माटोको अम्लिय पनाएक संक्षिप्त विवेचना

सदानन्द अभागी

खास गरेर कृषको गुनासो माटो विग्रो भन्ने सुनिन्छ । यस भनाइबाट माटोमा भएको समस्या केहो भन्ने कुरा सहजमा बुट्टन सकिदैन तर कतिपय कृषकले माटो अमिलो भयो भन्ने सुनाउँदा भने समस्या केहो भन्ने प्रष्ट हुन्छ । माटो अम्लिय छारिय र तटस्थ रुपमा हुन्छ । माटो कस्तो छ त भनि जानकारी लिन माटो परीक्षण गर्नु पर्दछ । माटो परिक्षण गर्नको लागि सर्ब प्रथम हाम्रो समस्या युक्त जग्गाको माटाको नमुना सञ्कलन गर्नु पर्छ । माटोको नमुना अन्न बाली , तरकारी बाली तथा छोटकरीमा भन्नु पर्दा छोटा जरा वाला बालकिो माटोको नमुना करिब छ देखि नौ इञ्चको गहिराईबाट क्षेत्रफलको आधारमा ६–७ ठाउँबाट सञ्कलन गरि त्यसलाई मिसाएर करिब १केजीको नमुना तयार गर्नु पर्छ र त्यस नमुनालाई माटो परीक्षण प्रयोग शालामा जाँच गर्न पठाउनु पर्छ । प्रयोगशालाले त्यो माटोलाई जाँचेर माटो अम्लिय पना देखि माटोमा विरूवाले लिने कुन कुन खाद्यतत्व कमी छन् भन्ने सिफारिस सहितको जानकारी दिन्छ ।
अव हामी माटोको अम्लिय तथा षारिय पना कस्तो छ भनि परीक्षण गर्ने मिसिनलाई उिएच मिटर भनिन्छ । पिएच मिटरले दिएको नतिजालाई पिएच निन्छ । पिएच को तह १देखि १४ सम्म हुन्छ । पिएच सातलाई तटस्थ माटोको रूपमा लिइन्छ भने पिएच मान सात भन्दा माथि भएमा क्षारिय र ७ भन्दा तल भएमा अम्लिय भन्ने गरिन्छ । धेरै जसो बालीको लागि पिएच मान ५.५ देखि ८को बीचमा हुनु राम्रो मानिन्छ तापनि पिएचमान ६देखि सातसम्म भयो भने माटोबाट विरुवाले खाद्यतत्व सहजसँग लिन सक्छ ।    

माटो जति अम्लिय बन्छ त्यति माटोमा अल्मुनियम। म्याग्निज र फलाम तत्व बढी घुलनशिल बन्छन् र विषलुपना बढाउँछन् । अलमुनियमको बढ्दा घुलनशीलको असरले जराको विकास रोकिन्छ । जराको विकास रोकिँदा विरुवाले जेजति खाद्यतत्व र पानी माटोबाट लिनपर्ने हो त्यति लिन सक्दैन ।उत्पादनमा ह्रास आउँछ ।
समग्रमा बढी उज् मानहरूले अधिकांश पोषक तत्वहरू नाइट्रोजन फस्फरस, पोटासियम, सल्फर, क्याल्सियम म्यांग्नेसियम र मोलिवडेनम तत्वहरू को उपलब्धता बढाउँछ भने कम उज् ले यिनै तत्वहको उपलब्धता घटाउँछ । कम पिएच मानमा फलाम, म्याग्नानिज, बोरोन,जिङ्क(जस्ता) र तावाँको उपलब्धता बढाउँछ । धेरै बढी घुलनशीलता बढ्यो भने विषलु पना बढ्न सक्छ साथै  माइक्रोबियल गतिविधि पनि कमी हुन सक्छ ।
 धेरै अम्लिय माटोमा शुक्ष्मजैविक क्रियाकलाप घट्छ र यसको बढी प्रभाव दलहनबालमिा पर्न जान्छ ।दलहन बालीको जरामा गिर्खा बन्ने काममा असर गर्दछ । दलहन बालीको जरामा राइजोवियम व्याक्टेरिया हुन्छन् । यी व्याक्टेरियाले वायुमण्डलीय नाइट्रोजनलाई माटोमा मिलाउने काम गर्दछन् ।
माटोमा पिएचमानको असन्तुलनले गर्दा माटोमा खाद्यतत्व प्रयाप्तमात्रामा भए पनि तथा माटोमा मल प्रयोग गर्दा पनि बिरुवाले खाद्यतत्व प्राप्त गर्न सक्दैन र खाद्यतत्वको कमीको लक्षण देखाउँछ । त्यसो हुँदा माटोको पिएचमान सन्तुलन बनाई राख्नु पर्छ । धेरै अम्लिय माटोमा कृषि चून र धेरै क्षारिय माटोमा जिप्समको प्रयोग गर्नु पर्दछ ।
 माटो अम्लिय बन्नुको कारणहरू– अम्लिय प्रकारका पैतृक पदार्थ जस्तै  ग्रेनाइट, राइलाइट, बलैटे ढुङ्र्गा बाट  निर्माण माटो अम्लिय प्रकारको हुन्छ । धेरै वर्षा हुने ठाउँमा क्षरयुक्त पदार्थ पखालिएर र चुहिएर जाँदा माटो अम्लिय प्रकारको हुन्छ । तेजावी वर्ष हुने ठाउँको माटो पनि अम्लिय प्रकारको हुन्छ । प्राङ्गारिक पदार्थ विघटन हुँदा प्राङ्गारिकअम्ल निस्कन्छ र यसबाट पनि माटोमा अम्लिय पना बढ्न सक्छ तर प्राङ्गारिक पदार्थ विधटनहुँदा निस्कने अम्ल निकै कमजोड हुने भएकोले त्यति ठूलो असर गर्दैन ।धेरै चून मनपराउने बाली लगातार लगाउने तर चूनयुक्त पदार्थ माटोमा नथप्दा पनि माटो अम्लिय बन्न जान्छ । एमोनिकल पर्टिलाइजर माटोमा थप्दा पनि माटो अम्लिय प्रकारको हुन्छ ।
अम्लिय माटो सुधार गर्ने तरिका – मैले माथि नै भनि सकेको छु कि अम्यि माटो सुधारको लागि कृषि चूनको प्रयोग गर्नु पर्छ । धेरै प्रका्का (डोलोमाइट, क्यालसाइट,व्रन्टलाइम, हाइड्रेटेटलाइम) ,चूनको प्रयोग गर्न सकिन्छ तर हाम्रो देशमा कृषि चूनको प्रयोग चलनमा छ ।
कति चूनको प्रयोग गर्ने– चून प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । सर्व प्रथम माटो जाँचको आधारमा कृषि चूनको प्रयोग गर्नु अति राम्रो हुन्छ । माटो जाँच गर्दा माटोको प्रा्गारिक पदार्थ, माटाको बनौट( माटोकणको अवस्था)को जानकारी लिन सके कृषि चूनको प्रयोगमा सहज हुन्छ ।कणको हिसावले हेर्दा बलौटे माटोमा कृषि चून थोरै प्रयोग गर्नु पर्छ । कृषि डायरीमा सिफारिस मात्रालाई तुलना गरेर हे¥यौं भने ५.५ पिएच मान भएको पहाडी भेगको बलौटे माटोमा १३० केजी प्रति रोपनी कृषि चून सिफारिस गरेको पाइन्छ भने दोमट माटोमा १७० केजी र चिम्टेकण भएको माटोमा २३० केजी प्रति रोपनी सिफारिस गरेको पाइन्छ । तराईमा प्रति रोपनी बलौटे माटोमा ७० केजी,दोमटमा १०० केजी र चिम्टेमा २०० केजी प्रति रोपनी सिफारिस गरेको पाइन्छ । यसरी पहाड र तराईमा फरक मात्रा हुनमा तापक्रम,प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा आदिको कारणले गर्दा यस्तो हुन गएको हो पहाडमा तराइको तुलनामा प्राङ्गारिक पदार्थ बढी हुन्छ । तापक्रम कम हुन्छ । चूनसँग रासायनिक मललाई मिसाउन हुँदैन । बढी मात्रामा चूनको प्रयोग गर्दा सिफारिस मात्रालाइ दुई भाग गरी एकभाग एक पटकमा  र अर्को मात्रा पछि प्रयोग गर्नु पर्दछ ।  चून प्रयोग गर्दा खाली जग्गामा प्रयोग गर्नु पर्छ ।बाली लगाएको बेलामा चून छर्नु हुँदैन । माटोमा चिस्यान हुनु पर्दछ र चून छरिसकेपछि चूनलाई जोतेर माटोमा मिलाउनु पर्छ । चून छर्दा सकेसम्म मसिनो बनाएर छर्नु पर्छ । खस्रो तथा ठूलो कणका चून माटोमा मिसिएमा प्रतिकृया हुन समय लाग्छ र तत्काल प्रभावकारी नहुन पनि सक्छ ।

१ सहकारी संस्थागत विकास तालिमको संक्षिप्त विवेचना

परिचय
यही २०७६ साल माघ १६ गते नेपाल बचत तथा ऋण केन्द्रिय सहकारी संंघ लिमीटेड (नेप्mस्कून)को प्राविधिक सहयोग र पौरखी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था कावासोतीको आयोजनामा संचालित संस्थागत विकास तालिमको लागि चितवन जिल्लाको रमणीय पर्यटकीय क्षेत्र सौराहका लागि हामी रमाना भयौंं । सोही दिन बेलुका तालिमको उद्घाटन भयो । तालिमलाई प्रभावकारी रूपमा संचालन गर्नको लागि तालिमको उद्देय, प्रशिक्षक र प्रशिक्षार्थी बीचको परिचय सामान्य नियम तीन ्िेदने तालिमका लागि सहभागीबाटै संयोजक, प्रतिवेदक, समीक्षक र मनोरञ्जन कर्ताको छनौट गर्ने काम भयो । कक्षा संचालनमा अवरोध र असहज अवस्था नआवस् भनि दुई ओटा पहेंलो पास (छोटो अवधीको लागि) र रातो पास (लामो अवधीको लागि) बनाए र सबैले देखिने गरि राखियो । समयतालिका अनुसार १६ गतेको कार्य समाप्त भयो र सबै आफ्नो शयनकोठातिर लागियो ।
दोस्रो दिन १७  गते विहानै आठ बजेबाट सहाकारीको परिचय तथा परिभाषामा तिर लाग्यौं । साकोस ९क्ब्ऋऋइक्० शाकोस अंग्रेजी शब्द हो । यसको अर्थ क्बखष्लन बलम अचभमष्त ऋय(यउभचबतष्खभ कयअष्भतथ हुन्छ । शाकोस शब्दको अर्थ प्रष्ट पार्दै प्रशिक्षकले सहकारीको साधारण अर्थले सहकार्य, सहअस्तित्व, समान कार्य वा सँग–सँगै गरिने कामलाई बुझाउँछ  भन्दै सहकारीको साधारण परिचयको जानकारी पाइयो ।
वास्तवमा सहकारीमा सहकार्य, हुन्छ । सहकार्य के को लागि यस सम्बन्धमा  हामी एक सामाजिक प्रणी हौं। हाम्रो आफ्नै समाज छ हाम्रो आफ्नै संस्कृति छ र हामीसंग आर्थिक जीवन पनि छ । यी सबै पक्षमा हामीले आफ्नो हैसियतलाई माथि उठाउनु पर्ने हुन्छ । सबै काम एक्लै सम्भव हुँदैन । सबैको सहयोग चाहिन्छ । भनिने गरिन्छ सयजनाको लौरो एउटाको लागि गह्रुँगो भारी हुन्छ । हुनत हाम्रो परम्परा र दर्शनलाई गहिरिएर हे¥यो भने अ‍ैँचोपैँचो, अर्मपर्म, जीए जन्त मरे मलामी सरसापटी आदि विविधखाले सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक आदि कामहरू मानिस उत्पत्तिको साथ साथै भएको देखिन्छ । तर आधुनिक सहकारीको सुरुवात भने सन् १८४४ मा बेलायतबाट भएको हो ।ृ आज संसार भरी आधुनिक रूपमा विविध नाममा सहकारीहरू खोलिएका छन्  । पौरखी सहकारी संस्थाको २०६७।०७।०७मा विधिवत स्थापना भएको र यसमा हाल २३४५ (९५४महिला र १३९१ पुरुष) शेयर सदस्य रहेको, ''सम्पूर्ण बित्तीय सक्षमता, सहितको सबल सुरक्षित संस्था र समृद्ध सदस्य'' परिकल्पना गर्दै स्थापना भएको विवरण व्यवस्थापक नीलकण्ठ पराजुलीले  जानकारी गराउनु भएको थियो । यस तालिममा पौरखी सहकारीका सञ्चालक समिति, लेखा समिति, सल्लाहकार समिति, ऋण समिति शिक्षास समिति लगायतका पदाधिकारीहरू सहभागी भएका थियौं । यस तालिममा बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाको दर्शन, सिद्धान्त र इतिहास एवं आफ्नै साकोसकोे इतिहासको वारेमा जानकारी गराइएको थियो । कुनै पनि सरकारी होस् या गैर सरकारी संस्था होस् त्यसलाई राम्रो सँग सञ्चालन गर्नको लागि नीति नियम,र त्यसको पालना र वैधानिक मुद्दाहरुको सम्बन्धनमा कम्तिमा पनि सामान्य जानकारी हुनु पर्छ । यस सम्बन्धनमा पनि प्रशिक्षक द्वय गणेश तिमिल्सिना र वीदुर खड्काले जानकारी गराउनु भएको थियो । सहकारीको तथा कुनै पनि संस्थको प्रगतिको लागि  त्यस संस्थामा आवद्ध सदस्यहरू, तिनीहरूको योगदान, संस्था परिचालनको लागि चुनिएका सञ्चालक समितिको रणनीति कार्ययोजना , कर्मचारिको भरपर्दो र सहज रूपमा प्रदान गर्ने छिटो क्षरितो सेवा, र यसमा प्रयोग गरिएका प्रविधि आदिमा निर्भर  रहन्छ ।  यसो हुँदा वित्त र वित्तीय विवरण अध्ययन र समीक्षा गर्नु पर्दछ । हाल दिइरहेको सेवा र नयां सेवा वा सदस्यहरुले चाहना गरेका आवश्यक सेवा, वित्त वजारको कुन चांहि क्षेत्रमा  प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ र वित्त वजारका हालका जल्दा वल्दा सवालहरु के छन् । सदस्यहरुलाई प्रदान गर्ने वित्तीय सेवाको लागि उपलब्ध प्रविधीहरु र तिनका विशेषताहरु के छन् आदि सैधान्तिक तथा व्यवहारिक सिकाई तालिममा भएको थियो । कुनै पनि संस्थाको सक्षमताको रूपमा सञ्चालन गर्नको लागि सक्षम नेतृत्वको आवश्यक्ता पर्द छ । किनकी , जनशक्ति व्यवस्थापन, योजना तथा वजेट, सूचना प्रविधि, वजार र बजेट  (दाजेर हेर्ने),स्थानिय, राष्ट्रिय र अन्तराष्ड्रिय आर्थिक र सामाजिक वातावरण तथा साकोसको विकासमा देखिने विभिन्न असर साथै साकोसको संचालन, कर्मचारी नीति, रणनीतिक योजना र अन्य नीतिहरु जसको लागि संचालक समिति जिम्मेवार हुन्छ  । सचालक समितिमा यी कुराहरु जाच्ने,र  बुझ्न आपूmसँग  विविध संघ संस्था आवद्ध भएका जिल्ला के्न्द्र तहका संस्थाहरुको क्रियाकलाप सँग सहकार्य र ती संस्थाबाट प्राप्त गर्ने आवश्यक सहयोगलाई परिचालन गर्न सक्ने क्षमता संचालक समितिमा हुनु पर्दछ । संस्थामा मानव श्रोतको व्यवस्थापन गर्ने,  व्यवस्थापक छान्ने,कार्य तथा लक्ष्य तोक्ने, कार्य मूल्यांकन गर्ने, सेवा सुविधाको निर्णय गर्ने,भावी व्यवस्थापकको लागि समेत योजना निर्माण गर्ने आदि यस तालिमबाट हामीले  थुप्रै ज्ञान हाँसिल गर्न सकियो । संस्थालाई कस्तो बनाउने भन्ने कुरा सञ्चालक समितिमा निर्भर हुन्छ ।
अलिकति प्रसङ्ग बदलौं बचत तथा ऋण सहकारी संस्था भने पछि बचत संकलन र,ऋण लगानीका कामहरू हुने नै भए । ऋण लगानी गर्दा ध्यान दिइएन भने सहकारी संस्थाहरू डुब्ने खतरा बढेर जान्छ । यहाँ हामीलाई मानिसको स्वभाव ऋण लिंदा दिंदा कस्तो हुन्छ र तिर्दा कस्तो हुन्छ भन्ने एउटा तस्विरबाट प्रष्ट्याइएको थियो । मानिस बिरालो भएर ऋण लिन जान्छ तर तिर्ने  वेलामा भने ऊ बाघ भएर दर्शिन्छ । त्यसो हुँदा सदस्यहरुले तिर्न सक्ने क्षमताको आधारमा ऋण लगानी गर्नुपर्छ । असल ऋणीमा ठहरिएको तथा तिर्ने क्षमता भएको सदस्यलाई ऋण लगानी गरिएन भने असुलीमा बाधा पर्छ । त्यसो हुँदा ऋणलगानी गर्दा राम्रोसंग जांचबुझ गरेर मात्र लगानी गर्नु पर्छ । ऋण शेयर सदस्यको अन्तरनिहित अधिकार भन्दा पनि सुविधा मात्र हो भन्ने जानकारी गराइ राख्नु पर्छ । भाखा नघाईरहेकोे सदस्यलाई कुनै पनि ऋण थप दिन हुँदैन
व्यापारिक, विशेष पकेट क्षेत्र र कृषि ऋणका लागि अर्थात आत्मनिर्मर हुन सक्ने परियोजनाका लागि ७०% लगानी संस्थाको र शेयर सदस्यको ३०% हुनु पर्दछ । सदस्यको तिर्ने क्षमता र चरित्र अर्थात शेयर सदस्यको इमान्दारिता, प्रतिष्ठा, आदिलाई पनि ध्यान दिनु पर्छ । विश्वासिलो धितो राख्नु पर्छ । ऋण भाखा नाघ्नु भनेको संस्था तथा ऋण लिनेकर्ता दुबैको लागि क्यान्सर रोग लाग्नु हो । यसरी समयमै ऋण असुली गरिएन भने लगानीकर्ताको संचालनको सम्पूर्ण मुख्य क्षेत्रहरुलाई असर गर्दछ । त्यसो हुँदा क्षमतामा आधारित लगानी गरियो भने मात्र भाखा नाघ्ने प्रवृत्तीलाई कम गर्दछ साथै भाखा नाघ्ने ऋणीले यसलाई निरुत्साहित गर्दछ । सहकारीको संस्थागत विकास गर्नको लागि सुन्दर परिकल्पना गर्नु पर्छ र यस परिकल्पनालाई पूर्णता दिनको लागि दिर्घ सोच राख्नु पर्छ । अहिले हामी कहाँ छौं र हामी कहाँ पुग्ने हो । कुन विकल्पको छनौट गर्दा लक्ष हाँसिल गर्न, सक्षम, सुरक्षित र स्वस्थ्य संस्था बनाउन, सदस्यहरुलाई उच्चस्तरको विशिष्ट सेवा प्रदान गर्न, संस्थालाई प्रतिष्पर्धी र व्यवसायिक वनाउ सकिन्छ भन्ने सोचको आधारमा योजना बनाउनु पर्दछ । आजको संसारमा हरेक चिजमा प्रतिस्पर्धा छ । यस्तो प्रतिस्पर्धामा पुग्न रणनीतिक सोच चाहिन्छ । रणनीतिक सोचलाई व्यवहारमा उतार गर्नको लागि रणनीतिक योजना बनाउनु पर्छ साथै रणनीतिक रूपमै बनाइएको योजनालाई उद्देश्य अनुरूप कार्यहरु निश्चित समय भित्र पूरा गर्ने सङ्कल्प, समय, समयमा अनुगमन , मूल्यांकन तथा समीक्षा समेत गर्नु पर्दछ  र दृढ सङ्कल्प पनि चाहिन्छ ।
आज देशमा मौलाएको भ्रष्टचार सहकारीमा पनि भएको पाइन्छ । त्यसो हुँदा व्यवस्थापन पक्ष र कार्यन्वयन पक्ष दुबै चनाखो हुन पर्छ । बचत संकलनदेखि ऋण लगानीसम्म राम्रो निगरानी राख्नु पर्छ । अधिकार सम्पन्न लेखा समितिले यस सम्बन्धमा ध्यान दिनु पर्दछ ।
यस तालिममा संस्थाको विकासमा राजनैतिक परिस्थिती(ऋण लगानी लगायत सहकारी संस्थामा कुनै किसिमको हस्तक्षेप हुनु हुँदैन,तर राज्यले लागु गरेका नीति नियमहरू भने पूर्णरूपमा पालन गर्नु पर्ने) ,आर्थिक अवस्था, सामाजिक मूल्य मान्यता, प्रविधिको अवस्था, चार खाता( पूँजी तथा दायित्व खाता,  सम्पत्ति तथा जायदात खाता,खरिद तथा खर्च खाता, बिक्रि तथा आम्दानी खाता), पूँजी ,वासलात नाफा नोक्सान, संस्थागत पूँजी,  लागत सहितको पुँजी तथा दायित्व,(शेयर, बचत निक्षेप, बाह््य ऋण, कूल ऋणआदि), जम्मा लगानी गरिएको ऋण, खुद ऋण, भाखा नाघेको ऋणको लागि आवश्यक व्यवस्था घटाउदा बाँकी रहेको ऋण अपलेखन गरिएको खराब ऋण ÷१वर्ष भन्दा बढी भाखा नाघेको ऋण रकम आदि विषयमा सैधान्तिक तथा व्यवहारिक रूपमा विस्तृत छलफल भएको थियो ।
अन्त्यमा सबै भन्दा राम्रो के हुनसक्छ परिकल्पना गरौं(सपना देखौं),सबै भन्दा राम्रो  कसरी हुनेछ निर्धारण ग¥यौं (संरचना बनाऊँ), यसको लागि कहाँ के भै राखेको  छ अनुसन्धान गरौं पत्ता लगाउँ र यी नै मान्यताको आधारमा स्वच्छ, पारदर्शी,, सेवामूलक रूपमा सहकारीलाई सञ्चालन ग¥र्यौं भन्दै विदा माग्दछु ।
(यो लेख, बिरालो र बाघको तस्विर तालिममा प्रशिक्षकले प्रस्तुत गरेका धारणालाई साभार गर्दै तयार पारिएको हो)
धन्यवाद

हिमलाला ज्ञावली

सदानन्द अभागी

नाम तिम्रो हिमलाल , ज्ञावली हो थर 

सफल मार्ग अवलम्वन् सवका वरपर

समाज सेवा तिम्रो रह्यो यस धर्तीमा हेर

पत्रकारी जीवनलिई घुम्यौ सारा देशभर

साहित्यमा सुधारस नै कति छरेउ, छरेउ,

सवल अवल भावनामा निकै अघि सरेउ

मिठै थियो बोलीचाली मिठै थियो मुस्कान

उच्च थियो दिव्य दृष्टि विचार थियो महामन 

भावनाका महल थियौ साहित्यका आत्मा 

तिम्रो साथमा रमायका होलान् परमात्मा 

धेरै कर्म गर्छु भनि तिमी निकै अघि बढेउ

निष्ठूरीले विमान भेज्यो त्यसैमा नै चढेउ

 धेरै कर्म तिमीले थालेउ बाँकी रहे होलान्

त्यो कर्मको कार्यन्वयन जो कोहीले गर्लान्

तबमात्र त्यो आत्माले शान्ति प्राप्त गर्ला 

त्यही होला श्रद्धाञ्जलि सबले बुझ्नु पर्ला  

हो आज यस्तै छ

हो आज यस्तै छ
न्याय दिने वाला आन्दोलनमा
न्याय लिन जानेवाला अन्यौलमा
न्यायको लागि गुहारेकै छन्
कर्णकटु भाषण गरेकै छन्
कानमा तेल हाल्नेले हालेकै छन्
तलव भत्ता पकाएकै छन्
जनतालाई कष्ट दिएकै छन्

हो आज यस्तै छ
सदनको बैठक बसेको छ
सदन अवरोध गर्नेको
सदन भित्र आगो बलेकै छ
तलव भत्ता पाकेकै छ
कुर्सीमोहले स्थान लिएकै छ
नैतिकतामा ह्रास आएकै छ

 हो आज यस्तै छ
भ्रष्टचारको बृक्ष मौलाएकै छ
दिन प्रतिदिन महगाइ बढ्दो छ
महगाइ–मारमा जनता बौलाएकै छ

हो आज यस्तै छ
कोरोना भाइरस बढ्दो छ
कोरोना भन्दा त्रास धेरै फैलिदो छ
उपचारको अभावमा
निर्धनहरूको ज्यान गएकै छ
देशको अर्थतन्त्र चौपट भएकै छ

हो आज यस्तै छ
युवाहरू पलायन भएकै छन्
बृद्ध–बृद्धाले आगन कुरेकै छन्
देशका खेतबारी बाँझिएकै छन्
निर्यातको बाटहरू भत्केकै छन्
आयतबाट जनता पालिएकै छन्

हो आज यस्तै छ
दशगजाको कम्मर दुखेकै छ
कालापानी लिपुलेकमा
भारतका फौज तैनात छन्
भारतले सडक बनाएकै छ
सरकार मौनव्रत साधनामा छ
नेपाली जनता रोएकै छन्
हो आज यस्तै छ
एमसिसी वहस चलेकै छ
एमसिसी खारेजी आन्दोलन चलेकै छ
जनता साह्रै भ्रममा छन्
शेरको अडान कटीबद्ध छ
नेताको दाउपेच चलेकै छ
विदेशी चलखेल बढेकै छ
विदेशी चलखेल बढेकै छ 

साहित्यिक विधामा डुवुल्की मार्ने कृषि विशेषज्ञ: सदानन्द अभागीको व्यक्तित्व र कृतित्वमा विहङ्गाबलोकन तुलसी गौतम

१. व्यक्तित्व र सामीप्यता

 

     कृषि विशेषज्ञ भएर पनि साहित्यिक विधामा उत्तिकै रमाएका सदानन्द अभागीको व्यक्तित्व र कृतित्व उहाँकै जीवन कालमा प्रकाशित हुन थालेको छ । उहाँबाट चिने जानेका व्यक्तित्वहरुका धारणा र विश्लेषण सामावेश गर्ने क्रममा यो पङ्तिकार पनि पर्दछ । यसको श्रेय उदीयमान साहित्यकार , कृतिका ‌सं‌योजन एवं संम्पादन कर्ता राम ज्ञवालीलाई दिन चाहान्छु। उहाँकै प्रयासमा म पनि मौकाले फेला परेको थिए । यो कृतिले ग्रन्थ नायकको व्यक्तित्व र कृतित्वको मूल्याक‌न हुने छ । प्रायश: निधन पश्चात निस्कने स्मारिका वा ग्रन्थहरु अरुका लागि प्रेरक बन्न सक्छन्  तर ग्रन्थनायकको जीवन कालमा आफूबारे अरुका मूल्याङ्कन र धारणा थाह पाउनु आफैमा रोचक र पृष्टपोषक हुने नै छ । उहाँले पनि जीवनमा भोगेका ,देखेका र सुनेका  जीवनगाथा प्रकृतिका उपहार, सामाजिक-राजनैतिक घटनाहरु र पात्रहलाई साहित्यिक धारमा कसी लगाएर दर्जनौ कृतिहरु प्रकाशन गर्नु भएकोले उहाँकै जीवनकालमा यो कृति उहाँकै लागि सच्चा उपहार हुनेछ । म पनि ‌सं‌योगले मिसिन पुगेको छु । यस अर्थमा ग्रन्थनायक भाग्यमानी ठान्दछु । उहाँले अव "अभागी"को उपमालाई हटाए "भाग्यमानी" राखे कसो होला ? । ग्रन्थ नायकबाट उत्तरापेक्षी छु ।

यो पङ्तिकार र ग्रन्थनायक पेशाले दुवै कृषि क्षेत्रका जागीरे थियौ । कृषि विकास  मन्त्रालयको कृषि विभागमा कार्यरत हामीमा उहाँ माटो विज्ञ र यो लेखक अर्थ विज्ञ थियो । कार्य थलो एकै ठाँउ हरिहर भवनमा भए पनि सामान्य चिनाजानी मात्र थियो । एक दिन मेरो कार्य कक्षमा उहाँ आउनु भयो । सामान्य औपचारिकता पछि एक कृति झोलाबाट निकालेर देखाउनु भयो । यो "अग्निज्वाला" उहाँको २०६१ मै प्रकाशित महाकाव्य रहेछ । यसको समीक्षा गरिदिन आग्रहः गर्दा म यसको पात्र कसरी हुन सक्छु र ? मनमनै प्रश्न तेर्सिए। माटो विशेषज्ञबाट रचित यो महाकाव्य हुनु आफैमा अनौठो मलाई लागेको थियो  भने मलाई समीक्षकमा चयन गर्नु झनै अचम्म लाग्यो ,यो मेरो लागि कौतुहलको विषय बन्यो । कारण उहाँले नै स्पष्ट पार्नु भयो ।

     २०६० र त्यसपछि पाक्षिक रुपमा निस्कने हिमालखवर पत्रिकामा कृषि अर्थतन्त्रबारे मेरा लेखहरु प्रकाशन हुने गर्दथे । उहाँ मेरो लेखहरुको असल पाठक हुनुहुँदोरहेछ । मेरा विषय प्रस्तुतीकरणका आधारमा प्रभावित भएर होला उहाँको यस कृति "अग्निज्वाला"को समीक्षा गरिदिन मलाई आग्रह गर्नुभएको, त्यसैले उँहाको अनुरोधबाट म पन्छिन सकिन र सहर्ष स्वीकार पनि गरेँ ।

     म कुनै साहित्यिक व्यक्ति  त होइन , सामान्य पाठक मात्र छु । बेलाबेलामा केहि कोरे पनि मेरो लेखनविधा कृषि क्षेत्रको अर्थतन्त्रको पाटो नै हो । यस अन्तर्गत कृषि नीति तथा कार्यक्रमहरुको प्रभावकारिता, कृषि पूर्वाधारहरु सिँचाई, बजार, मलखाद आपुर्ति जस्ता विषयहरुमा केन्द्रित रहदै कृषि विकासको भावी दिशावोध हुने खालका रणनीतिहरु र उपायहरु सुझाउनु हो । समस्या मात्र होइन समाधानको बाटो पनि देखाउने  गरेको छु,  अहिले पनि फाट्टफुट लेख्न प्रेरणा प्राप्त भइरहेको छ । यसको परिणाम नै हो मलाई समीक्षक बनाइनु ।

     ग्रन्थनायकको साहित्यक नाम सदानन्द अभागी छ भने कृषि विज्ञको रुपमा सदानन्द जैसी । कालोवर्णको, अग्लो कदको,  दाह्रिकपाल नसमालेर झुसिलो अनुहारमा देखिने, साधारण लवाई, नम्रबोली, अरुलाई मान गर्ने, स्पष्टवक्ता, निस्कपट व्यक्तित्व उँहाको मैले पाएको छु । कुरा गर्दा हसाउने , प्रशन्न देखिने भएर होला सदानन्द (सधै आनन्दमा रहने) नामको सार्थकता उहाँको नाम र रुप दुवैले जनाउँछ । यो सदानन्द रहने व्यक्ति कसरी अभागी हुन पुग्यो ? उहाँको पुन: उत्तरको अपेक्षा गर्दछु ।     

     समीक्षा सहित विमोचनको कार्यक्रम कवि शिरोमणि लेखनाथ सदन सोह्रखुट्टे छेउमा उहाँले गर्नु भएको रहेछ । त्यहाँ उहाँ उहाँका कृषि सेवामा कार्यरत सहकर्मीहरु कृषि विभागका महानिर्देशक शिव सुन्दर श्रेष्ठ, उहाँको जन्म स्थल पर्वत जिल्लाको शं‌खरपोखरीका वुद्धिजीवीहरु, साहित्यकारहरूको उपस्थितिमा सो कार्यक्रम सं‌चालन गरिएको थियो । उतिवेला गरेको समीक्षा जस्ताको तस्तै यहा उल्लेख गर्न उपयुक्त र सान्दर्भिक ठान्दछु ।

 

          कृति समीक्षा

"अग्निज्वाला"महाकाव्यमा क्रान्तिकारिता

 

     यो महाकाव्य सदानन्द "अभागी"को दशौँ प्रकाशित कृति हो । २०६० भदौ २३ देखि ऐ मं‌सिर सम्म वीच वीचमा उर्लेका भावनाका लहरलाई समेट्दै २५ दिनको समयावधिमा सरकारी सेवा अन्तर्गत जिल्ला भ्रमणमा गएको वेला मुस्किलले ५०-६० घन्टाको समय खर्चेर तयार पारिएको  उहाँ"अग्निज्वाला"को प्राक्कथनमा लेख्नुहुन्छ । जे होस, यति छोटो समयावधिमा साँझ विहानको समयलाई उपयोग गर्दै काव्यको सिर्जना गर्ने साहित्यकार विरलै पाइएला । यस भन्दा अघि कविता, कथा, जीवनी, नियात्रा विवरण, उपन्यास, लघु खण्ड र महाकाव्य समेत लेखी सकेका यी साहित्यकार सरकारी जागीर खाएका कृषि क्षेत्र अन्तर्गत माटो विशेषज्ञ हुनुहुन्छ भन्दा अचम्म लाग्छ । कहाँको साहित्य र कला , कहाँको प्राविधिक कर्मचारी , यति धेरै विधामा हात हाली सकेर अहिले अवकाश पाइसके पनि झनै साहित्य लेखनमा भ्याइ नभ्याइ लागेको देखिन्छ ।

 बुढो जवानी कविता मार्फत आफूलाई जवानी अवस्थाको बनाए पनि रचनाबिधामा आफै  पात्र वनेर विभिन्न घटनाहरुको अनुभूति  दिन सक्ने उहाँको क्षमता यो महाकाव्य लगायत अन्य कृतिहरुमा पाइन्छ । कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय अन्तर्गत करीव तीन दशक जागीर खाई अवकाश प्राप्त यी प्राविधिकका माटोको उर्वरा शक्ति, जैविक खेती लगायतका थुप्रै कितावहरु पढ्दा उहाँ खारी माटो विशेषज्ञ देखिनु हुन्छ तर साहित्यिक कृतिको प्रकाशन स‌ख्याका हिसावले अझ पनि लेख्दै गर्नाले ठूला साहित्यकारहरुको हाराहारीमा उभिन पुगेको ठान्छु

     पर्वत जिल्लाको शं‌खरपोखरी गा. वि. स. नुवारमा  जन्मेका ६० वर्षीय अभागी रिजाल थरका जैसी बाहुन भएको उहाँको जागीरे नाम "सदानन्द जैसी"बाट स्पष्ट हुन्छ । दारी जुँगा पनि फाल्न अल्छी मान्ने सेतै फुलेका यी व्यक्तित्व साहित्य लेखनमा भने उत्तिकै जाँगरिला देखिनुहन्छ ।

     १८ सर्गमा विभाजित यो महाकाव्य पढ्दा उहाँकै जीवनका घटनाहरु हुन कि भन्ने भान पर्दछ । काव्यकारले कतिपय घटना मिल्न सक्ने स्वीकार्नु भएको छ । यो काव्यमा "अग्निलाई नायक बनाइएको छ भने ज्वाला र शिखा उनका दुइ नायिका हन् । "अग्नि"नाम किन राखियो, उहाँ नै जान्नुहोला तर काव्य पढ्दा अग्नि पढेलेखेको, सचेत नागरिक लोकतन्त्रवादी एक क्रान्तिकारी नायक देखिएकोले "अग्नि"उपयुक्त नामा देखिन्छ । त्यसैगरी ज्वाला र शिखा तत्कालीन माजका मूल्य र मान्यतामा चल्नु पर्दा विद्रोही देखिएकोले नै ज्वाला र शिखा नाम दिइएको हुन सक्छ ।

     सामाजिक परिवेशमा लेखिएको भएपनि सर्गहरुमा क्रान्तिकारी भावना यत्रतत्र देखिन्छ । शायद  काव्यकार क्रान्तिको बेला  जन्मेर होला राजनीतिक चिरफार गर्न कहि पनि बाँकी राख्नु भएको छैन । उदाहरणको लागि उहाँ प्रथम सर्गको यस श्लोकबाट परिवर्तन शक्तिका लागि हुनुपर्ने भन्नुहुन्छः

क्रान्तिवादी यो सं‌सारमा शान्तिवादी नीति

शान्तिवादी मं‌त्र फुक्न किन चाहियो मिती

बुद्धत्वको  बनोस स‌सार बुद्धवादी नीति

बुद्ध मन्त्र सफलतन्त्र बुद्धत्वको खेति

     यसैगरी राणाकालीन अवस्था नभोगे पनि सुनेका काव्यकारले प्रजातन्त्रको विहानी ल्याउनेहरुलाई राणाका दलाल एवं‌ पृष्ट पोषकहरूवाट कसरी धम्क्याइन्थ्यो लेख्न छुटाउनु भएका छैन । यी धम्की र चेतवनीका शब्दवाणहरुले उहाँमा विद्रोहीपन ल्याएको देखिन्छ ।

जस्तैः "धेरै कुरा नगर केटा तँ पनि लौ जालास

वढ्ता कुरा गर्न हुँदा शीशा गोली खालास्

चारै पाटा मुडिएर देश छाडी जालास

हर्जाना तिरी तिरी गोर्खे लौरी खालास"

 

"कति जना खेदाइए, कतिलाई फाँसी

कुनै देश निकालामा लौ कोही रुवावासी

अरचाप्छन् राणा शासन ठूला ठूला आँसी

आफ्नै दाजु भाइलाई नै पठाउछन् काशी"

 

यसैगरी प्रजातन्त्र आएपनि दलीय खिचातानीले जे जस्तो अराजकता देशमा देखियो, त्यसलाई घोच्न उहाँ विर्सनुहुन्न

जस्तैः

मातृका र विश्वेश्वर अन्तर खिचातानी

फलामले फलाम काट्छ छैन आनाकानी

आउछिन क्रान्ति पछि सं‌क्रान्तिकी रानी

यस्तै यस्तै क्रियाकलाप भयो जानाजानी

द्वितीय सर्ग

हो, वास्तवमा दलीय स्वार्थ, विदेशी चलखेलले गर्दा प्रजातन्त्र पछि पनि जनताले विधिको शासन अनुभूत गर्न पाएका छैनन् । फलस्वरुप जनआन्दोलन-२ हुनु पर्यो । हो उहाँले भने जस्तै

"समाजका वुज्रुकहरु राणाकालीन थिए,

आज पनि हरेक क्षेत्र तिनले नै लिए ।

द्वितीय सर्ग

 

आज शाही फोविया वास्तवमा सवै तिर छ, मात्रा मात्र कम वेसी होला । अन्यथा लोकतन्त्रको वहालीमा एक जुट भएकाहरु त्यही गतिमा अघि बढ्नु पर्ने होइन र ! । काव्यकारले  भने झै पञ्चायती व्यवस्थामा

पञ्चायती गुणगान गरेपछि मनपरि गर्न पाइने प्रति लक्षित गर्दै आफू इतर पक्षको भएकोले जागीर खान "भीतर"को भाग्यशाली बन्नु पर्ने सत्तासीनहरुको मापदण्ड भन्दा विधिको शासन देख्न नायक अग्नि चाहन्छन् । पञ्चायती शासनको दवदवामा सुधार गरिए पनि ती खासै भिन्न नभएको भन्दै उहाँ त्यो वेलाको परिस्थिति यसरी देखाउनु हुन्छ ।

पञ्चायती राज्यसत्ता सवल बन्दै थियो

प्रजातान्तिक हकहित फरक नै थियो

गोही रुपी अश्रु कानुन त्यहाँ धेरै वने

भाषण  अमृत सुधा थोपा थोपा दिने

 

"सात साल, सत्रसाल छत्तिस साल आयो

सोझा साझा जनताले मुड्की मात्र खायो"

दशम सर्ग

यसरी एउटा जागिरे पनि तत्कालीन सत्तास‌ङ्ग कति विमति राखेर काम गर्नु पर्ने रहेछ, स्पष्ट हुन्छ । उहाँ जागीरे भएर पनि प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यताका पक्षपाती देखिनुहुन्छ । त्यसैले नायकको नाम "अग्नि"राख्न पुगेको हो भने आफ्नो अधिकार प्रति नायिकाहरु सचेत भै लाग्ने हुनाले ज्वाला र शिखा बनाइएका छन्  होलान्  भन्ने निष्कर्ष निकाल्न कसो होला ?

     स्रोह्र देखी अठार सर्गहरु पूर्णतः गद्यमा उन्मुक्त तरीकाले लेखिएका छन्। शायद क्रान्तिका शब्दहरु माधुर्य लाग्ने छन्दहरुमा अटाउन सक्दैनन् । सोह्रौ सर्गमा धार्मिक दार्शनिक ए‌व राजनीतिक विश्लेषण "अग्निको विषयवस्तु बनेका छन् । यो सर्ग पढ्दा उहाँको अध्ययन तह निकै गहन र स्वच्छन्द भएको स्पष्ट हुन्छ । यो जन आन्दोलन-२  आउनु पूर्व लेखिएको काव्य हुनाले तत्कालीन कुर्चीको लागि झगडा, क्रान्तिमा  मरेकालाई शहीद घोषणा र एक मिनेट मौन धारण र सत्यको जित दावी गर्दै भाषण जस्ता कार्यकलापमा राजनीति चलेकोमा उहाँ दुखेसो पोख्नु हुन्छ ।  उहाँ व्यङ्ग गर्दै भन्नु हुन्छः

यहाँ प्रजातन्त्र छ, वाक स्वतन्त्रता छ,

बोल्नलाई खुलामञ्च खुला छ

नेपालीले नेपालीलाई मारेको छ

युवतीहरु विधवा भएका छन्

असहाय वृद्धहरुको सहारा हराएको छ

क्रान्तिको नाममा रगतको खोलो बगेको छ

हरेक विहानी लास र आँसु लिएर जन्मेको छ

ठाँउ ठाँउमा बारुद पड्केकै छ  आदि ।

सोह्रौ सर्गमा यस्ता प्रजातन्त्रमा देखिएका विकृतिहरु माथि अग्नि पात्र उभ्याए प्रहार गर्नुभएको छ, अहिले पनि उस्तै छ । अहिले सम्म राजननीतिक थाह नपाएका, धेरै गुम्सिएका र आफ्नो अधिकार खोज्ने सौता सौताहरु पनि ज्वाला र शिखाका रुपमा अग्निलाई साथ दिदै प्रजातन्त्र प्राप्तिमा होमिएको वर्णन छ सत्रौँ सर्गमा । ज्वालाले पार्टीमा आउने कार्यकर्ता मारिएको, शोक मनाइएको, पार्टीको झण्डा ओडाइएको, शोक सन्तप्त परिवारलाई समवेदना समाचार पठाइएको देखेर दुखी हुदै भन्छिनः

मार जति सक्छौ मार

हिजो पनि मारेकै थिए

आज पनि मारेकै छन

अझ कति मार्छन् मार"

उनको मुखबाट निस्कन्छ "एउटा वीउ बाँचे पुग्छ

     यसरी नेपाली अवोध महिलामा पनि चेतनाको स्तर प्रजातन्त्र आए पछि सत्रौँ सर्गमा देखाउनु स्वाभिमान लाग्छ ।

प्रजातन्त्रमा पार्टी जनतामा जान नसकेको, सत्ता लिप्सामा नेताहरु परेको, पार्टी भित्रको गुटबन्दी नायिका ज्वालालाई मन पर्दैन। तेह्रौ सर्गमा दुई सौता-ज्वाला र शिखा वीचको अन्तर्द्धन्द्ध यहाँ देखिदैन । बरु शिखाले समाजसेवामा ज्वालालाई साथ दिएकी छन् । यसरी राजनीति प्रति यहाँ व्यङ्ग- कटुसत्यको चित्रण  गरिएको छ । यो रोग त्यसपछिका दुई दशकको अन्त्यतिर आउदा पनि उस्तै छ ।

अठारौँसर्ग  यस महाकाव्यको अन्तिम सर्ग हो। राजनीतिक अराजकताभित्र जुटेको पार्टीहरु पुनः आन्दोलनमा उत्रिएका छन् । स्पष्ट नभएपनि शाही शासनको विरुद्ध होला । यसैमा होमिदा नायक अग्नि र  नायिका द्वय- ज्वाला र शिखालाई कसैले ज‌गल तिर कुरा वुझन लगेको- वेपत्ता पारिएकोमा "अभागी"ले विज्ञप्ति निकालेर "शान्ति र अमनचयन कायम"गर्ने खालका मागका चाँङ्ग राखेर समापन गराइन्छ।

 

उपस‌हार

  यो महाकाव्य तत्कालीन परिवेशको यथार्थ, चित्रण हो । माटो विज्ञले लेखेको यो महाकाव्य सैद्धान्तिक कसीमा शत प्रतिशत खरो उत्रन नसके पनि सामान्य मापदण्ड भित्र धेरै थोरै पर्दछ । राष्ट्रकवि माधव घिमिरेको भूमिका पनि महाकाव्य भनिएको छ । शिव वन्दनाबाट शुरु गरिएको १८ सर्गभएको नायक, नायिकाको सवल चित्रण पनि भएकोले यसलाई महाकाव्य मान्नै पर्दछ ।

यसरी यही "अग्निज्वाला"महाकाव्यको समीक्षाले हामी दुई वीच सामीप्यता बढाउदै लगे‍को थियो र भावनात्मक रुपमा अहिले पनि समीप छौ ।"बुढो जवानी"भुटानी शरणार्थीको व्यथा कथा जस्ता दर्जन भन्दा बढी कृतिहरू पस्केर नेपाली साहित्य भण्डारमा उहाँले ईट्टाहरु थप्नु भएको छ । यी उहाँका कृति स्वान्तः सुखाय लेखिएका र जागीरे तलबबाट छाक र खानखोजेका कुराको कटौति गरेर लेखहरु प्रकाशन गर्ने गरेको भएपनि नेपाली साहित्य प्रेमीका लागि जीवन वोध हुने, यथार्थपरक खुराकहरु पस्केर उपहार दिनु भएको छ ।

अन्तमा बुढो भएपनि जवानको जाँगर भएका साहित्य लेखनमा सधै लागिरहने हुनाले अथक साधकको भावी जीवन सुखमय वितोस भन्ने कामना गर्दै उहाँको व्यक्तित्व र कृतित्त्वलाई अझै उजागर गर्न अग्रसरता लिन हुने स‌योजक एव संपादक श्री राम ज्ञवालीलाई पनि 'सदानन्द प्राप्त होस भन्दै यो लेख विट यहि मार्दछु ।

 

सम्पादन हुने नै छ 

(कथा) अदृश्य बाबुको सदृश्य छोरो

सदानन्द अभागी
"अदृश्य बाबुको सदृश्य छोरो ।"' कुरा सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ । कुनै अनौठो कुरा होइन । कसरी बाबु अदृश्य हुन सक्छ र ? साच्चिकै बाबु अदृश्य हुँदो रहेछ भन्ने कुरा अखबारमा आएका विविध खाले समचारले पुष्टि गर्दो रहेछ ।बच्चा मारेर फालेकाकुरा, आमले नै आत्माहत्या गरेका कुरा, अनैतिक सम्बन्धले गर्दा फलानोले आत्महत्त्या ग¥यो अरे,फलानी र फलनाको प्रेम थियो र प्रेम सफल नहुँदा दुबैले आत्महत्या गरे अरे  आदि आदि समाचार वेला बखत हामिले अखवारमा पढिरेहका हुन्छम् । यी विविध घटनाहरू देनिक जस्तो विविध संचार माध्यमबाट हामीले सुनिरहेका हुन्छम्, पढी रहेका हुन्छम् ।
यी घटनाका कारण केलाउँदा मानव जीवनमा बाँचनको लागि खाना चाँहिंदो रहेछ । मानिसले खान्छ । खाए पछि जिउ रसिलो पोटिलो कसिलो हुँदो रहेछ । त्यसपछि मानिसलाई शारिकि सम्बन्धको खाँचो हुँदो रहेछ । शारिरिक सम्बन्धको भोक लागेपछि मानिस अन्धो हुँदो रहेछ । त्यहाँ कुनै नीति नियम, कानुन, सामाजिक बन्धन, नाता पाता,जातभात, भावी यसको परिणती आदि जे जस्ता सम्स्या आइलाग्ने हुन्छन्  कुनै कुराको मानिसले सोच्न सक्दो रहेनछ ।  जब अन्धो विवेकले सामाजिक नियमलाई तोडेर अनैतिक कामको थालनी गर्छ । नतिजा पनि दुःखदाई हुनु स्वभाविक नै हुँदो रहेछ ।
देशले रोजगार दिन सकेन । हातमुख जोड्नै प¥यो । एउटा राम्रो नराम्रो जे जस्तो भए पनि कपडा लगाउनै प¥यो । घरपरिवार लाई देखभाल गर्नै प¥यो । सृष्टि बचाउनको लागि विवाह पनि गर्नै प¥यो । विवाह पनि सहज छैन । विवाहमा लागेको ऋणको भारी पनि बोक्नै प¥यो आदि आदि कारणले गर्दा बचत बहादुरकी आमाको आधिकारिक श्रीमान विदेशमा जागिर खान जानु भएछ । भरखरै विवाह गरेर अङ्गालो भर्ने वेलामा श्रीमतीलाई छाडेर घरको जग्गा बन्धक राखेर विदेश जानै प¥यो । यो नेपालीहरूको विवसता नै हो भन्न सकिन्छ ।
,घरमा बस्दा सहजता हुने भएन । घरको सबै काम गर्नु प¥यो । पति नभएको घरमा फुक्ली आइमाई किन बस्ने । बचत बहादुरकी आमा माइतमै बस्न थालिछन् । जवानीले कुतकुत्यायो । श्रीमानले माइतमै बसे पनि खर्चपानी पठाउँदै गए । तर श्रीमानको पैसाले उनलाई झनै टेवा दियो । जवानीको भोकले उनलाई कुतकुत्यायो । युवाहरू पछी लाग्न थाले । अन्त्यमा उनको पेट डोलिन थाल्यो । पेट सुकाउने उपायले काम गरेन । पेटको विष बृक्षले साकार रूप लिन बाध्य भयो ।
मानिसको समाजमा आफ्नो इज्जत हुन्छ ।सामाजिक परम्परालाई तोड्यो भने उसको इज्जत जान्छ । इज्जत बचाउन उसले गलत काम गर्न पनि ऊ पछि पर्दैन । समाजमा बचतबहादुरका मावली खानदानमा छोरीमा देखिएको अदृश्य घटनालाई लुकाउन नसके घरको इज्जतमा कालो धब्बा लाग्ने नै भयो । कसरी यो घटनालाई ढाकछोप गरेर इज्जत बचाउने । सम्बन्धित केटासँग छोरी पठाउन पनि सहज नभएकोले कुनै नयाँ उपायको खोजी भयो ।गाउँमा बचतबहादुरकी आमाको पेट डोलिदै गएकोमा खासखुस कुरा नचलेका हैनन् । यो कुरालाई मनन गर्दै बचतबहादुरकी आमालाई जलग्रह लागेको कुरा माइती पक्षले उठाए । जुवाईलाई पनि त्यो समाचार पठाइयो । औषधी उपचार गर्न परेको सन्देशले जुवाइँ पनि निकै चिन्तित भयो । जागिर छाडेर आउने सन्देश आयो । माइती पक्ष निकै अत्तालिएर र तपाइँ आउनु पर्दैन भन्ने सन्देश पठाइयो ।
बचतबहादुरले यो संसार देख्ने दिन आयो । जलग्रह भूइँमा झरेपछि त फेरी अर्को समस्या आउने नै भयो ।यो समस्या पनि सहजै टर्न पायो । दयावती र दयावानका छोरा छोरी थिएनन् । उनले सन्तानको मुख देख्न, ठाउँ ठाउँमा चौतारी चिने , पोखरी खने गणेश पुराण लगाए, गण्डकीमा तोरन तारे  र हरिवंश पुराण लगाएपछि छोराछोरी हुन्छन् भनेर हरिवंशपुराण पनि लगाए । तर भगवानले दयावती र दयावानलाई स्वसन्तान जन्माउने वरदान दिएनन् । दयावतीलाई तिमीले दुखै नगरी सन्तान पाउँछेउ भनि वरदान दिए जस्को फलस्वरूप दयावतीलाई बचतबहादुर छोरोको रूपमा प्राप्त हुने सैभाग्य मिल्यो भने बचतबहादुरले पनि दयावती र दयावानको पुत्र बन्ने सौभाग्य पायो ।
भोली बचतबहादुर कस्तो बन्छ त्यो भने भविष्यलेनै बताउला तर आज दयावतीका काखमा रमाएको छ । नाम थर गोत्र बचतबहादुरले प्राप्त गरिसकेको छ । ऊ अति सुन्दर छ । सबैको अति प्यारो छ ।
भनिन्छ आमा धर्ती हुन् । धर्तीमा जस्तो बीउ छरे पनि उम्रन्छ । धर्तीलाई उपभोग गर्नेले पनि आफ्नो नाममा लालपुर्जा भएको  धर्तीलाई नै प्रयोग गर्न राम्रो हुन्छ ।विष बीउ छर्दै हिडिन्छ भने निश्चय पनि जहाँ अति हुन्छ त्यहाँ खति हुन्छ ।क्षणिक सामाजिक र न्यायिक अदालतबाट मानिस बच्न सक्ला तर ईश्वरीय अदालतबाट भने ऊ कहिल्यै बच्न सक्दैन । त्यो ईश्वरीय अदालत आफ्नै आत्मामा अडिग भएर रहेको हुन्छ । गलत कामले मन मस्ष्किलाइ पीडा दिइराखेको हुन्छ र्। आमा हुनेले पनि आधिकारिकता भन्दा बाहिर गएर बीउको खोजिन्छ भने निश्चय नै जीवन भरिको पश्चतापले सताउँछ । बीउ छर्नेले छरिदियो बीउ ग्रहण गर्नेले पनि विष बीउ ग्रहण गरिदियो भने निश्चय र्नै त्यो घातक बन्छ । त्यही नै सामाजिक अपराध हुन्छ ।
(यो कथा काल्पनिक हो । कसैलाई तोकेर लेखेको हैन )  

जेष्ठ नागरिकले भोगेका केही समस्याको विवेचना सदानन्द अभागी

 

जेष्ठ नागरिकलाई ज्ञान र अनुभवका खानी हुन भनिन्छ । यिनलाई मुलुकका निधिहुन पनि भनिन्छ । यो कथन सही हो किनकी उनीहरूमा अथाह ज्ञान अनुभवको भण्डार छ । यो ज्ञान र भण्डारलाई हामी सन्ततीहरूले उपयोगमा ल्याउँदै गरेका छौं । हामी इतिहासलाई कोट्याएर हेर्न थालेम् भने हिजोका पुर्खाहरूले गौरवमय इतिहासको सिर्जना गरेका थिए । सोही सिर्जना आजको समाजलाई मार्गदर्शन बन्न गएको छ । मानव समाज जङ्गली अवस्थाबाट विकसित हुँदै विभिन्न प्रविधिको विकास गर्दै धर्म संस्कृतिको निर्माण गर्दै आज हामीलाई अग्रगमनतिर जाने सही मार्गदर्शन दिएका छन् । हिजो हाम्र अग्रजहरूले आर्जन गरेका ज्ञान र सीपका प्रविधिहरूले आजको सभ्य संसारलाई गतिशील बनाएको छ ।

हुन त आजको संसारमा जेष्ठ नागरिकप्रति हेर्ने दृष्टि फरक पर्दै गएको पाइन्छ ।जेष्ठ नागरिकहरू दुव्र्यवहारका सिकार भएको अनुभूति हुन थालेको छ । यी दुव्र्यवहार शारीरिक, मानसिक , आर्थिक, स्वास्थ सम्बन्धित, सामाजिक  र यौन शोषण आदि पर्दछन् । घरसम्बन्धि दुव्र्यवहारको मुख्य जड भनेको सम्पत्ति हो । बृद्धहरूको देखभाल गर्नु भन्दा उनीहरूमा भएको सम्त्ति कसरी हात पार्न सकिन्छ भन्ने व्यवहार समाजमा देखिन्छ । यो गलत हो । पैतृक सम्पतिका आधिकारिक उपभोग कर्ता त घरका परिवार नै हुन्छन् ।जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्नु सबैको कर्तव्य हुन्छ । त्यसमा पनि घरपरिवारका सदस्यहरूको त दायित्व नै हो ।यो कुरा कानुनले नै तोकेको छ । पालन पोषण नगरेको खण्डमा उजुरी दिन सक्ने व्यवस्था पनि कानुनले गरेको छ ।जेष्ठ नागरिक सम्बन्धि ऐन , २०६३ले  जेष्ठ नागरिकले आप्mनो सम्पत्ति आफु खुस गर्न पाउने भनेर तोकेकै छ ।

यी माथिका कुराहरू कानुनी प्राव्धान रहे तर व्यवहारिकतालाई हेर्दा मानिसको जीवनचक्रमा बालक, युवा र बृद्ध अवस्था एउटा चक्र हो । मानिस जन्मन्छ बढछ केही आप्mनो लागि गर्छ केही समाजको लागि गर्छ जे गर्छ सबै छाड्छ र मृत्युवरण गर्छ । उसले गरेका समाज उपयोगी काम नै भावी सन्ततीको लागि मार्गदर्शन बन्छ साथै यसैमा उसको अमरत्व पनि कायम हुन्छ । त्यसो हुँदा बृद्धपा सबैमा आउने चक्र हो । घरका परिवारले आप्mना आमाबाबुमा गर्ने सेवा दयामाय बाबु आमाको लागि मात्र नभएर आप्mनै लागि लगाएको पर्म हो ।यो पर्म बाबु आमबाट असुली गर्ने हैन कि आप्mनै छोराछोरीबाट लिन पर्ने हुन्छ । कसरी भन्न सकिन्छि ? यो छोराछोरीलाई सिकएको पाठ हो । एउटा नैतिकवान छोराले त्यो पर्म सहजै तिर्छ ।

 जेष्ठ नागरिक सम्बन्धि ऐन, २०६३को  दफा ९ (छुट र सुविधा)को उपदफा (१)मा "सार्वजनिक सवारी साधन, सार्वजनिक  कार्य, स्वास्थ सेवा , धार्मिक .तथा सार्वजनिक स्थलमा ज्येष्ठ नागरिकलाई  आवश्क्यक सेवा, सुविधा र सहयोग गर्नु गराउनु सबैको कर्तव्य हुने छ" भनि लेखिएको छ ।   जेष्ठ नागरिकको लागि सार्वजनिक सवारी साधनमा कम्तिमा दुई सिट आरक्षण र सार्वजनिक सवारी साधनको भाडा दरमा ५०प्रतिशत  छुट भनिएको पाइन्छ । जेष्ठ नागरिक बाहेक पनि अपाङ्, महिला आदिका आरक्षणहरू छन् तर यो सुविधालाई सहजरूपमा प्रयोगमा आउन तथा ल्याउन भने दयावान व्यक्तिले दयामायाको रूपमभा छाडिदिएमा सम्बन्धित व्यक्तिहरूले उपयोगमा ल्याउन पाउँछन्  नत्रभने भनिएका सिट अरूले नै ओगट्छन् र सिटका अधिकारी उभिन बाध्य हुन्छन् ।यस सम्बन्धमा बसमा कार्यरत व्यक्तिले यो सिट बृद्धहरूको लागि सुरक्षित हो बृद्धहरू आएपछि छाड्नु पर्छ भनेर जानकारी गराएमा यात त्यो सिटमा यात्री बस्दैन यदि बस्यो भने पनि त्यसलाई उठाउन सहज हुन्छ र बृद्धले सहजै सिट प्राप्त गर्द छ । अर्को सबैको ध्यानाकर्षण हुन पर्ने कुरा बस भाडामा बृद्धहरूले छुट पाउनु पर्ने कुरा छ । सवारी भाडामा जेष्ठ नागरिकले तोकिएको भाडामा ५० प्रतिशत छुट पाउने भनिन्छ।यस सम्बन्धमा नगन्य रूपमा कुनै कुनै बसमा सरकारले तोकेको सुविधा अनुसार नदिएता पनि केही रकम छुट दिएको पाइन्छ भनेता पनि भाडा छुट पाउनु भनेको दाँतबाट पसीना आउनु सरह नै हुन आउँछ । यस विषयमा समबन्धित निकायसँग कुराकानी उठाउँदा तथा यात्रीहरूले पनि अधिकारको खोजी गर्दा पनि समस्या समाधान भएको पाइएको छैन । त्यसो हुँदा यस सम्बन्धमा सम्बन्धित निकायहरूको ध्यानाकर्षण हुनु अति आवश्यक छ योि समस्याको निराकरण सहजरूपमा होस् भन्ने जेष्ठ नागरिकको चाहना छ । नत्र भने जेष्ठ नागरिकहरू लौरो टेकेर सडकमा उत्रिनु पर्ने अवस्था न आउला भन्न सकिदैन । त्यसो हुँदा समयमै सम्बन्धित निकायहरूले सरकारले दिएका जेष्ठ नागरिकका सहुलियतहरू सहज रूपमा कार्यन्वयन गर्नु गराउनको लागि हायिर्दक अनुरोध गरिन्छ ।

यसरी नै जेष्ठ नागरिकहरूले कुनै पनि कार्यालयमा आफ्नो कामको लागि जाँदा लाइनमा बस्नु पर्दैन भन्ने प्रब्धान हुँदाहुँदै पनि प्रभावकारी रूपमा लागुहुन सकेको पाइँदैन ।

ज्येष्ठ नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा अन्तर्गत भत्ता दिइन्छ।यो भत्ता दिने काम वि.सं. २०५१ सालदेखि थालनी भयो । यो काम प्रशंसायोग्य मानिन्छ । यो भने प्रभावकारी रूपमा कार्यन्ययन भएको पाइन्छ ।क्रमस भत्ता बढाउँदै पनि लगिएको छ , प्रौढहरूलाई भत्ता दिन थालेकोले प्रौढहरूले केही राहतको अनुभूति गर्ने काम त गरे तर प्रौढहरूको जटिल सम्स्यालाई यसले सम्बोधन गर्न भने सक्दो रहेनछ । धनले पूर्ण भए पनि एक्लिएका तथा अपहेलित बृद्धहरूको शारिरिक अशक्ततालाई सहजता ल्याउन भने सक्दो रहेनछ । थलै गुहु थलै मूत्र भमएका असक्त प्रौढहरूको स्याहार सम्हारको साथै औषधी उपचार खानपान आदिमा देखिन आएको जटिलतालाई भत्ता तथा आप्mनै घरमा भएको धनले काम गर्दो रहेनछ । भरखरै जन्मेको एउटा बालक जस्लाई आमाको न्यानो माया ममताविना ऊ बाँच्न सक्दैन त्यसरी नै एउटा बृद्धलाई पनि सोही किसिमको माया ममता, स्याहारको आवश्यक्ता हुँदो रहेछ । त्यसोहुँदा सरकारले यस्ता असत्त, अपहेलित,जिर्ण, अवस्थाका प्रौढहरूलाई पूर्णरूपमा स्वास्थ उपचार सहितको आश्रम बनाएर सरकारले नै रेखदेख गर्नु पर्ने देखिन्छ ।

सरकारले निशुक्ल स्वास्थ्य उपचार र स्वास्थ्य सेवामा छुटको व्यवस्था सम्बन्धमा ७० वर्ष माथिका बृद्धहरूलाई निशुक्ल स्वास्थ विमा मार्फत औषधी उपचारमा गर्ने सुविधा प्रदान गरेको पाइन्छ र ७० वर्ष भन्दा तलका व्यक्तिहरूलाई स्वास्थ विमा गराएर उपचारमा सहयोग गरेको देखिन्छ ।यसमा पनि अस्पतालमा जाँचगरेपछि दवाइ अस्पतालबाट प्राप्त गर्न नसकी बाहिरबाट किन्न पर्ने बाध्यता देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा अस्पतालभन्दा बाहिरबाट किनेको दवाईको विल भुक्तानी अस्पतालले दिने सुविधा हुनु् पर्ने आउँछ ।

जेष्ठ नागरिकका समस्या धेरै छन् । जुन कानुनले प्रदान गरेका सुविधाहरू व्यवहारिक रूपमा कार्यन्यनमा आउनु पर्छ र थप समस्याको अध्ययन र समाधानको उपायहरू निकाल्दै जानु पर्दछ । सरकारले दिन भनी तोकेका तथा नियम र निर्देसिकाहरू बनाइएका जे जति प्रावधानहरू छन् ।ती व्यवहारमा उतार्नु पर्दछ भन्ने धारणा सहित विदा चाहन्छु ।

मिति २०७८ साल कर्तिक २९ गते