोसाइँकुण्ड –जनार्दन र रिजाल बीचमा भएको सम्वादबाट थालनी भएको छ नियात्रा । २०६२ सालको भाद्र ३ गते जनै पूर्णिमाको दिन त्रिशुली नदीको उद्गम स्थल गोसाइँकुण्डमा ठूलो मेला लाग्ने त्यही मेला हेर्ने उत्कण्ठा उब्जीएको थियो नियात्राकारमा । गोसाइँकुण्ड एउटा धार्मिक स्थल पनि भएको र त्यहाँ धेरै जसो मानिस धर्म प्राप्त गर्न जाने भएको तर रिजालले यस नियात्रा सम्बन्धमा भन्छन्–"अन्ध धार्मिक आस्थाकै कारण जान लागेको होइन। प्राकृतिकको पूजारी हुँ पूजा गर्न जाँदै छु त्यता ।"यात्राले निरन्तरता पाउँछ । काउले, ढुङ्गे, वेत्रावती बजार, कालिका स्थान,मूलखर्क, धुञ्चे, घट्टेखोला(१९६० मिटरउच्चाइ)मा  लौरो किन्नु, देउराली(२५०० मिटरउच्चाई)ढिम्सा(३०००)मा विश्राम लिनु,, यहाँ एउटा छाप्रोमा ५० जना भन्दा बढीलाई बास दिनु , राती यहाँ बसेका यात्रीहरूमा एउटी महिलाले "लौ न नी मा¥यो मोरोले"भनि दिएको आावाज र श्रमिानले खुकुरी लिएर काट्छु भन्दै नाचेको दृश्यले तहल्का मच्चाएको र आखिरमा जुकाले घाँटीमा टोकेको घटनाले निकै रोचक बनाएको छ यात्रालाई ।चढाई चढ्दै चन्दनबारी, चोलाङ्पाटी,लौरी विनायक हुँदैजाँदा बुद्धमन्दिर (४२००मिटर) मा पुग्नु थकाईमार्नु, लामासँग रसुवा नामाकरणको कुरा उठ्नु र लामाल ेरसोवा बाट अपभ्रंस भएर रसुवा भएको र यसको अर्थ र भनेको भेडा च्याङ्ग्र र सोवा भनेको चराउने ठाउँ  हो । लामाले रसुवा जिल्ला१५१२ कि मिमा फैलिएको सवै भन्दा अग्लो लामटाङ लिरुङको उच्चाई ७२२७ मिटर, राष्ट्रिय निकुञ्ज १७१० कि मिमा फैलिएकोमा ९५७ कि. मि. भने रसुवामा पर्ने । यहाँबाट नियात्राकार गोसाइँकुण्ड(४३८० मिटरम) पुग्नु गोसाइँकुण्डमा ३ स्थाई र ५०० अस्थाई थर्पु रहेका, १०८ कुण्डहरूमा गोसाइँकुण्डको पानीबाट त्रिशूली,सरस्वती कुण्डबाट वेत्रावती र सूर्यकुण्डबाट सूर्यमती÷तादी बगेका, यहाँ वर्षमा दुई दिन मेला लाग्ने, (दसहराको दिन र जनैपूर्णिमाको वेलामा पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म,) आदि विवरण सहित यो नियात्रा सकिन्छ ।
 यस नियात्रामा नियात्राकारले सोझै यात्राको विवरण सहित थुप्रै भावनात्मक विवरणहरू पोखेका छन् । थुप्रै सन्देश यहाँ पाइन्छन् जस्तै "साँचो अर्थमा नेपाल भन्नु नै प्रकृति हो ।" "प्राकृतिक, सांस्कृतिक र जातीय एकता नै नेपालको स्व पहिचान हो ।"
 हिडदै पाइला मेट्दै – यस नियात्रामा पोखराबाट घान्द्रुक पुग्ने लक्ष रहेको र त्यहाँ पुगेपछि नियात्रा समाप्त हुन्छ । नियात्राकारले लामो भूमिकाको साथमा भावनात्मक धारणालाई आफ्नै मनमा विश्लेषणात्मक रूपमा पस्कदै, अगाडी बढेका छन् । सर्वप्रथम नियात्राकार र टंक सुवेदी बीच भाषा साहित्य, संस्कृति, विषयमा गफ गर्दै नयाँपुल पुग्नु र गाडीबाट ओर्लिने काम गर्नु । मानिस धेरै कार्यलय सामान बोकाउन तय गरिएका ५–७ भरियाले यात्रामा सहभागीका सामन लान छोपै नलाग्नु,  विदेशी पाहुनाहरूले भने आफ्ना झोला आफै बोकेका तर नेपालीले त्यो गर्न नसकेका धारणा नियात्राकारले राखेका छन् । नेपाली अगाडी बढ्न नसक्नुको कारणा मानवीय प्रवृत्ति, सोचाइ, विचार,दृष्टिविन्दुलाई दर्शाएका छन् । नियात्राकारले  भन्छन् – "मानिस व्यवहारले चिनिन्छन् । चिन्तनले बुझिन्छन् । विश्वासले उचालिन्छन् । आस्थाले उकालिन्छन् । विचारले हिड्छन् अगाडि र समाउँछन् गन्तव्यका बाटो ।" आफ्ना सामान अरूलाई बोकाउँदा देखिने गौरवता, नयाँ पुलदेखि धान्द्रुक लाग्दा देखिने विकटता, आर्थिक अभाव, दैनिक आवश्यक्ता पर्ने बस्तुको अप्राप्यता बाहिर देखिने सत्यता र भित्रको यथार्थ भोगाइमा भिन्नताका धारणाहरू यहाँ आएका छन् ।
"मानिस सबैलाई चाहिने उत्साह र उमङ्गता  हो र बास्तविक संसारमा धेरै थोक भेट्न सकिन्छ । बास्तविक र अवास्त्विक जीवन पनि भेटिन्छ । प्रयास रत रहेमा भोगाइ, आस्था, विश्वास, मूल्यमान्यता र अठोट पनि फेला पार्न सकिन्छ । तर हामी नेपालीको लाहुरे बन्ने सपना आज बाट नभएर हिजैबाट थियो र आज पनि छ । लाग्छ नेपालीको जिनमै छ लाहुरे बन्ने प्रवृत्ति । "
"मानिस अग्रसरतामा आफ्ना बाटा छन् । बिचारका पाटा छन् । जीवनमा खाटा छन् । विभेदका टाटा छन् । दुखाइका साटा छन् । एक नास कतै छैन । "
"नेपाल सानो छ  तर  संस्कृतरूपमा सम्पन्न मूलुकका नागरिक  हाम्रो गौरव वीरहरूको पहिचानमा रहेका हामी आज आएर यो वीरताको पहिचानबाट टाढा भए जस्तो लाग्छ । "
  बाटोमा केही मानिसहरू पूmलमाला लिएर मन्त्री खोइ भन्दै तलासी लिइरहेछन् । जब यही समुहमा आवद्ध रहेर आएका पूर्वमन्त्री प्रदिप नेपाल त्यहाँ देखिदा। त्यहाँ उभिएका मानिस पनि भोजपुरे रहेकोले स्वागतमा स्िरक भएको जानकारी विवरण आएको छ । पारि लान्दु्रक वारि घान्द्रुक  बीचमा मादी नदी रहेको । धान्द्रुक पुगेपछि शक्ति होटेलमा बास भएको भन्दै नियात्रा समाप्त हुन्छ ।
अमरसँग छत्रेदेउराली–
यो नियात्रामा नियात्राकार कीर्तिपुरबाट धादिङ्को छत्रेदेउरालीमा अवस्थित महेन्द्रोदयस्कुल सम्म पुग्ने उद्देश्य रहेको र नेपाल बन्दको कारणले यो लामो यात्रा हिडेर गर्नुपर्ने भएको । यस नियात्रामा बन्दको यसर, बन्द कसरी गरिएका छन् । त्यबाट हुनजाने कष्टकर जीवनको बारेमा नियात्राकारले पूर्णरूपमा दर्शाउँदै भन्छन् –"हिजो आज सजिलो छ बन्दको खेती गर्न । कुनै कुरामा कसैलाई कोहीदेखि रिस उठो भने जहाँसुके र जहिलेसुकै गर्न सकिने काम हो यो ।" बन्दको प्रतिकार गर्न सक्ने कोही छैनन् वर्तमान निरिह छ  मानिस आफैदेखिबाट डराई रहेका छन् । सरकार पनि निरीह छ ।  विवशजनता ÷ भद्रगोल परिस्थिति , अन्योल ग्रस्त मानसिकता,आदि धारणा राख्दै, हिड्दै गर्दा गणेश मन्दिरको प्राकृतिक सौन्दर्यताको अवलोकन गर्दै, जर्मन सरकारले बनाएको कृषि सडकमा हिड्दै, खत्री गाउँ हुँदै, भीमढुङ्गामा थकाइ मार्दै, महेशखोला तर्दै, भन्ज्याङ पोखरीलाई हेर्दै यात्राको उद्देश्य अनुरूप स्कुलमा पुग्छन् यात्री ।
यस नियात्रामा नियात्राकारसँग एक जना मानिसको भेट हुन्छ । कुरा कानीमा उनको झोला लगि दिने कुरा गर्दै झोला बोकेर हिडेपछि भेट हुँदैन । चिनाजान नभएका मानिसले झोला लगिदिंदा र भेट नहुँदा नियात्राकार चिन्तित हुन्छन् तर झोला एक जना छात्राको साथमा स्कुलमा झोला र झोला भित्रमा एउटा चिठी पनि प्राप्त हुन्छ र त्यो कितापको झोला बोक्ने मानिस अमर सिंह रहेछन् । नियात्राकारलाई उनीसँग परिचय नगरेकोमा थकथकी लाग्छ भन्दै नियात्रा समाप्त हुन्छ ।
यस नियात्राले धेरै कुरा समेटेको छ । यहाँ ऐतिहासिक कुराहं आएका छन् । जीवन दर्शनका कुराहरू आएका छन् । थुप्रै सन्देशहरू जस्तै "वैशाखीमा भरपर्नेहरू गन्तव्यका के कुरा छेउछाउसम्म पुग्न सक्दैनन् ।" "जो जस्तो परिस्थितिमा रहे पनि, कमसेकम आफ्नो परिधिको रेखाङ्कनमै जीवनको सार्थकता खोज्नु, एउटा अनुपम सत्य हो ।"  यस्ता अभिव्यक्तिहरू थुप्रै छन् ।नियात्राकारका भावना पानी बग्दा झै बगेका छन् ।
,हिमाल, हिउँ र हेराइ–यस नियात्रामा नियात्राकारले धान्द्रुकको गैरी गाउँको सरेफेरोमा यात्रा गर्दछन् । गैरी गाउँको यात्रामा निक्लेका नियात्राकारका भावना यत्रतत्र सर्वत्र पुगेको देखिन्छन् । विश्वका आठहजार माथिका १४ टाकुरा मध्ये ८ ओटा टाकुरा नोलमै भएको जानकारीको साथमा धान्द्रुकका मानिसको बाँच्ने आधार हिमाल चढनेहरूले गरेको खर्च नै हो भन्ने छ । त्यहाँका जनता भरिया र कुल्लिमा रमाउने नियति भोगेका कुरा, बाहिर बाट हेर्दा राम्रो देखिए पनि टुकीको अर्को भाग अँध्यारो नै हुन्छ भन्ने उखान चरितार्थ यहाँ पनि लागु हुन्छ भन्ने कुरा, हिमाल भ्रमण गर्नेहरूका ज्यानै गएका अङ्गभङ्ग भएका कुरा, भरियाका दुखेसाहरू, खच्डले भारी बोकेका कुरा,  हिमालका टाकुराको टोपी लगाए जस्तो दृश्को सुन्दरता, तलको भागमा रहेका दागको अवस्था, स्वार्थका भकारी बोक्नेवालाका कुरा, लाली गुराँसमा  सूर्यको किरण पर्दा आफ्नो रुपमा आफै लजाई रहेकी युवती जस्तो देखिने कुरा, हिमालका टाकुरामा सूर्यको लालिमाले देखाउने सुन्दरता, हिमालको सुन्दरता र कुरुपतालाई  नियालेर हेर्दा मूल्याङ्कनमा सहजता नभएका कुराहरू लगायतका धेरै धारणा यहाँ पस्किएका छन् । नियात्राकारले धान्द्रुकमा सीमित नभएर राष्ट्र, राष्ट्रियता, राजनेताको प्रवृत्ति, हाम्रो गौरवमय इतिहास आदिलाई केलाउँदै आजको परिस्थितिमा राखेका केही धारणाहं यहाँ पस्कन चाहान्छु – "इतिहासको कुनै कालखण्डमा हामीले कसैका दासत्व स्वीकार्नु परेन  ।....... त्यसो त कसैको दासत्वभित्र नरहेर पनि कहिल्यै स्वतन्त्रताको अनुभूति गर्न पाएका छैनौं ।"
  यहाँ नेपालाई एकिकरण गर्दा भोगेका कष्टहरू, कतिले गर्नु परेको मृत्युवरण,आदिेले बनेको देशको निर्माणमा आजको परिस्थितिलाई केलाउँदै नियात्राकारले भन्छन् – "सके, भ्याए, र पाए, आज पनि, देश विभक्त तुल्याई राज गर्ने तम्तयारहरूको कुनै कमी छैन । स्वार्थको भकारी बोकेर कुत्सित लालसाको माद्रोमा बेरिएर हिड्नेहरू छन् ।"
सार्वभौम स्वतन्त्रता जे भने पनि आजका राजनेताले सकरात्मक पक्षमा अगाडी बढ्नु पर्ने हो । त्यो हुन सकिरहेको छैन भन्दै नियात्राकारले लेख्छन् –"यो भूमिमा जे नहुनपर्ने थियो त्यो निर्बाध भइरहेको छ ।जेको अपेक्षा थियो त्यता ध्यान आकृष्ट हुन सकिरहेको छैन। जति सुकै आधुनिकता र स्वतन्त्रताको नारा अलापी रहे पनि प्रभुभक्तिमा लीन  हुने मानसिकताले मन मस्तिष्कमा घर गरिरहेछ ।" यतिमात्र हैन नियात्राकारले अझै के देखिरहेकाछन् त्यो पनि यसरी लेखिरहेका छन् –"आजका हामी देशबाहिरका प्रभू गुहारेर, आफ्नो अस्तित्वमाथि धावा बोलिरहेका छौं ।" यस्ता राष्ट्रिय भावनाले आमेतप्रोत मन मस्तिष्क र भावनाका धारणाहरू अनगिन्ति बगिरहेका छन् ।
सिन्धुलीगढी घुमेर हेर्दा –यस नियात्रा उदयपुरको साहित्यिक जमघटबाट थालनी हुन्छ । यहाँ नियात्राकारले २०२८ सालबाट गाईघाट उदयपुरको सदर मुकाम बन्ने मौका पाएको, पृथ्वीनारायण शाहको एकिकरण अघि उदयपुर  चौदण्डी राज्यको सीमानाभित्र परेको, आज गाईघाट रौतापोखरीमुहानबाट बग्ने त्रियुगा नदीको नामबाट त्रियुगा नगरपालिका बनेको आदि विवरण सहित नियात्राकारको टोली जलजलामा गाडीकुरेर गाडीको आगमनपछि सिन्धुली जाने यात्राको थालनी हुन्छ । भिन्न ठाउँलाइ जस्तै कदमाहा, रुपनी, बर्दीबास हुँदै सिन्धुली जिल्लामा प्रवेश र सिन्धुलीगढीको बारेमा थुप्रै कुराहरू समावेश गरिएका छन् – सिन्धुलीगढीमा विक्रम सम्बत १८२४ असौज १५ गते अंग्रेजहरू सँग लडेर विजय हाँसिल गरेका थिए । नेपाली सेना १२०० थिए भने अंग्रेजहरू२४०० थिए, यिनीहरूसँग आधुनिक हतियार युद्धकौशलतामा निपुण हुँदाहुँदै पनि नेपाली सेनाले जित्नुको कारणमा नेपाली सेना देशको माटोको लागि लडेका, मनमा सङ्कल्प बोकेका, आपसी मेलमिलाप र एकतामा साथै समृद्धिको लागि लडेका थिए । नेपाली सेनामा जोश, देशभक्तिको भावना, उत्साह, उत्तरदायित्व र नागरिक हुनको कर्तव्य बोध भएकोले हो र अंग्रेजहरूको सम्राज्य विस्तारको लागि लडेका थिए भन्ने धारणा नियात्राकारको छ ।
यस युद्धको ठूलो महत्त्व भएको, नेपाली सेनाले आधुनिक हातहतियार प्राप्त गर्न सक्नु , युद्धकौशलतालाई देख्नु, परिस्थिति बुझेर पाइला चाल्दा सफलता पाइने , मूल धमिलो भएपछि खोलानाला सङलो हुन नसक्ने, मानिस काम, योगदान, वीरता र कर्तव्य बोधले बाँच्छन् भन्ने धारणाहरू पनि आएका छन् । नियात्राकारले धेरै सन्देशहरू दिएका छन् ।प्राकृतिक प्रेमी रिजालले प्रकृतिको पूजा गर्ने, नेपालीको हिजोको जीवनशैली खोजपूर्ण,ओजपूर्ण भएको तर आजको परिवेश परिवर्तनशील रहेको सिन्धुली गढी हिजोको परिवेशमा एक महत्त्वपूर्ण गडी, पूर्व २ नम्बरको सरदर मुकाम भएकोमा पछि रामेछापमा सरेको सिन्धुलीको सदरमुकाम सिन्धुली माडीमा सरेको र हाल आएर यहाँ जङ्गलले धेरेको वेवारेसी रूपमा रहेको, यो गढी पुर्खाको शुरता, वीरता र सहासपूर्ण कदमको चिनारी भएको हुन्दा राज्यले जिम्मेवारी लिनु पर्छ भन्ने नियात्राकारको धारणा छ । स्थानीयस्तरबाट केही काम भएको जानकारी सहित, गाडीमा सवारी भएको र बद्रीविक्रम थापाको सिन्धुलीगढी  पुगेर हेर्दा सुन्तली माई कतिपो राम्रो दरबार  गीतको श्रवण सहित नियात्रा सकिन्छ ।
 स्मृतिमा बग्दै बग्दै –शीतल गिरी र जय छाङ्छाबाट सुरु भएको ३२सौं ङ्खलामा नवराज रिजाल पनि स्रष्टा यात्रामा सहभागी हुनु,। गाडी तय गरेकोमा धोका खानु र कलंकीबाट यात्रा सुरुहुनु, स्रष्टाहरू साहित्यिक चर्चामा लाग्नु तर रिजालको मन भने बाहिरको प्रकृतिको सुन्दरतामा रमाउनु ,चारैतिर मोटरबाटा खनेको देख्नु, र के मोटर बाटो मात्रै विकासको सूचक हो भन्नेप्रश्न मनमा उठ्नु, जथाभावी बाटोको निर्माण गर्दा पानीका मूल सुक्नु  जग्गा बाँझिनु, प्राकृतिमाथि कसैले जथाभावी गर्न नहुने गरे दुखको परिणती हामी आफै हुनु, यस्ता प्रकृतिक विपत्ति आउँछ भनेर पनि नआउनु, टार्न पनि नसकिनु, मनमा तर्कना खेलाउँदा खेलाउँदै दास डढुङ्गा नजिकेको पुलमा पुग्नु, पैदलयात्रा सुरुहुनु, घाम चर्कनु कसैका हातमा छाता हुनु कसैका नहुनु, चुडामणिको घरमा पानी पिउनु, अघि बढेपछि देउघाट पुग्नु, पाल्पाली राजा मणिमुकुन्दसेनले लिएको समाधि स्थल, बृद्धआश्रम हरिहर आश्राम,गलेस्वर आश्रमर महेश्वर आश्रमको अवलोकन गर्नु, पूलतर्नु , रिजालले  सोचे जस्तो देवघाट नदेखिएको, पुराना बस्तुलाई नयाँ निर्माण विस्थापित गरेको, यसरी नै गैंडाकोट हुँदै मौलाकालिका तिर लाग्नु, खानपानको राम्रो व्यवस्था हुनु, मौलाकालिकाबाट चितावन, नवलपरासी, तनहूँका सुन्दर दृश्यको अवलोकन गर्नु, मौलाकालिकाको बाटो हुँदै सेन राजा हिड्ने बाटो हुनु, सेनराजाको ठूलो राज्य टुक्रिएर सानो हुनु, मणि मुकुन्दसेन वि.सं. १५५३ मा जन्मेका, वि.सं.१५७५मा राजा भएका, ,वि.सं. १६१० मा राज्यविहिन र १६२२ मा देवघाटमा प्राण त्याग गरेका, आदि विवरणको साथमा  नियात्राकारले पुरानो मौलो अवलोकन गरेका, बली निषेध गरिएको, २०२३ बाट पुननिर्माणको थालनी, करोड भन्दा बढी रकम मन्दिरको नाममा रहेको , दशैं र नयाँ वर्षमा यहाँ भीड लाग्ने । पृथ्वी नारायण्ले एकीकरण गर्दा पाल्पा बाहेक सेनराज्य  तीन (मकवानपुर, विजयपुर र चौखण्डी) थिए र यी राज्य एकीकरण भएको विवरण यहाँ पाइन्छ ।
मौलाकालिकाको दर्शनपछि गैडाकोट झरेर गोविन्दराज विनोदीलाई सुस्वास्थको कामना गर्दै, कविता बाचन सहित काठमाढौतिर बसयात्रा थालनी हुन्छ ।
भग्नावशेष पछिपछि – धादिङ्का छत्रेदेउराली स्थित महेन्द्रोदय माध्यमिक विद्यालयबाट २०६४ सालको मंसिर महिनामा कक्षा नौ र दशका विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिकभ्रमणमा लिएर जाँदा बासमा होटेलवाला र विद्यार्थी बीच असमझदारीको कारणले गर्दा केही तीतोको साथमा यात्रा थालनी भए पनि लुम्बिनी पुग्नु । लुम्बिनीमा र्इं.सा.पूर्व ५६३ मा बुद्धको जन्म भएको, राजकुमार भए पनि प्राप्त सुखले उनलाई आनन्दित तुल्याएन, राज्य त्यागेर सुखको खोजीमा राजदरबार त्यागेर निस्किए । उनमा खुसी प्राप्त गर्न दृढ इच्छाशक्ति र अठोट थियो र यसैले गर्दा खुसी प्राप्त गरे भन्ने धारणाको साथमा गौतम बुद्धको जन्म स्थल, मायादेवी मन्दिर, विभिन्न देशले आफ्नै शैलीमा निर्माण गरिएका बौद्धगुम्वाको अवलोकन गर्दै पोखरातिर लाग्नु । पोखरामा पातले छाँगो, गुप्तेश्वर महादेवको दर्शन,सराङ्कोट,चमेरे गुफ्फा फेवाताल, वेगनासताल,रूपाताल,तालबाराही, सेती नदी आदिको अवmलोकन गरेर गोर्खातिर लाग्नु । गोर्खामा गोरखा दरबार ,भान्छाघर, करेसाबारी आँगनको सेरोफेरो, रामशाहको चौतारो, विशे नगर्चीको गाउँ,आदि अवलोकन । गोर्खा अवलोकनपछि  फिर्ता हुनु  र भ्रमण समाप्त हुन्छ ।
पृथ्वीनारायणको सालिक ढलेको र त्यसको कसैले पनि वास्ता नगरेकोमा नियात्राकार निकै चिन्तित हुन्छन् । यस विषयमा नियात्राकारले लेख्छन् –"कत्रा–कत्रा खतवात लागेका वा देशको घात गरेकाले त छुटसाथ सम्मान पाएका छन् भने झन उनले त जुटाउने, जोड्ने, र बलियो हुने काममात्र गरेका थिए । यस्ता व्याक्तिलाई किन अपमान गरियो ?मनमा,  भावनामा, विचार, सोचमा, विविध प्रश्न उब्जन्छन् ।" विशेनगर्ची एकीकरणका सूत्रधार भएको, सिद्धयोगी गोरखनाथको नामबाट गोर्खा नामाकरण रहेको, यही हाम्रा पुर्खाका बहादुरीले गर्दा  विश्वमा हामी बहादुर र गोर्खाली भनेर चिनिएको तर हामी आफ्नालागि कहिल्यै नलडेका जति लडेम अर्काको लागि मात्र लडेम । गोर्खाको इतिहास केलाउँदा, कहिले, लिक्ष्छवी, कहिले सिञ्जा, कहिले डोटी, कहिले केन्द्रमा र कहिले सेनहरूको ,पछि गएर द्रव्यसाहपछि यस राज्यले एकीकृत गर्दै अगाडि बढेको जानकारी गराउँदै काठमाडौ जान गाडीमा चढ्नु गाडीमा गोपाल योञ्जनको गीत–" मेरो टोपी कैलासशको शिरजस्तो, मेरो टोपी हिमाली भीर जस्तो कहिल्यै पनि झुक्न नजान्ने , कहिल्यै पनि लुक्न नजान्ने , मेरो टोपी नेपाली वीरजस्तो ।" गीत क्यासेटमा बजाउँदै, रमाउँदै नियात्रा समाप्त हुन्छ । यस नियात्रामा मवीवि शाहको गर्छिन पुकार आमा रोईकराई जोडले होइन मेरो भन्छिन् सन्तान थरीथरीका  । गोपाल योञ्जनको बनेको छ पहराले...  , देशले रगत मागे मलाई बली चढाऊ....जस्ता गीतको बजाइले यात्रा निकै रोचक बनाएको छ ।
नियात्राकारका लेखनमात्र नभै मुख, हात, मन समेत चलेको छ र उनको लेखनमा राष्ट्रियता, प्राकृतिक सौन्दर्यता, इतिहास, भावनात्कम अभिव्यक्तिः दर्शनले पनि स्थान लिएको देखिन्छ ।
सम्झनामा लेवरनगर–
"विधिको विडम्बना भनौं या समयको क्रूर नियति ,साइत गरेको तथा हिड्न तरखरमा लागेको सयौं वर्षपछि पनि हामी जहाँको त्यही छौं ।"
यी अभिव्यक्ति हुन् नवराज रिजलका । बास्तवमा हाम्रो चौतर्फी विकास अगाडि बढ्न नसकेको अबधारणा हो यो । कलानाथ अधिकारी प्रतिष्ठान द्वारा आयोजित कार्यक्रम कलानाथ अधिकारीले २०१५÷०१६तिर बस्ती बसाएको लेवरनगरको कार्यक्रममा सहभागी हुँदाको धारणा हो यो । कलानाथ अधिकारी ४०को दशकदेखि नै निरन्तर देखिइरहने व्यक्ति, उहाँको घरको भित्तोमा लेबरपार्टी भन्ने साइनबोर्ड देख्दा लेवरपार्टीको कार्यकर्ता होला जस्तो लाग्ने, कवि, कथाकार,गीतकार,गायक,नेता,अभिनेता के के हुन् केके परिचय बोकेका, नियात्राकारले बाराको साहित्यिक इतिहासमा सोधपत्र तयार गर्न  खोज गर्दा कलानाथ अधिकारी बिरामी अवस्थामा भएको र भेट गर्न नसक्नु, उहाँको सहोदर नातिले पहिला लेख्ने गरेको र अहिले लेख्ने नगरेको जानकार दिनु, दिनेश शर्माकी श्रीमतीले आफ्नो नामको अर्थ पत्ता लागेको कुरा पतिसँग भनेको,उनको नाम नवोदित चित्रवनपुष्प अधिकारी, चित्रवन नगर पालिकाको नामबाट राखिएको, कलानाथले परिस्थिति र स्थानको आधारमा छोरा छोरीको नाम राख्ने गरेको । "उहाँको आयावरी जीवनयात्रा र सन्तानका निम्ति श्रीमतीले हलो जोत्दा संयोगले उत्पन्न प्राकृतिक  प्रकोपका कारण आफैले बसाएको बस्ती समेत छोड्न परेको प्रसङ्ग" बिराट नगर पुगेको परिवार त्यहाँ पनि अट्न नसकेपछि पथलैयाको बास र २०५४ साल ७३ वर्षको उमेरमा यो संसारबाट विदा भएको विवरण आएको छ नियात्रामा ।
यस नियत्रामा भावनात्मक अभिव्याक्तिहरू आएका छन् , हालको देशको परिस्थितिलई औंल्याउँदै नियात्राकारले भन्छन् –"नेपालमा यतिखेर नेपाली छैनन् । देश खाली छ । छन् त छन् तर कोही काँग्रेस, कोही एमाले, कोही माओवादी, कोही राप्रपा, केही सद्भावना, कोही फोरम,कोही तमलोपा, कोही चुरेभावन,कोही नेमकिपा, कोही माले, कोही जनमुक्ति,कोही परिवार दल, कोही जनता दल,कोही लिम्बुवान, कोही खम्बुवान, कोही मगरात, कोही तमुवान अनि आदि आदि र आदि"
आज नेपाली विभाजितछन् जो देश विकासमा, नेपालीको एकतामा वाधक बनीरहेका छन् । विविधताको एकतामा रमाएको देशमा नेपाल ,नेपाली, ममता, सद्भाव, प्रेम, शान्ति खोज्न परिरहेको छ ।
नियात्रकारले "आशाले हिंडाउँछ र आशामै हिड्छ ।मनमा आशा नभइदिने हो भने मान्छे जस्तो वेकम्मा बस्तु संसारमा कोही पनि हुन्न होला ।"  नियात्राकार यात्राको उद्देश्यमा मात्र सीमित छैनन् । ठाउँ ठाउँमा आप्mना भावनाका तरङ्गहरू, दार्शनिक अभिव्यक्ति, ऐतिहासिक विवरणहरू, प्रकृतिक संरचनामा रमण गर्नु जस्ता अभिव्यक्तिले सजिएका छन् नियात्राहरू ।
कोटैकोटको नुवाकोट –"आपूmलाई जान्नेहरूका लागि मातृभूमि भन्दा  ठूलो अन्य बस्तु हुन सक्दैन ।" यी अभिव्क्ति हुन नवराज रिजालका । नेपाल साहित्यिक पत्रकार संघको तेस्रो महाधिवेशनपछिको केन्द्रिय कार्य समितिको पहिलो बैठकको उद्देश्य अनुरूपको यात्रामा नियात्राकारले प्रस्तुत गरिएका केही विवरण यस प्रकार छन् –गल्छी–  पहाडी लोकमार्गले कल्पना गरेको दशओटा सहर मध्येको एक सहर हो । फौदसिंहलाई काठमाडौ बाट निकालेपछि आवाद भएको क्षेत्र । महेश नदीको वहाव क्षेत्र बदलिएको स्थान हो यो ।
देवीघाट – गोसाई कुण्डबाट त्रिशुली र सूर्यकण्डबाट तादी नदीको सङ्गम स्थल । त्रिशुलीसँग मिसिएपछि तादीको नाम मेटिन्छ । यो धार्मि स्थल पनि मानिन्छ । नुवाकोटको पुरानो सदरमुकाममा रहेकी भैरवी र देवीघाटमा रहेकी जालपा देवी बीच दिदी बहिनीको साइनोको कारणले पनि यो धार्मिक स्थल मानिन्छ । यस स्थानमा पालै पालो मेला लाग्छ । पृथ्वीनारायण शाहले जीवनको अन्तिम समय गुजारेको स्थान पनि यहीं हो ।
 नुवाकोट –  कोट भन्नाले किल्ला बुझिन्छ । क्वाथ कोट सब्दबाटै बनेको हो ।नवक्वाथ भन्नाले नौवटा किल्ला भन्ने बुझिन्छ । नुवाकोटको पुरानो नाम ऋषिपत्तन पनि रहेको र बेलकोट, मालाकाट, धुँवाकोट, भैरुमकोट, प्यासकोट, कालिकाकोट, तुलजाकोट,सिमलकोट र सल्यानकोटको बीचमा रहेको छ नुवाकोट । नुवाकोट साततले दरवार जिर्ण अवस्थामा रहेको । १९९०सालको भूइँचालो अघि यो नौ तले रहेको । यहाँ रहेका भैरवी मन्दिर,नारायण मन्दिर भीमसेन मन्दिर,बौद्धचैत्यहरू पनि जिर्ण अवस्थामै रहेको । महामण्डपबाट हेर्दा नुवाकोट साह्रै रमाइलो लाग्ने, ्नरभूपालले हार खान परेको र उनका सेनापति जयन्त राना मारिएको हुँदा पृथ्वी नारायण शाहले नुवाकोटलाई एकीकरण गर्नमा प्रथमिकता रहेको, नुवाकोट पश्चिम १ नम्बरमा पश्चिमकै मुख्य मेरुदण्ड भएको आदि थुप्रै वर्णन नियात्राकारले गरेका छन् ।
बैठकको तयारी भाषा विवादमा बहस चल्नु र "भाषाको आप्mनो नियम हुन्छ । र त्यो नियमलाई कुनै वक्ति वा संस्थाले आप्mनो पारामा लैजान हुँदैन भन्ने विषयमा सर्व सम्मति बन्छ " भन्ने धारणा पनि यहाँ आएको छ ।
नियात्राकारका भावनात्क अभिव्यक्ति पनि यहाँ पढ्न पाइन्छन्  जस्तै "उम्लनु जीवनपथबाट चिप्लनु हो । त्यसले अगाडि होइन पछाडि धकेल्छ यात्रालाई,जीवनलाई,विचारलाई,सोच र चिन्तनलाई ।"
 "जति टाढा पुग्न सकियो, त्यति जीवनको अर्थबोध हुन्छ ।"
 "अर्काका इसारामा चल्नेहरू आप्mू कहिल्यै हिड्दैनन् ।"
गुड्दै उड्दै रुबिभ्याली –"स्थानीय निर्वाचन २०७४ ले राजनीतिक दलदेखि आम मतदातासम्मको मन मस्तिष्कमा गतिलो स्थान पाएको छ ।" यो उद्गार नवराज रिजालको  हो । यस चुनावमा मतदान अधिकृत भएर जानपर्दैन भनेर ढुक्क भएका नवराजलाई एक्कासी बोलाइन्छ र रुविभ्याली गाउँ पालिकामा मतदान अधिकृतमा खटाइन्छ । धादिङ्को सदरमुकाम टुङ्डीखेलबाट हेलिकप्टर उड्दा, सुभकामना ग्रहण गर्दै उडान भर्दा रिजालजीको मन दुई कुरामा प्रफुल्लित हुन्छ । पहिलो हेलिकप्टर पहिलो पटक चढ्न पाउनु र दोस्रो कुरा सेर्तुङ्को सेरोफेरो घुम्न पाउनु । हेलीकप्टर लापा माविमा घुम्न थाल्छ बस्न सक्दैन । भरयाङ् झारेर ओर्लन लाग्दा पंखाको हावाले सहायक मतदान अधिकृत नवराज अधिकारी र वाक्सालाई उडाउँछ । समातेर ल्याइन्छ तर दुईओटा मत पेटिकामा एउटा काम नलाग्ने गरी फुट्छ । यो जटिल अवस्था आउँछ । धेरै प्रयासमा वाकसको बन्दोबस्त भयो । यो फुटेको बाकसलाई सरक्षितर कसैलाई जानकारी नगराइ लान पर्ने अवस्थामा अर्को समस्या आउनु, लापाबाट टोलीसहित मतदान केन्द्र सातकन्या आधारभूत विद्यालयमा पुगेपछि लापाबाट आएको टोली यहाँ खटिएको टोलीलाई जिम्मा लगाएर फर्कन्छ । सुरक्षा टोली लगायतले शान्तिपूर्ण वातावरणमा भयरहित रूपले स्थानीय निर्वाचन २०७४ सम्पन्न गराउनु थियो ।
रुविभ्याली – यो गाउँपालिका साविकका सेर्तुङ, लापा र तिप्लिङ् गाविस मिलेर बनेको । यहाँ गुरुङ् र तामाङ् जातिको बसोबास बराबरी जस्तो संख्यामा रहेको, गुरुङ् हिन्दुधर्म मान्ने तर तामाङ् बौद्ध धर्म मान्ने भए पनि सुमधुर वातावरण बसेका, ख्रिश्चियन धर्मालम्बी पनि धर्म परिवर्तन गरेर बनेका पाइने, तामाङ्ले तीज दशै सामान्य रूपमा र गूुरुङले भने धुमधामसँग मनाउने, तामाङहरू तिब्बतबाट र गुरुङ पोखराबाट यहाँ आएका। रुवेल पहाड र रुबी (बहुमूल्य)पत्थरहरू पाइने भएकोले रुबि भ्याली नामाकरण भएको विवरण यहाँ नियात्राकारले जनाएका छन् ।
  चुनाव सुसम्पन्न हुन्छ । गाउँलेको विदाइको साथमा निर्वाचन टोली लापा फर्किन्छ र्। हेलीकप्टर आएर लाने खवरले सबै रमाउँछन् । सेर्तुङ्मा कागजात बुझाएपछि काम सकिएको र डुण्डुरे हुँदै फिर्ता भएको विवरण यहाँ आएको छ । यस नियात्रामा पनि नवराजले विभिन्न जीवनदर्शनकाकुरा सामाजिक, कृषि, रहन सहन, आर्थिक, पुर्खाले आर्जनगरेका साँस्कृतिक, वातावरणीय, वीरहरू लडेका तर आप्mनो लागि नभएर अरुको लागि लडेका आदि धारणा यहाँ पनि प्रचुरमात्रामा पस्केका छन् । केही धारणालाई यहाँ पस्कने अनुमति चाहान्छु –  "जीवनको आधार धरातल हो । विना धरातल न कसैको अस्तित्व रहन्छ, न त आस्था र विश्वासको गोरेटो नै समाउन सकिन्छ । इतिहासले पुष्टि गरिसकेका छ जीवनको अस्तित्व धरातलमै छ ।"
 मन गोड्दै सम्याउँदै –यो कार्यक्रम २०७५ साल फागुनको १५ र १६ गते तय भए पनि सांस्कृतिक मन्त्री रवीन्द्र अधिकारीको सिस्नेभीरमा हेलीकप्टर दुर्घटनाको कारणले १ दिवपछि सारेर १६ र १७ गते नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ संयोजक र प्रेश काउसन्सिल नेपाल आयोजक भएर दाङ् घोराहीमा "साहित्य पत्रकारिता गोष्ठी,तथा आचारसंहिता संवाद" सञ्चालन गर्ने उद्देश्य अनुरूप सहभागीताको लागि काठमाडौबाट दाङ जान यात्रा तय हुन्छ ।
जाने दिन रातभरी पानी पर्नु पानीको कारणा काठमाडौको थुम्का थुम्की समेतमा हिउँ पर्नु, तय गरेको समयभन्दा २ घन्टापछिमात्र बस आउनु, गल्छीको भल्टारमा गाडी रोकिएपछि खाना खानु, महासंघ रुकुमका सभापतिलाई करिब एक घण्टा कुर्न पर्नु, दाउन्नेमा गएर खाजा खानु, राती ११बजे राप्ती नदीको पूर्वी किनारको एभरल्याण्ड होटेलमा खाना खाानु यहाँ बाट लमही हुँदै घोराहीको भिङ्ग्रेली भिलेज रिसोर्टमा बास्नु । अन्तरजातीय विवाहका कुरा चल्नु, साहित्यकारमा अन्तरजातीय विवाह गर्नेमा मुरलीधर भट्टराईको नामको साथै थुप्रै अन्तरजातीय विवाह गर्ने साहित्यकारको नाम  आउनु । यहाँ चुरेर महाभारत ऋङ्खलाका कुरा, चुरेको निगाहमा तराईका जिल्लाहरू बाँचेका कुरा, चुरे संकटमा परेका कुरा, चुरेमा अप्राकृतिक दोहनका कुरा यस नियात्रामा समेटिएका छन् ।
नवराज रिजालले "अहिले अन्यौलमा छ नेपालको साहित्यिक पत्रकारिता, जेठो नै भए पनि दाइ नमान्ने पक्षमा देखिन्छन् कतिपय अग्रजहरू , हो हिजो भाँडो भन्नेहरू  समेत  आज ठाँडो भन्ने  अवस्थामा पुगेको सन्दर्भ आँखा अगाडी छ ।"यस विषयमा गोष्ठीमा "साहित्यिक पत्रकारिता, यसले वर्तमानमा भाेिगरहेको समस्या, राज्यले पत्रकारितामा हेर्ने दृष्टि, नेपालमा साहित्यिक पत्र पत्रिकको अवस्था, यसको महत्व अनि दायित्वबारेमा बडो गहन ढंगले त्रिचार–विमर्श अनुभव आदान प्रदान हुन्छ ।" आदि धारणालाई पस्कदै नवराज रिजालले गोष्ठीमा सहभागीबाट आएका धारणालाई यसरी लेख्नु हुन्छ –"प्रमुख अतिथि तथा बरिष्ठ पत्रकार नारायण प्रसाद शर्मा, प्रेशकाउन्सिलका कार्यवाहाक अध्यक्ष किशोर श्रेष्ठ, नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष गोविन्द आचार्य, वरिष्ठ उपाध्यक्ष विपुल पोखरेल, नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ्का अध्यक्ष सविन प्रियासन र घोराही उपमहानगरपालिकाका प्रमुख नरुलाल चौधरीका अभिमत साहित्यिक पत्रकारिताको अस्तित्व स्वीकारमा मात्रैसीमित छैनन् । यसको विकास र विस्तारमा सहयोग गर्ने प्रण पनि छ ।..... साहित्यिक पत्रिका संयमित र मर्यादित हुन्छन् भन्दै साहित्यिक पत्रकारिता राज्य र नागरिकको विपक्षमा कहिल्यै जाँदैनन् भन्ने तर्क राख्नुहुन्छ । यसको लक्ष्य भाषा साहित्य र संस्कृतिको विकास नै रहेकाले राज्यको ध्यान आकर्षित  हुनुपर्ने उहाँहरूको मत छ ।"
यो उपरोक्त तथ्यको अलवा नारायण शर्मा गोविन्द आचार्य, विपुल पोखरेल र प्रियान्सहरूले पहिला साहित्यिक पत्रकार, त्यसपछि पत्रकार भएको र साहित्यलाई छाडेर अस्तित्व नरहने, जस्ता अभिव्यक्ति पनि यहाँ आएका छन् ।
नवराज रिजालका यी नियात्राको भावसार मैले मथि नै पस्कने प्रयास गरेको छु । हुन त उनको नियात्रा पढ्दा रिजाल आपूmमात्र यात्रा गर्दैनन् उनको साथसाथै मस्तिष्क, भावना,बिचार, धारणालाई पनि आप्mनो साथमा यात्रा गराउँछन् । त्यसो हुँदा मैले भावसार पस्कदा उनको नदीको तीब्रगतिको भावनाको लहरहरूलाई छेकबार हाल्न सकें या सकिन त्यो मलाई थाहा छैन । किनकी छोटो यात्राको उद्देश्य भए पनि उनको यी मस्तिष्क, भावना,बिचारहंरू यती तीब्र रूपमा बग्छन् कि समुद्र नै निर्माण गरिदिन्छन् । यो नियम रिजालका हरेक नियात्रामा लागु भएको देख्न सकिन्छ । गहिरियर अध्ययन गर्दा यिनका नियात्रामा निबन्धको आभाष  पनि  भेटिन्छ । यसमा नवराजसँग जिज्ञासा राख्दा उहाँले छोटो उत्तर दिदै भन्नु भयो – "यात्रा र नियात्रामा अल्लि फरक पर्छ । " यसरी हेर्दा नेपाली यात्रा साहित्य लेखनले नयाँ मोड लिएको त हैन भन्ने भावना जागेर आउँछ । निश्चय पनि यस विष्यमा समालोचक विद्वानहरूले निक्र्यौल निकाल्ने नै छन्  भन्ने धारणा ममा पलाएको छ ।
यी नियात्राहरूको विषयमा स्वयम् नवराजले लेख्नुहुन्छ –विश्वासलाई छातीमा अनि मनमा गुन्ने क्रममा आँखाले जे देखे,विचारमा जसरी प्रतिबिम्ब भयो, मस्तिष्कमा जे आकारमा चित्र कारियो, केवल त्यसैको प्रस्तुति गराएको हुँ ।"उहाँको अभिव्याक्तिलाई नियात्राले प्रमाणित गरेको देखिन्छ । देश किन पछि पर्यो भन्ने धारणामा हाम्रै कारणलाई देखाउनु हुन्छ, उनका रचनामा मानव जीवनका यथार्थलाई केलाउनु, कोरा आर्दश नभएर यथार्थतालाई समाउनु, ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक पाटोलाई खोतल्नु, जस्ता गहन विषयहरू गहिराईमा पुगेका देखिन्छन् ।
लेखन र प्रस्तुति–रिजालको लेखन सरल भएता पनि उहाँ बिम्ब र प्रतीकमा प्रस्तुत हुन रमाउनु हुन्छ । उखान टुक्कालाई समाउनु हुन्छ । ठिक साँचो सत्य हो भन्न पनि प्रतिवद्धता जनाउनु हुन्छ । यात्रामा विभिन्न कलाकारको गीत सङ्गीत्लाई गाडीमा बजाउन लगाउनु हुन्छ । आदि विविधकारणले गर्दा उहाँको लेखन एक नविन शैलीमा आएको हुँदा प्रस्तुति अनुकरणीय र उदाहरणीय छ भन्दा अत्युत्ति नहोला ।
भौगोलिकता –उहाँको यात्राहरू पूर्वमा दार्जीलिङको मिरिक देखि झापा,देखि लिएर दाङसम्ममा सीमित छन् ।
पात्र चयन– नियात्रामा मुख्यपात्र त नियात्राकार नै हो । त्यसो हुँदा नवराज नै मुख्य पात्र भएको र उद्देश्य अनुरूप पेटबोलीमा आएका थुप्रै पात्रहरू यसमा समावेश भएका छन् ।
शीर्षकीकरण – नवराजले देशप्रति व्यत्त गरेका अभिव्यक्ति र यात्रा गरिएका स्थानमा समेटिएका परिवेशलाई नियाल्दा शीर्षक सार्थक छ भन्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष –यस नियात्राको भावसारमा धेरै कुराहरू समेटिएका हुँदा त्यही कुरालाई दोहोराई राख्नु भन्दा निसारित रूपमा भन्दा रिजालको यो यात्रा साहित्य एक नविनतम् कृति हो जस्मा नविनतम् दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छ ।नियात्रा साहित्यमा नयाँ मोड लिएको छ । त्यसो हुँदा यथार्थलाई बुभ्mन यो कृति पढ्नै पर्ने देखिन्छ भन्दै नवराज रिजालको लेखन गति तीब्र होस् र भावी जीवन उज्ज्वल रहोस् भन्दै विदा हुन चाहान्छु ।
धन्यवाद
 २०७९ साल कार्तिक १८ गते हरिबोधनी एकादशी,
मेरा लेखरचना वबष्कजथ।दयिनकउयत।अयm मा पनि पढ्न पाइन्छन् ।