परिवर्तन

परिवर्तन सदानन्द अभागी        भूमिपालले लक्ष्मीमायालाई विवाह गरेको पच्चीस बसन्त वितिसकेको छ। लक्ष्मीमायालाई भूमिपालले वडो धुमधामसँग, नौमती बाजा बजाएर, तीन नाल बन्दुककरु पडकाएर, तामदानमा सजाएर, घोडाको लस्कर लगाएर देउराली र कुललाई ध्वजा चढाएर, इष्टमित्र सबै बोलाएर, सुरिलो गीत गाएर फुर्तिलोसँग नाचेर, आफनो झोपडीमा घुम्टो उघारेको थियो । बास्तवमा सामाजिक परिपाटीले उसलाई राम्रै सताएको थियो। यो विवाह उसको लागि निकै महगो थियो। जे होस्, उसले आफ्नो जीवन साथी राम्ररी भिउन सफल भयो । यो वैवाहिक कर्ममा मात्र उसले समय दिएर मात्र पुगेको थिएन। यति बेला देश आन्दोलित थियो । जनताका रौं ठाडा भएका थिए । विद्यार्थी देखि जनतासम्म एकाबिहा नै सडकमा उत्रेका थिए। मुखिया तथा जिम्वाल बाले आन्दोलनकारीहरूलाई मीठो स्वरमा लरक्क पार्र्दै, आन्द्रा भूँडी दुहेर पुलिसको खोरतिर पठाउँदथे। मुठ्ठीभर अराष्ट्रियतत्व भन्ने शव्द निकै प्रचलित थियो। आन्दोलन कारीहरूलाई मुठ्ठीभर अराष्ट्रियतत्व भन्दै समातेर आन्दोलन कुल्चनुलाई बहादुरी सम्भि्कइन्थ्यो। यस्तै यस्तै रूपमा देश अघि वढेको थियो ।        नव दुलहादुलही, नयां जोस, देशमा बलेको आन्दोलनको आगोले भूमिपाल र लक्ष्मीमायालाई पनि तताएको थियो। दुवै आन्दोलनको भुङ्ग्रोमा होमिएका थिए । आगो बल्दैगयो । भूमिपाल र लक्ष्मीमाया पनि आफ्नो पूर्ण ताकत लगाएर आगोमा घिउ थप्दै गए । यो आगोको रापलाई सहन सकिएन र जनमत सङ्ग्रहको घोषणा भयो । आन्दोलनरूपी आगोको ज्वाला मत्थरींदै गयो। पञ्चशक्तिको सूर्यको प्रकाशले पहेलो पुन्जलाई सिन्दूर पहिराइ दियो। अवत पहेंलो सारीको सिउँदोमा सिन्दूरको टिकाको लाली टल्केको थियो तर यो ऐभाँतलाई जनता, भूमिपाल र लक्ष्मीमायाको लागि स्वीकार्य थिएन। भूमिपाल र लक्ष्मीमायाले एकतन्त्रीय शासनबाट गरिबको उत्थान हुन्छ भनेर कहिल्यै विश्वास राख्दैनथे। यी दुई आत्मा पूर्ण प्रजातन्त्रको लागि राजनीतिमा होमिए। ओठ निचोरे दूध आउने बेला देखि नै यी दुबै जनआन्दोलनमा लाग्दा मुखियाबाले धेरै सम्झाए तर भूमिपाल र लक्ष्मीमाया मान्ने वाला थिएनन् । किन हो किन मुखियाबाको यी दुवै प्रति आदर जाग्यो। त्यसो हुँदा  उनको कुरा नमाने पनि मुखियाबाले पुलिसको खोरमा यी दुवैलाई पठाउने साहस भने कहिल्यै गरेनन् ।        विवाहको दुई बसन्त पुग्न लागेको के थियो, लक्ष्मीमायाले एकै वेतमा तीन छोरा जन्माइन् । बालरविको प्रकाशले सुनौला रङ्ग छरे जस्तै यी तीन भाइ छोराले भूमिपालको घरलाई सुन्दर बनाएका थिए। तिनको रुवाइ त सङ्गीत बन्दथ्यो । घरै गुञ्जायमान भएर जान्थ्यो । यो गीत रोक्न लक्ष्मीको छातीको सामर्थ्य थिएन । एकातिर हर्षको सीमा छैन। अर्कोतिर आमाको छातीले बच्चाथाम्न नसके पछि, भूमिपाललाई ठूलो समस्या आइपर्‍यो । उनी छटपटिए। अब धेरै दूध दिने भैंसी या गाईको आवश्यकता थियो । उनको हातमा एक सुका थिएन।  तीन भाइ छोरा धान्ने भैसी मुखियाबाको घरमा भरखर मात्र ब्याएका थिए । एकातिर लैनू भैसी बिना पैसा कसरी दे भन्ने, यदि बिना पैसा नदिए के गर्ने? अर्कोतिर राजनैतिक मर्यादालाई कसरी बचाउने । ऊ धर्म सङ्कटमा पर्‍यो। आखिर भूमिपाल मुखियाबा कहाँ जानु नै उचित सम्झो । उसलाई थाहा थियाे मुखियाबा व्याजका लोभी छन्। डिक राखेर मात्र ऋण दिन्छन्। ऋणखानु भनेको घीन हो । यो घीनको लागि मित्र भन्दा शत्रुकहाँ जानु नै बेस भनि भूमिपाल मुखियाबा को घरमा लुरुलुरु गयो। गरिबको दुःखको गौडो कुरेर वस्ने मुखियाबालाई यो जस्तो सुनौलो मौका के हुन्थ्यो र उनले पनि मीठो स्वरमा प्रश्न राखेः– "आज के को लागि भूमिपाल" भूमिपालले "एउटा लैनो भैंसी दिनु हुन्छ कि भनेर "आफनो कुरा राख्यो।" "भैसी रोजेर लैजा तर पैसा खुरमा गन्नु पर्दछ" मुखियाबाले सुनाउँदै थिए। भूमिपालले आफ्नो विबसता दर्शायो । खोलाखेत डिकराख्न तयार भयो । जनमत सङ्ग्रहको आलो घाउको खाता बसिसकेको थिएन। मुखियाबाले पुन कुरा थपिहाले –"मैलेमात्र सहयोग गर्ने त हो नि, तिमीहरूको सहयोग कहिल्यै पाउँदिन । भूमिपालले शीर झुकाउँदै "हजूरको बचन कहाँ काटेको हो र मौलिक हकको प्रयोगपो गरेको हो।" भन्दै थियो मुखियाबालाई झोक चल्यो। मौकाको फाइदा उठाइ हाले र उनको मुखबाट फुत्त निस्क्यो– "तिमी पाजी यस्तै भन्छौ र दुःखपर्दामात्र कपाल कनाउँदै आउँछौ । भूमिपाललाई यति वेला ठूलो सङ्कट परेको थियो। स्वाभिमानी आत्मा कताकता रोयो तर पनि उसले मुखियाबालाई आफ्नो आत्मरक्षाको लागि "सत्य कुरा त जहिले पनि त मानेकै नै छौ।" भनेर नम्र स्वरमा भनेको थियो। खोलाखेतजस्तो असल खेत डिक पाउँदा मुखियाबा किन चुक्थ्ये –"यस पटक जे भयो, भयो, अव फरक नपरोस्" भन्दै मुखियाबाले भूमिपाललाई रोजा भैंसी फुकाई दिए।" मुखिया त्यति बेला खाँटी व्यवस्थावादी थिए। उनी बोले पछि अड्डाअदालत कहीँ फरक पर्ने कुरै भएन ।  त्यसो हुँदा भूमिपाललाई मुखियाबाबाट खतरा पनि कम थिएन । के गर्ने मानिस परिस्थितिको दास हो। जे परे पनि सहनै पर्‍यो। भूमिपाल मुखियाबा कहाँबाट भैंसी ल्याएर गोठमा बाँध्न बाध्य थियो। भैंसी ल्याएर गोठमा बाँध्याे। तीन भाइ छोराको भूँडी सजिलै भरिने भयो र अव गीत सुन्न पर्ने भएन। छोरा जन्मेकाे छ दिन भयो। धुमधामले छैटी मनाइयो।  दिन बित्ने क्रममा एघारौं दिन पनि बियायो। पण्डित आए न्वारान गरे। बालकको नाम कमलकान्त, अग्निधर र शान्तिनारायण राखियो। कमलकान्त सुधो बानीको थियो। अग्निधर अलि तेजिलो थियो र शान्तिनारायण शान्त स्वभावको थियो। यी तिम्ल्याहा छोराहरू दिन गन्दै अघि वढेका थिए। भूमिपाल र लक्ष्मीमाया पनि खुशी थिए।        समय–चक्रको परिक्रमामा अघि वढ्दै जाँदा गरिबीले भूमिपाललाई  निकै सतायो । भएको खेत डिकमा आम्दानीको श्रोत शून्य तर पनि भूमिपाल हरिप थिएन। ऊ कर्मको शक्त, विचारमा दृढ, नैतिकताको भकारी, अनुशासनको पूजारी, दृढताको प्रतिमूर्ती र राजनैतिक व्यवहारमा निश्चल थियो । गरिबीले जति सताए पनि उसले भावनालाई बचाएर नै राख्यो। प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा, सबै त्यागेर पनि ऊ सधै अग्रपङ्क्तिमा हुन्थ्यो। जन आवाज बढ्दै गयो, छयालीस साल लाग्यो । चलिरहेको व्यवस्थाको झण्डा फालियो र देशले नयाँ व्यवस्थाको झण्डा ओढ्यो। भूमिपाल र लक्ष्मीमाया साहै् खुशी भए। तीन भाइ छोरालाई स्नेहपूर्वक चुमे। ठूलो सास फेर्दै भनेका थिए "गरिबका दिन आए, कानूनी राज्यको स्थापना भयो, युवाहरूलाई रोजगारी देशमै हुने भयो, अब चाँडै नै देशबाट गरिबी हट्ने भयो," आदि आदिको आशाको पोको दुवैले बोकेर बसेका थिए। गास, वास, कपासको आपूर्तीको साथै भावी कार्यक्रमको बाटो कुरेका थिए। शुद्ध सास र स्वच्छ वातावरणको कल्पनामा डुवेका भूमिपाल र लक्ष्मीमायाले सारा आकाश नै आफ्नो सम्झेका थिए। अवत मुखियाबा को सेखी झर्‍यो होला भन्ने कल्पनामा उनीहरू डुबेका थिए। मुखियाबाको हली एकाबिहानै भूमिपाललाई बोलाउन आयो। भूमिपालको सबै आनन्द पानी पानी भयो । उसको निधार पसिनाले भरियो । उसलाई लाग्योः– "मुखियाबाले निश्चय पनि उसको घरखेत राजीनामा माग्न बोलाएका हुन्"। भूमिपाल यस्तै चिन्तामा डुब्दै मुखियाबा को घरतिर लाग्यो। मुखियाबाको घर पुग्दा नपुग्दा भूमिपालले देशको पुरानो र सबै भन्दा ठूलो पार्टीको ठूलो झण्डा मुखियाबाको आगनमा फहराएको देख्यो। मुखियाबाको वैठक कोठामा नेताको फोटो फूल मालाले ढाकिएको थियो। टेवुल फूलदानीले सजिएको थियो। फूलका माला र फूलका गुच्छाले कसैको स्वागतलाई पर्खि रहेको थियो। मुखियाबा अव त खाँटी बहुदल वादी पार्टीका कट्टर कार्यकर्ता भै सकेका थिए। उनमा ठूलो परिवर्तन आएको थियो। उनी निकै प्रसन्न थिए। भूमिपाललाई देख्ने वित्तिकै "जय नेपाल" भन्दै अङ्कमाल गरे। भूमिपालले " जय नेपाल" भन्दै , ऊ ठिङ्ग उभियो। भूमिपालका चञ्चले आँखा जिम्वाल बा को आगनमा पुगे। त्यहाँ पनि त रौनक थियो। जिम्वालबाको आगनमा आगनै ढाक्ने खालको अर्को पार्टीको झण्डा फहराइ रहेको थियो। उनको वैठक कोठामा नेताको ठूलो चित्र झुण्डिएको थियो। फूलका माला र फूलका गुच्छाले त्यहाँ पनि कसैको स्वागतलाई कुरिरहेको थियो। आज जिम्वालबाको जिभ्रोको टुप्पोमा "लाल सलाम" झुण्डिएको थियो। अघि पछि बोलाउने गरेका जिम्वालबाले त भूमिपाललाई कर्के आँखाले पनि हेरेनन्। हिजोका एकै खालका बाहरूको आगोपानी बाराबार भएको छ अरे । यसै क्रममा एक घर अर्को घरसँग, एक व्यक्ति अर्को व्यक्तिसँग, अर्म–पर्म, लेन–देन, विवाह, मर्दापर्दाको सहयोग आदि सबै काममा बारना चलि सकेको छ अरे । हिजोका व्यवस्थाका पूर्ण बफादार खाँटी बाहरूमा यत्रो परिवर्तन भूमिपाल अचम्ममा पर्‍यो र उसको मुखबाट निस्क्यो "बहुदल, आयो बहुदलीय आचरण आएन"। यता मुखियाबाले भूमिपाललाई भन्दै हुनुहुन्थ्यो –"म तिमीहरू र जनता भन्दा कहाँ ठाढा छु र भित्र भित्रै पार्टीलाई सघाएको थिएँ। तिमीहरूलाई पुलिसबाट बचाएको थिएँ। आन्दोलनलाई पूर्णसमर्थन गरेको थिएँ। त्यसैले त आज नेताजी पार्टी अफिस खोल्न आउँदै हुनुहुन्छ। पार्टी अफिस खोल्दा तिमीलाई कसरी नबोलाउने? मुखियाबा ले प्रश्न गर्दै हुनुहुन्थ्यो।    भूमिपाललाई धेरै बेर कुर्न परेन। मुखियाबा कहाँ र जिम्वाल बा कहाँ नेताजीहरू आए। यी बाहरूले गलाभरिको फूलको मालाले स्वागत गरे। भूमिपालले राम्ररी हेरिरहेको थियो। नेताजी सरासर सोफासेटतिर लाग्नु भयो। ऊ आडैमा थियो तर नेताजीले भूमिपाललाई चिन्न सकेनन् । चिनुन् पनि त कसरी? भूमिपाल नेताजी भन्दा वरिष्ठ कार्यकर्ता थियो। उसलाई चिन्दा आसन ग्रहण गराउनु पर्दथ्यो। पार्टीको मुख्य पदमा बस्न आग्रह गर्नु पर्दथ्यो। भूमिपालको राजनैकि सकृयता, जेलपरेको, पुसिको पिटाइ खाएको, राजकाज अपराध ऐन अन्तरगतको मुद्दा चलेको, आदि आदि नेताजीको नजर वरिपरि घुमिरहेको थियो। भूमिपाललाई चिन्नु भन्दा नचिन्नु नै वेश थियो। यो कृयाकर्म कता कता नेताजीको राजनैति दरिद्रताको उदाहरण थियो। नेताजीले भूमिपाललाई नचिने पछि मुखियाबा साह्रै रमाए। अब त भित्रभित्रै मुखियाबाले एकछत्र कार्यकारिणीको चयन गर्न थाले। नेताजीले फूलको मालालाई मुसार्दै पार्टी कार्यालयको उद्घाटन गर्नुभयो। लामो भाषण गयो। मुखियाबा निर्विरोध पार्टी सभापतीमा चयन भए। भित्र भित्रै मुखियाबाले एकछत्र कार्यकारिणीको चयन गरिसक्नु भएकोलाई नै निर्बिरोध कार्यकारिणीमा चयन गरियो। भूमिपाल र उसका प्रतिबन्धित पालाका कार्यकारिणीका सदस्य सबै बाहिरिए। भूमिपाल एउटा छेउमा बसेर कार्यक्रम हेरिरह्यो। नेताजी बिदा भए पछि भूमिपाललाई अझै अचम्म लाग्यो । उसले सोचेको भन्दा फरक र यति चाँडै ठूलो परिवर्तन आएको थियो शनैः शनैः राष्ट्रिय चुनावको मिति घोषणा भयो। पार्टीहरूले आ–आफ्ना उमेदवारहरू खडा गरे। नेताजीले नै उमेदवारी पाउनु भयो । अव त भूमिपालको शक्त महसुस गरियो। मुखियाबा र जिम्वालबाका पार्टीको शक्त प्रतिस्पर्धा थियो । जनताले भूमिपाल र लक्ष्मीमायालाई खोजेका थिए। त्यसो हुँदा, भूमिपाल र लक्ष्मीमायाको सक्रियता नभए नेताजीको हार हुने निश्चित थियो । भूमिपाल र लक्ष्मीमायाको सक्रिय आत्मा मरिसकेको थियो तर पनि पार्टीप्रतिको लगावले गर्दा मनलागि नलागि चुनावको प्रचार प्रसारमा जुटे। आफ्नो मताधिकारको प्रयोग गरे। नेताजीले विजयको माला पहिरनु भयो। विजय जुलुस भयो। मुखियाबाको भुरि भुरि प्रशंसा भयो तर दुःख पाएका कार्यकताको नाम पनि आएन। भूमिपालले यो सोचिसकेको थियो। ऊ विजय भाषण हुँदा नहुँदा आफनो घरतिर लागि सकेको थियो । सिद्धान्तमा ऊ प्रतिवद्ध थियो। गलत मानिसलाई नेता चयन गरिएको महसुस उसलाई  भयो तर के गर्ने कसलाई के भन्ने ऊ मुटु छामी छामी बस्यो। दिन  यस्तै कर्ममा गुज्रँदै थियो। कहिलेकहीँ कसैै कसैले भूमिपाललाई "जय नेपाल" भन्दथे। "जय नेपाल