बढ्दो सहरीकरण र ग147ड्यौली कम्पोष्टको आवश्यकता

सदानन्द अभागी नेपालमा दिन प्रतिदिने सडक छेउछाउका जमिनहरु सानातिना बजारहरु सहरको रुपमा परिणत भै रहेकाछन्। सहरको फोहोरमैलाले वातावरणमा ठूलो असर पारेको छ। सहरको फोहोरमैला कता लगेर फाल्ने भन्ने समस्याले पनि सताइ रहेको छ।  हामीलाई थाहा छ की सहरको फोहोरलाई दुई तरिकाबाट मोहोरमा परिणत गर्न सकिन्छ। पहिलो तरिका सहरको फोहोरलाई ग147ड्यौलीमलको रुपमा र दोस्रो तरिका सहरको फोहोरलाई सहरी कम्पोष्टमा परिणत गरी उपयोगमा ल्याउन सकिन्छ। नेपाल जस्तो कृषि प्रधान देशमा एउटा पनि रासायनिक मलको कारखाना छैन तर विदेशबाट आयत गरी रासायनिक मलको प्रयोग अन्धाधुन्दा तरिकाबाट गरिदै आइएको छ। असन्तुलित रासायनिकमलको प्रयोगबाट माटोको संरचना विग्रदै गएको छ। माटाको उर्वराशक्ति घट्दो क्रममा छ। विदेशबाट आयत गर्दा समयमा रासायनिकमल पाउन, सकिएको छैन। त्यसो हुँदा हरेक सहरहरुमा समस्याको रुपमा रहेको फोहोरलाई गड्यौलामलमा परिणत गर्न सके नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशका किसानलाई सजिलै प्राङ्गारिकमल उपलब्ध गराउन सकिने र मल किन्न पर्ने ठूलो धनरासीको बचत गर्न सकिने कुरा सर्बबिदितै छ। मल बनाउन सहरको फोहोरको बर्गिकरण जैविक र अजैविक दुई किसिमका फोहोरमैलाहरु सहरमा पाइन्छन्। यी जैविक फोहोरहरुलाई सजिलेरी गड्याौली कम्पोष्ट या सहरी कम्पोष्टमा परिणत गर्न सकिन्छ। अजैविक फोहोरहरु कुनै पुनःचक्रमा ल्याउन सकिन्छन् जस्तै धातुजन्य र पलाष्टिकका सामानहरु र कुनैलाई पुनःचक्रमा ल्याउन सकिदैन। पुनचक्रमा आउने फोहोर जतिलाई अलगरुपमा छुट्याइ सम्बन्धित निकायमा बिक्रीवितरण गर्न सकिन्छ र पुनचक्रमा ल्याउन नसकिने बस्तुहरुलाई ल्या48डफिल्डमा लगेर फाल्नु पर्दछ। मल बनाएर या पुनचक्रमा आउने फोहोरलाई पुनःचक्रमा ल्याई सहरको फोहोरलाई मोहोरमा परिणत गर्न सकिन्छ।   गड्यौलाको विविध प्रयोजनको लागि उपयोग गड्यौला पालन र गड्यौला मलको सम्बन्ध अति घनिष्ट छ किनकी गड्यौलाबाट नै गड्यौली मल बनाइन्छ। गँड्यौंलाले जैविक पदार्थहरू खान्छन्। खाएको प्राङ्गारिक बस्तुको ५–१० भाग मात्र गड्यौलाले शरीरमा उपयोगको लागि प्रयोग गर्द छन् र अरू बाँकी भाग शरीर बाहिर निष्कासन गर्दछन्। यो निसकासन गरिएको गड्यौलाको निस्कासनलाई गँड्यौलीमल भन्दछन्। गड्यौलाबाट मलमात्र नबनाई युनानी पद्धतीबाट घाऊ, पित्ताशय, नपुंसकत्व, अल्काई(एष्भिक) ,घुँडा दुख्ने, पहेंले रोग आदि दवाइको रुपमा पनि प्रयोग गर्दै आएको पाइन्छ। गड्यौलाबाट क्रिम, सौन्दर्य सामाग्री, नङ्पालिस, साबुन बनाउनकनो साथै, कुखुरा हाँस, माछाको खानाको रुपमा प्रोटिनको स्रोतको रुपमा, भोजनको रुपमा, अमलेट तथा केकको रुपमा र सूपको रुपमा प्रयोगमा ल्याइएको पाइन्छ।   ग147ड्यौलीमलको महत्व     यो मलमा बिरुवालाई आवश्यक पर्ने सबै खाद्यतत्वहरु सन्तुलित रुपमा पाइन्छन्।  यसमा भएका खाद्यतत्वहरू पानीमा घुलनशील हुने भएकाले बिरुवाले सजिलैसँग लिन सक्दछ। गड्यौलीमलमा जैविक क्रियाशील यौगिकहरु जस्तै एमिनो एसिड, औजिन, जिब्बेरालिन्( न्ष्ददभचबष्लिक) ऋथतयपष्लष्लक, भिटामिन, एमिनोएसिडहरु प्रसस्त मात्रामा पाइन्छन्। यी बस्तुहरु बिरुवाको लागि आवश्यक पर्दछन्। यो मलमा नाइट्रोजनलाई स्थिरिकरण गर्ने, फोस्फोरसलाई घुलनशील पार्ने जिवाणुको साथै एक्टिनोमाइसिटिज, फंजाई, सेलुलोज र लिगनिनलाई विघटन गर्ने जस्ता पोलिमर्सहरुको साथै बिरुवाको विकाशको लागि आवश्यक पर्ने ह्युमिकअम्ल पनि पाइन्छ। यो मलमा कीराका फुल, रोगका जीवाणु, घाँस, झारपातका बीउ हुँदैनन्। यो मल पि. एच. मानको हिसाबमा पनि तटस्थ हुन्छ। यो मलले माटोमा जैविक, भौतिक र रासायनिक गुणमा टेवा पुर्‍याउँदछ र नेपाल जस्तो अम्लियपना अधिक भएको माटोको लागि अति उ207तम हुन्छ। यो मल जलग्रही हुन्छ र यसले पानीलाई आफैमा स्वसेर राख्न सक्दछ। यो मलको कार्बन नाइट्रोजन अनुपात १२ देखि १५ हुने हुँदा बिरुवाले यो मललाई सजिलै प्रयोगमा ल्याउन सक्दछ। यो मलले माटोमा छिद्रको सँख्या बढाउने काम गर्दछन्। हावाको आवागमन राम्रो हुन्छ। यति मात्र नभएर गँड्यौलाको काष्टमा कोकन पनि हुन्छन्। कोकनबाट बच्चा जन्मन्छ, जसलाई पछि मल बनाउन प्रयोग गरिन्छ।   गड्यौलाको खानाहरु र खानाको प्रयोग तरिका   गँड्यौेउलाको भोजनको लागि चिस्यानयुक्त धेरै प्रकारका प्राङ्गारिक वस्तुहरूलाई प्रयोगमा ल्याई कम्पोष्ट बनाउन सकिन्छ। सहरको जैविकफोहोर, खेतबारीको जैविक बस्तुहरु, पशुहरुको मल–मूत्र, कृषि उद्योगबाट निसकेका फोहोरहरु, घरबाट निस्केका फोहोरहरु, भूसहरु, उखुबालीबाट निस्केका पात तथा खोष्टाहरु, आदि गड्यौलाको खानाको रुपमा प्रयोगगर्न सकिन्छ। गड्यौलाले यसलाई खाएर मलकोरुपमा फाल्दछ। सडेगलेका बस्तुहरुलाई प्रयोग गर्दा ताप बढ्ने गरि प्रयोग गर्न हुन्न। हावाको आवागमन राम्रो हुनु पर्दछ। गड्यौला कम्पोष्ट बनाउन खाडल बनाउनै पर्दछ भन्ने छैन, अर्ध बिघटित बस्तुहरुलाई तह बनाएर राख्ने र गड्यौला छाडिदिनु पर्दछ। ०.५ वर्ग मिटरको सामग्रीको लागि २ मुठी माटो राख्न राम्र्रो हुन्छ तर गड्यौलालाई सूर्यको किरणबाट भने जोगाउनु पर्दछ।  सुकेको फोहोर मैलामा चिस्यानको मात्रा मिलाउनु पर्दछ। करिब ४० –५० प्रतिशत चिस्यान चाहिन्छ। काँचो तथा ताजा प्राङ्गारिकबस्तु प्रयोगमा ल्याउनु हुँदैन। आंशिक पचेको कम्पोष्ट र माटोलाई प्रयोगमा ल्याइएको पाइन्छ।  यही प्रविधि भारतमा हेर्‍यौं भने फरक पाइन्छ। भारतमा काठको धूलो, कागज, पराल आदिलाई ७–१० दिन अगावै थुप्रो पारेर राखिन्छ। त्यसपछि गड्यौंला त्यसमा राखेर हुर्काइन्छ। फिलिपिन्सको प्रयोग प्रविधिमा वस्तुको मल ७५ भाग र २५ भाग केराको बोक्रा (सुप्ला) राखेर कीराहरू राख्ने गरिन्छ। कीराहरू हुर्काउने भाँडो काठको वा इँटाहरूले बनाएको हुन सक्दछ। ल्पाष्टिकको भाँडोपनि प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ। भाँडो कत्रो बनाउने भन्ने प्रश्न उठन सक्दछ। भाँडोको गहिराइ ३०–४० से.मी. भन्दा गहिरो बनाउनु हुँदैन किनकी गहिराइ बढ्दै जाँदा हावाको आवागमन घट्दै जान्छ। हावाको आवागमन घट्दै जाँदा गड्यौलालाई हावा पुग्दैन तर लम्बाइ, चौडाइ आवश्यकता अनुरूप तयार पार्न सकिन्छ। छानो दिन सकिन्छ किनकि, छायाको आवश्यकता पर्दछ। कमिला मुसा बर्षाको भेलबाट बचाउनु पर्दछ। कीराहरु लागेमा निमलाई प्रयोग गरेर रोकथाम गर्न सकिन्छ। गड्यौलालाई प्रसस्त खाना दिनु पर्दछ। ६ घनफिटको भाँडोमा करिब दुई हजार गड्यौला अट्न सक्छन् र तिनको लागि करिब करिब १० –१५ दिन जति सडाएको १ के जी प्राङ्गारिक पदार्थ खानाको रुपमा प्रति दिन आवश्यक पर्दछ। गड्यौलाले धेरै चिसो र मरुभूमि जस्तो माटोमा हुर्कन सक्दैन। यसको लागि उपयुक्त तापमान २०– ३० डि. से. राम्रो हुने भएता पनि यसलवाई अन्ध्यारो ठाउँमा राखिने भएकोले २५ देखि ४५ डिग्री तापमानमा पनि गड्यौली कम्पोष्ट बनाउन सकिन्छ।   गड्यौली कम्पोष्ट निर्माणको संछिप्त तालिका   गड्यौलाको छनौट गड्यौली मल बनाउनको लागि गँड्यौंला छनौट गर्दा बढी भन्दा बढी कम्पोष्ट बनाउन सक्न,े ताप, चिस्यान र जलवायु सहने खालका जातका गँड्यौंलाको छनोट गर्नु पर्दछ।सबै गड्यौलाले मल बनाउने काम गर्दैनन्। आइसीनिया फेटिडा, युडी्रलस युजेनी, पैरियोनिक्स एक्जावेटस, लुब्रिकस रुबीलस आदि जातका गड्यौलाहरुले मल बनाउने काम गर्दछन्। यिनै जातका गड्यौलाको प्रयोग गर्न सके देखि राम्रो हुन्छ।   ग147ड्यौली कम्पोष्ट तयार पार्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू कम्पोष्ट तयार पार्न राखिएका फोहोर वस्तुहरू लचक्क पानीले भिजेको हुनु पर्दछ। हातले मुठी पारी निचोर्दा ३ देखि ४ थोपा जती पानी झर्न सकोस्। सामान राख्दा माथी नै भनि सकिएको छ कि ताजा प्राङ्गारिक बस्तुको प्रयोग गर्न हुँदैन, ताजा प्राङ्गारिक बस्तु बिघटन हुँदा तापक्रम बढ्छ अनि गड्यौलाले ताजा बस्तु खाँदैन। कम्पोष्ट बनाउँने वस्तुहरूमा मासु र बोसो प्रयोग गर्न हुँदैन। मासु खाने जन्तु तथा पशुपंक्षीको गोबर पनि प्रयोगमा ल्याउन हुँदैन। अतः गँड्यौलाबाट गुणस्तरमल बनाउँदै गँड्यौला बेची पैसा आर्जन पनि हुन्छ। मल छुट्याउने तरिका र मलको प्रयोग       गड्यौलाले फोहोर खाँदै जान्छन् काष्ट फ्याक्दै जान्छन्। यो काष्ट थुप्रिन थाले पछि चिसो ओभाउने गरि हावामा सुकाउने र गँड्यौंला माथिल्लो भागबाट तल जान थाले पछि मल निकाल्दै जानु पर्दछ। अर्को कुरा तयार भएको कम्पोष्ट अलग्याउन एउटा छेउमा खाने वस्तुहरू (प्राङ्गारिक वस्तुहरू) राखिदिंदा गँड्यौंला कम्पोष्टबाट अलगिन्छन् र मल निकाल्न थाल्नु पर्दछ। यसरी निकालेको मललाई माथी तालिकामा देखाए जस्तै चालेर प्याक बनाउन सकिन्छ या तयार भएको मललाई फलफूल बालीलाई बोटको अवस्था अनुसार करिब १ दखि १० के.जी. प्रति बोटका दरले राख्न सकिन्छ। अरू बालीकोलागि २५० के.जी प्रति रोपनीका दरले प्रयोग गर्न सकिन्छ तर मलको प्रयोग गर्दा काष्टमात्रै नगरी अरुमलसँग मिलाएर गर्दा राम्रो हुन्छ। सहरी कम्पोष्ट बनाउने तरिका   माथीनै भनिएको छ कि सहरमा फालिएका फोहोरहरू मध्ये बिघटन गराउन सकिने वस्तुहरूलाई कम्पोष्ट बनाउन सकिन्छ। सहरबाट निस्किएका फोहोरलाई कम्पोष्ट बनाउँदा सहर भन्दा बाहिर हावाको आवागन (वेग) कम हुने ठाउँ अथवा सहरको विपरीत दिशातिर हावा बग्ने ठाउँको छनौट गरि कम्पोष्ट बनाउनु पर्ष्दछ। एसो गर्दा दुर्गन्ध आउँदैन। कम्पोष्टको खाडलमा नै कम्पोष्ट बनाउन पर्छ भन्ने छैन थुप्रो पनि पार्न सकिन्छ तर खाडलबनाउँदा सधैंलाई हुने र हिउँदको समयमा चिस्यान कम हुने अवस्थालाई पनि राम्रो हुने हुँदा खाडल गराउनु राम्रो हुन्छ। खाडल कत्रो बनाउने या थुप्रो कत्रो बनाउने भन्ने कुरा फोहोरको मात्रामा  निर्भर गर्दछ। करिब १ देखि १.२ मिटर चौडाई र ७५ से.मी. गहिराइको साथै आवश्यकता अनुसारको लम्बाइ लिएर कम्पोष्ट खाडल खन्न सकिन्छ। सामान तहतह पारेर राख्नु पर्दछ। सामान राख्दा मानिसको दिशा पिसाव प्रयोग गरिएको छैन भने जोरनको रुपमा वनकोे/पोखरीको माटो, रासायनिक मल, खरानी, गोबर र गहुँतको घोल बनाएर राख्न सकिन्छ। ६ इञ्चको तह बनाउँदै सामानहरु राख्दै जानु पर्दछ। खाडल भरिए पछि जमिन भन्दा आधा फिट जति अग्लो भएपछि माटोले ढाकिदिनु पर्दछ। थुप्रो पारिएको ख48डमा थुप्रो २.५ मिटर चौडाईको परिधिमा जैविक बस्तुहरु तह तह पारेर राख्नु पर्दछ र १.५ मिटर अग्लो बने पछि माटो र गोबरले लिपि दिने तथा चित्रमा देखाए जस्तै छानो दिनु पर्दछ या केही चिजले छोपी दिनु पर्दछ।    स्रोत गोठेमल तथा कम्पोष्टमल व्यवस्थापन तालिम पुस्तिका एस. एस. एम. पी. डकुमेन्ट नं ३९ खाडल थुप्रो जे भए पनि सूर्यको किरण,बर्षाको पानी/ भलपानीबाट मललाइ जोगाउनु पर्दछ। कम्पोष्टमल बनाउन राखिएका बस्तुहरूलाई कम्पोष्ट खाडल या थुप्रोमा हावाको सञ्चार गराउन, सू73मजीवाणुको आक्रमणकोलागि ताजा सतह उपलव्ध गराउन, थुप्रोको तापक्रम नियन्त्रण गर्न, र चिस्यान ठीक भए नभएको जानकारी लिनको लागि पल्टाउन पर्दछ। पल्टाउँदा बाहिरका रोगका जिवाणु, झारपातका बीउ, आदि भित्र जान्छन् र कम्पोष्ट बन्दाउँदा उत्पन्न हुने तापले गर्दा सबै हानिकारक बस्तुहरु मर्दछन्। पल्टाउन नसके चित्रमा देखाए जस्तै विकल्पको रुपमा बाँसमा/पाइपमा प्वाल पारी राखिदिनु पर्दछ।  लको थुप्रोमा प्वाल भएका बाँसका किला वा पाइप गाडेको       स्रोत गोठेमल तथा कम्पोष्टमल व्यवस्थापन तालिम पुस्तिका एस. एस. एम. पी. डकुमेन्ट नं ३९  फोहोरको प्रकृति अनुसार मललाई २–३ पटक पल्टाउनु पर्छ। गर्मी क्षेत्रमा, कमला/कलिला बस्तुहरू राखिएको र उपयुक्त चिस्यान भएको अवस्था छ भने एक पटक पल्टाउँदा पनि हुन्छ।यसरी पल्टाउँदा कम्पोष्ट बनाउन सुरु गरेको एक महिनामा प्रथमपटक र त्यसपछि अर्को एक महिनामा दोस्रो पटक र दोस्रो पटक पल्टाएको एक महिनापछि तेस्रो पटक गरी ३ पल्ट पल्टाउनु पर्दछ। राखिएका सामान र वातावरणले साथ दिएमा करिब ३ महिनामा कम्पोष्ट तयार हुन्छ। राम्ररी तयार पारिएको कम्पोष्ट मलमा करिब १.४ प्रतिशत नाईट्रोजन १ प्रतिशत फास्फोरस र १.४ प्रतिशत पोटास पाउन सकिन्छ। अन्त्यमा   गाउँ सहर हाम्रो सफा बनोस् देशको वतातावरण सुद्ध छाओस् सबको स्वस्थजीवन दिर्घ हओस् खेतबारीले सन्तुलित मल पाओस् हरेकको खेतबारीमा सुनाफलोस्   फोहोरको राजनीति सधैं हराओस् फोहोरको राजनीति सधैं हराओस्   सन्दर्भ सामाग्री     ,कालिदास सुवेदी( पिएच डी), सदानन्द जैसी, तेजबहादुर सुवेदी, सत्य नारायण म48डल, बिष्णु कुमार धिताल ( पिएच  गोठेमल तथा कम्पोष्टमल व्यवस्थापन तालिम पुस्तिका एस. एस. एम. पी. डकुमेन्ट नं ३९ ०     गड्यौली कम्पोष्ट– शान्ति भट्टराई, माटो विज्ञान महा शाखा, २०५८     डा. धर्म सिंह मुख्य वैज्ञानिक एवं प्रभारी कृषि विज्ञान केन्द्र बाडमेर, एचबअतष्अब ि: बलवगब िया खभच्कष् अय्कउयकतष्लन , ब्नचय द्यष्यक ९73लमष्ब० रु    सदानन्द जैसी , ज्बलम द्यययप या 73लतभनचबतभम  उबिलत ल्गतचष्भलतक क्थकतझ, माटो परिक्षण तथा सेवा शाखा, २०५८