सिन्दूरको प्रयोग सम्बन्धमा केही धाराणलाई सङ्कलन
सदानन्द अभागी
प्रनेता विष्णुले मलाई 'जस्तै सुन्नु है पुसाजु ' 'उनले वर्ष दिनमा अध्ययन गरेका हिन्दु धर्मसँग सम्बन्धित ग्रन्थ, वेद,गीतादेखि हिन्दुधर्मलाई निर्दशित गरिएका भनिएका ग्रन्थमा महिलाले श्रीमानको मृत्युपछि सिन्दूर लाउन हुने ÷ नहुने कहाँ व्याख्या गरेको छ ? भन्ने प्रश्न गरिन् पूजामा सहभागी पण्डितदेखि सवैजना नाजवाफ उनको प्रश्न सुनिरहे ।' प्रनेताले यहाँ धेरै कुरा राखेकी छन् । आखिरीमा सिन्दूर लगाएरै छाडेको कुरा यहाँ पनि प्रनेताले भनेकी छन् । सिन्दूर किन लगाइन्छ र किन लगाइँदैन भन्ने कुरामा मैले नेटमा २÷४ लेख अध्ययन गरे सबैको मत प्राय मिल्दो जुल्दो पाएँ । यो हामी सबैले जानेकै कुरा हो कि सबै विवाहित महिलाले आफ्नो सिउँदोमा सिन्दूर लगाउने गर्छन् । यो हिन्दु परम्पराबाट सञ्चालन हुन्दै आएको हो । माता पार्वतीले महादेवलाई पति प्राप्त गर्न तपस्या गरेकी र महादेवले पार्वतीलाई अर्धाङ्गिनीको रूपमा स्वीकारे पछि सुहागको रूपमा सिन्दूर लगाउनु भएको थियो ।   सिन्दूर लगाउने महिलाका पतिको आयु लम्बिछ र सौभाग्यवती बन्न पाइन्छ भन्ने वरदान पनि पार्वतीले महिलाहरूलाई दिनु भएको थियो । हाम्रो धर्म अनुसार सिन्दूर लगाउने पहिलो महिला पार्वती भएकी र यो परम्परा आजसम्म चलिआएको छ । सिन्दूरले कन्या केटी, सधवा र विधवा भनेर परिचय पनि दिन्छ ।किन कि सधवाले बाहेक सिन्दुर कसैले लगाउँ दैनन् । सिन्दूर लगाउने पनि खास तरिका छ । सिन्दूर शीरको मध्य भागमा लगाइन्छ । टाउकाको बीचमा सिउँदो बनाइन्छ । सिउँदो सोझो रेखामा बनाइन्छ । सिन्दूर पनि नछरीकन चिम्टीको सिधै सिउँदा भरीने गरी लगाइन्छ । विवाहको दिन दुलहा र दुलहले यज्ञमा सात फन्को घुमेर दुलहीको सिउँदोेमा तीन पटक सिन्दूर भर्दछ । श्रीमान श्रमितीको सम्बन्ध वैधानिक रूपमा जोडिन्छ । कतिपय लेखहरूमा रातो रङ्गको प्रयोग प्रजनन् समृद्धिको लागि गरिने भनेर लेखेको पाइन्छ । अर्थात रातो रङ्गलाई दिव्य स्त्री उर्जा भनेर बर्णन गरिएको पाइन्छ । विवाह सम्बन्धमा सामाजिक मान्यतामा दुलाहाले जबसम्म सिन्दूर दुलहीका सिउँदोमा भर्दैन तबसम्म विवाह पूर्ण भएको मानिदैन । विवाह सामाजिक मान्यता हो । जस्मा दुबै एक अर्काप्रति प्रतिबद्ध एवम् उत्तरदायी हुन्छन् । महिलाले आपूm सुरक्षित एवम् पालन पोषणको काममा श्रीमानबाट हुने कुरामा ढुक्क हुन्छे भने पुरुष पनि यी  कर्ममा दायित्व थपिएको महसुस गर्छ । महिला विवाह गरेर घर प्रवेश गर्ने वित्तिकै त्यो समाजको सदस्य बन्न पुग्छे र सामाजिक मर्यादामा उसको भूमिका गहन हुन जान्छ । केही लेखहरूमा सिन्दूरलाई अध्यात्मिक महत्वसँग पनि जोडेको पाइन्छ । सिन्दूरले आध्यात्मिक उर्जा सक्रिय बनाएर भित्री आत्मालाई परमात्मा सँग जोड्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । सिन्दूर लगाउने स्थानलाई तेस्रो आँखा चक्र अवस्थित ठाउँ भनिन्छ । यो अति महत्वपूर्ण उर्जा केन्द्र हो । भनिन्छ सिन्दूर लगाउँदा यो चक्र सक्रिय हुन्छ । यसको कारणले, अन्तज्र्ञान, आध्यात्मिक अन्तर्दृष्टि र मानसिक स्पस्टता बढ्छ भन्ने जानकारी विविधलेखहरूबाट अध्ययन गर्न पाइन्छ ।  
सिन्दूरको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक कुराहरू त मैले माथि नै बताइ सकें । अव हेरौ वैज्ञानिक महत्व के छ । अर्थात यो कसरी के के बाट निर्माण भएको हुन्छ ।  विज्ञानका अनुसार सिन्दूर बेसार र पारोको समिश्रणबाट बनाइएको हुन्छ । यस सम्बन्धका लेखरचना पढ्दा पारोको अन्तर्निहीत गुणले रक्तचापलाई नियन्त्रण गर्नु साथसाथै यौन चाहनाप्रति उत्प्रेरित गर्दछ । केही लेखमा सिउँदोमा सिन्दूर लगाउँदा दिमागमा शितलता मिल्ने कुरा पढ्न पाइन्छ । यो एउटा महत्वपूर्ण कुरा हो । माइतमा लाडप्यारमा हुर्केका किशोरीहरू विवाह गरेर नयाँ ठाउँ, नयाँ परिवेश आदिले  महिलामा तनाव, समस्या र जिम्मेवारी थपिन्छ यस्ता समस्यामा दिमाग शान्त हुनु आवश्यक हुन्छ । दिमाग शान्त राख्न सिन्दूरको प्रयोग उपयोगी हुने कुराहरू लेखहरूमा पाइन्छन् । विवाहमा सिन्दूर मात्र नभएर मंगलसुत्र, चुरा, औठी र पाउजु पनि लगाउने चलन छ । मंगलसुत्र लगाउनाले रक्तचाप नियमित हुन्छ । लगाउँदा यसलाई शरीरलाई छुनेगरी लगाउनु पर्छ । काँचका चुरा लगाउने सम्बन्धमा पनि चुरा आपसमा टक्रराउत्छन् आवाज निस्किन्छ  त्यो आवाजले नकारात्मक उर्जालाई टाढा भगाउँछ भन्ने कुरा विभिन्न लेखमा अध्ययन गर्न मिल्दछ । हाम्रो परम्परामा प्रयोगमा ल्याइने गहनाहरूको सिङ्गारको हिसाबलेमात्र नभएर स्वास्थको हिसाबले पनि महत्वपूर्ण छन् । धार्मिकग्रन्थहरूले एकल नारीको सुरक्षाको हिसाबलाई ध्यानमा राखी श्रृङ्गरमा बढवा नदिन भनेकोमा अन्यथा लिन हुँदैन । सिन्दूरले भरिएको सिउँदो काँचका चुरा, रातो सारी, रातै चोलो या बलाउजे सजिएकी महिला निकै सुन्दर देखिनु स्वभाविक हो । यिनै कारणलाई दर्शाउँदै धेरै लेखहरूमा काम वासना बढाउने र आंशिक मात्रामा उत्तेजनामा वृद्धि हुने हुनाले हिन्दु धर्म अनुसार बिधवा र एकल नारिलाई सिन्दूर बर्जित गरिएको हो भन्ने कुरा अध्ययन गर्न पाइन्छ । कतिपय कुरामा विज्ञान पनि सहमत देखिन्छ । सेतो कपडाको कुरामा क्उष्चष्तगब िक्अष्भलअभ च्भकभबचअज ँयगलमबतष्यल ले कपडाको रङ्ग सम्बन्धमा गरेको अध्ययनको निष्कर्ष यसरी प्रस्तुत गरेको छ – ' जस्तो सुकै आधारभूत व्यक्तित्व भए पनि अर्थात् सात्विक या तामासिक, रातो रंगले यसलाई अझ उत्तेजित गर्दछ । सेतो सारी लगाउने महिलाको फरक पहिचान बन्छ । सबैजना ऊप्रति संवेदना राख्न थाल्छन् । यो मनोवैज्ञानिक प्रभावका कारण उनले सामाजिक सुरक्षा पनि पाउँछिन् । तर सेतो वस्त्र लगाएकी नारीप्रति कुदृष्टि राख्ने नराधमहरू पनि हुन्छन् समाजमा ।' 'सेतो कपडाले मन शान्त र सात्विक बनाउँछ जबकि रंगीचंगी कपडाले भौतिकतामोह देखाउँछ । कालो रंगमा हानिकारक स्पन्दन हुन्छ, जसले केवल अनिष्ट शक्तिलाई आकर्षित गर्ने मात्र नभएर सात्विक स्पन्दहरु हटाइ दिन्छ ।'
प्रनेताले किन मलाई उनको मेसेजमा यी कुरा लेखिन् मलाई थाहाभएन तर यस विषयमा मलाई अध्ययन गर्न बाध्य पारो । मैले नेपाली र हिन्दीमा लेखिएका यस सम्बन्धि लेखहरू पढें तर प्राय सबैका धारणा यहाँ मैले प्रस्तुत गरेका धारणा नै पाएँ  । प्रनेता लेख्छिन् –'उनले श्रीमानको मृत्युपछि सेतो लुगामात्रै किन लगाउने, किन एकल भन्ने, सिन्दूर किन लगाउन नहुने प्रश्न सोधिरहिन्  । आफ्नो जिन्दगीको सबै भन्दा सुन्दर चिज छोरा,सिन्दूर र लोग्नेले बनाइ दिएको  घर र आफ्नो मान सम्मान लोग्नेले दिएको भन्दै उनले तिनले सबै चिज त्यागे मात्रै सिन्दूर त्याग्ने भन्दै सबैसँग सिन्दुर लगाउने अनुमति मागिन् । उपस्थित सबैले ताली बजाए । त्यसपछि पौड्यालले बुहारी शिवानीलाई आफ्नो सिउँदोमा सिन्दूर लगाइदिन अनुरोध गरिन् । बुहारी शिवानीले उनको शिरमा सिन्दूर लगाइइिन् । '
 धेरै कुरा मैले माथि नै लेखि सकेको छु । सर्बप्रथम प्रनेताले उनले वर्ष दिनमा अध्ययन गरेका हिन्दु धर्मसँग सम्बन्धित ग्रन्थ, वेद,गीतादेखि हिन्दुधर्मलाई निर्दशित गरिएका भनिएका ग्रन्थमा महिलाले श्रीमानको मृत्युपछि सिन्दूर लाउन हुने ÷ नहुने कहाँ व्याख्या गरेको छ ?यस सम्बन्धमा उनले कुनै ग्रन्थ पढेको जस्तो लागेन । सिन्दूर लगाउन मनलागे पछि परम्परालाई तोडन चाहे तोडेका छन् । वेतुकको किन बुहारीबाट सिन्दूर भराउने ? बुहारीबाट सिन्दुर भराउन कुनशास्त्रमा लेखिएको छ ? आँफै लगाए हुन्छ नि ।  हाम्रा धर्मशास्त्रको अध्ययन हामीले गहिरो रूपमा अध्ययन गर्न सकेका छैनौ तर सबै कुरा यसमा ािउन सकिन्छ । यहाँसम्म कि  वेदमा विधवा स्त्रीलाई पुनर्विवाहको छुट पनि छ । हेरौं लोकान्तर –कात्तिक ७, २०७५
'उदीष्र्व नार्यभि जीवलोकं गतासुमेतमुप शेष एहि  ।
हस्तग्राभस्य दिधिषोस्तवेदं पत्युर्जनित्वमभि सम्बभूथ ।।
अर्थात्, पतिको मृत्यु भएपछि कुनै पनि स्त्रीले उसके यादमा जीवन बिताउनुपर्छ भन्ने छैन । अर्को पुरुषलाई विवाह गरेर जीवन अघि बढाउने पूरै छुट उक्त स्त्रीलाई छ ।'
मलाई पनि धार्मिक ग्रन्थको त्यति ज्ञान छैन , धेरै अघि बढ्न चाहान्न ।
 धन्यवाद

बाटिका साहित्यिक सङ्गालो२०७८मा समावेश गरिएका साहित्यिक विधाहरूको छोटो परिचय

सदानन्द अभागी
परिचय –
पोखराथोक साहित्य सङ्गमको स्थापना २०५७आश्विन १२ गते घटस्थापनाका दिन भएको हो । यसले २०६० सालमा कानुनी मान्यता प्राप्त गरेपछि बाटिका पत्रिकाको प्रकाशन थालनी ग¥यो । संस्था पनि नितान्त साहित्यिक संस्थाको रूपमा सञ्चालन हुँदै आएको र 'वाटिका' नामक स्तरीय साहित्यिक सङ्गालो प्रकाशन गर्दे आएको छ । श्री हरिप्रसाद भट्टराईको नेतृत्व भन्दा पहिले अङ्क १ देखि २०७४ को बाटिका अङ्क १६ सम्मको सम्पादन श्री कृष्णप्रसाद कोइरालाले गर्दै आउनु भएको र सङ्गमको नेतृत्व श्री गङ्गानाथ कोइराला र स्व. श्री कृष्ण पहाडीले गर्दै आउनु भएको थियो ।
संस्थापक – श्री हरिप्रसाद भट्टराइको लेखन अनुसार गङ्गानाथ कोइराला,कृष्णप्रसाद कोइराला,स्व. कृष्ण पहाडी, हरिप्रसाद भट्टराई, विश्वनाथ गैरे, स्व. पिताम्वर काफ्ले, राजेन्द्र श्रेष्ठ र गोविन्द गैरे हुनुहुन्छ ।
साहित्य सङ्गमलाई सहयोग कर्ताहरू–बाटिका प्रकाशनमा सहयोगी साहित्यकार एवम् बरिष्ठ समीक्षक श्री डा. शंकरप्रसाद गैरे, रचना सङ्कलन कर्ता राम ज्ञावली, पूर्व अध्यक्ष स्व. कृष्ण पहाडीको स्मृतिग्रन्थमा सहयोग कर्ता प्रधान सम्पादक टंकप्रसाद पन्थ, सम्पादक भोजराज भट्टराई, सामुदायिक रेडियो मदनपोखरा,गाउँले देउराली पत्रिका लगायत सम्पूर्ण सञ्चार माध्यम र पत्रकार मित्रहरू,पत्रिकाको अङ्क १७ देखि कम्पुटर टाइप सेटिङ्ग सम्पादन सहयोगी विष्णु माध्यमिक विद्यालय पोखराथोक पाल्पाका प्रधानाध्यापक चु्डामणि ढकाल,पोखराथोक गाउँबासी, वगनासकाली गाउँपालिका, पोख।ाथोक वडा कार्यालय,विष्णु मा.वी. परिवार, बाटिकालाई लेख रचना पठाउने सम्पूर्णजन प्रति अध्यक्ष हरिप्रसाद भट्टराईज्यूले हार्दिक कृतज्ञता प्रदान गर्नु भएको छ । यस अङ्कको सम्पादकीय सम्पादक गोविन्द खनालज्यूले लेख्नु भएको छ ।
साहित्यिक सङ्गालोले समेटेका विविध साहित्यिक विधाहरू–
नाटक –शीर्षक दीयो –एकाङ्की), लेखक सूब सेन, पूरुष पात्रहरू संख्या २४,महिला पात्र १, दृश्य छ ।राणशासनमा पढ्न लेख्नन पाइँदैनथ्यो । शिक्षाले मानिसलाई सचेत बनाउँछ जगाउँछ । त्यसको लागि पुस्तकालय हुनु आवश्यक छ । बेलुका दलानम जम्मा भएर पढने भन्ने कुरा हुन्छ । दियो बालिन्छ दियोले देशै उज्यालो बनाउने छ भन्ने धारणा आउँछ ।जनजागरण जगाउने, युवाहरू सहभागी गराने, पुलिस आउने, धरपकड गर्ने । बडाहकिमले तारिक बोकाउने गर्दा पनि जनजागरण रोक्न सक्दैन। 'पाल्पाले जागरणको पहिलो दियो बाल्यो जनतालाई जगायो ।' ' दियोबाट मैनटोल,मैनटोलबाट बिजुली बत्ती हुन्छ पाल्पा ।' भन्दै नाटक समाप्त हुन्छ
अन्तवार्ता – यसमा बहुप्रतिभाका धनी डा. रामप्रसाद ज्ञाजलीसँग राम ज्ञावलीले अन्तरवार्ता लिएका छन् । ' हाम्रो कर्तव्य'(२०४२) कविता भारतको हरिद्वारबाट निस्कने 'सगरमाथा' पत्रिकामा प्रकाशन गरी साहित्यमा प्रवेश गरेका डा. रामप्रसाद ज्ञावलीका महाकाव्य, कवितासङ्ग्रह, यात्राकाव्य,यात्रा महाकाव्य,समालोचना, उपन्यास, बालकथा, निबन्ध नाटक गरी दर्जनौ कृतिहरू प्रकाशन भएका, कक्षा १देखि स्नाकोत्तर तहसम्म ४ दर्जन भन्दा बढी सन्दर्भ पुस्तकहरू, एकै दिनमा एक्लैले लेखेका समालोचनाका पुस्तकहरू १०वटा विमोचन कर्ताको रूपमा परिचित रामप्रसादसँग लामा छोटा गरी २८ ओटा प्रश्नहरू सोधनी गरी निजबाट प्राप्त उत्तरको आधारमा 'शास्त्रीय ज्ञान र अभ्यास महाकाव्य लेखनका मूल आधार हुन्' भन्ने निष्कर्षमा अन्तरवार्ता प्रकाशनमा आएको छ ।
समालोचनाहरू–पेनालतिर नजर दिंदा शीर्षकमा कमल खत्रीले देवेन्द्र लमसालको 'पेनाल' महाकाव्यको समालोचना गर्नु भएको छ । यो महाकाव्य १९ सर्गमा सिर्जना भएको छ । यो समालोचनामा कमल खत्रीले विवरणत्मक रूपमा विश्लेगाण गर्दै लेख्नु हुन्छ –''चेतना बुद्धि विवेक र विचारधाराका माध्यमबाट आएको परिवर्तन दीर्घकालिन र सर्वमान्य हुन्छ भन्ने मान्यता राख्नु नै यस महाकाव्यको निचोढ हो  । "
डा.तुलसी भट्टराईको रित्तो घर– कृतिको समीक्षा शीर्षकमा कृष्णादेवी शर्मा श्रेष्ठले कथासङ्ग्रहको समालोचना गर्नु भएको छ । यस कृतिमा १५ कथाहरू आवद्ध छन् । प्रत्येक कथाको सारभाव पस्कदै भन्नु हुन्छ –'यी १५ कथाहरू एकसे एक दुःखद अवस्थाका प्रतीक बनेका छन् । 'समालोचनमा नेपाली परिवेशको आर्थिक,सामाजिक साँस्कृतिकर वैवाहिक अवस्थाप्रति र नारीवादी चिन्तनले पेरित भएको विश्लेषण गरिएको छ । ताराप्रसाद श्रेष्ठ ः पचियत्मक लेख –कविवर ताराप्रसाद श्रेष्ठका कविता, अन्यलेख र संस्मरणहरू सङ्कलन गरी साहित्यकार चक्रव्युह थापाले पस्केको कृतिलाई गोमविक्रम क्षेत्रीले  विश्लेषण गनुभएको छ ।ताराप्रसाद श्रेष्ठ तिनाउ तीन मरेकमा जन्मे पनि उहाँ नवलपरासीमा बस्नु हुन्थ्यो । उहाँ सक्रिय साहित्यकार हो । गोमविक्रम क्षेत्रीले ताराप्रसादलाई यसरी मूल्याङ्कन गर्नु भएको छ– 'सहृदयी,परोपकारी र लगनशील श्रेष्ठले साहित्यलाई बिना गोलीको बन्दुक भन्नु हुन्थ्यो । देशभक्ति, प्राकृतिक सौन्दर्य, श्रृङ्गारिकता, अध्यात्मिकता रुढीवादी संस्कृतिको विरोध, सामाजिक न्यायको आग्रह विकृति विसङ्गतिप्रति व्यङ्ग, उहाँका सृजनाका प्रभाव तथा विशेषताहरू भेटिन्छन् ।'
भुटानको जातीय सफायको नालीबेली समेटिएको पुस्तक 'निवासन' – 'निर्वासन' भुटानी नेता टेकनाथ रिजालले आपूm र भुटानमा रहेका नेपाली मूलका भुटानी (ल्होत्सम्पा)ले भोगेका कारुणिक यातनाले भरिएको टेकनाथबाटै लेखिएको कृति हो । झपेन्द्र खनालले यस विषयमा छोटो रूपमा कृतिको सटिक विश्लेण गर्नु भएको छ । रिजालले भोगेको जेलनेल यातना र ल्होत्साम्पाले भेगेका जेल नेल  यातनाका शब्दहरू झपेन्द्रले यहाँ समावेश गर्नु भएको छ –'ल्होत्साम्पा समुदायप्रति भुटान सरकार पूर्वाग्रही भएकाले सफायको नीति अवलम्बन गर्दै देशको मुल जनसंख्याको झण्डै छ भागको एकभागलाई बलपूर्वक आफ्नो जन्म स्थान छाडन लगाई शरणार्थीको रूपमा जीवनयापन गर्न बाध्य पारिएको छ । '
छन्द परिचय र प्रयोग –टंकप्रसाद पंथले छन्दको परिचय, प्रयोग(लौकिक साहित्यमा सर्वप्रथम वालमीकिबाट थालिएको)वैदिक साहित्यमा भएको पाइने । नेपाली प्रचलनमा लोक छन्द,मात्रिक छन्द वार्णिक छन्द र गद्य वा मुक्त छन्द बढी प्रचलनमा रहेको भन्दै उदाहरण सहित छन्दको प्रयोगलाई प्रस्तुत गर्नु भएको छ ।
'खोसिएको खुसी ' कवितासङ्ग्रहको विश्लेषण – खोसिएको खुसी कवितासङ्ग्रहका सर्जक रुक्मागत शर्मा हुनु हुन्छ । यसको परिचर्चा तुलसीराम पोख्रेलले गर्नु भएको छ । 'यस कवितासङ्ग्रहमा अधिकांश मुक्तकीय संरचनाका ४२३ ओटा कविता रहेका छन् । त्यसमा बाह्र ओटा फुटकर कविताको संरचनामा बाँधिएका तर शीर्षक समावेश नभएका कविताहरू समविष्ट भएको देखिँछन् ।' तुलसीराम पोख्रेलले भन्नुहुन्छ –'खोसिएको खुसी कवितासङ्ग्रहमा व्यक्ति मनका असन्तोष, पीडा, चोट, दुःख, सुख, विरह वेदना आदिको समिश्रणमा कविता केन्द्रित रहेको पाइन्छ ।'
शिवकुमार मिश्रको 'जूनको डायरी' कविताको सूक्ष्म अध्ययन – जूनको डायरीका सर्जक शिवकुमार मिश्र हुनुहुन्छ ।  यस कृतिको चिरफार युवराज पौड्यालले  गर्नु भएको छ । यस कविता सम्बन्धमा युवराज पौड्यालले यसरी मूल्याङ्कन गर्नु भएको छ – 'जूनको डायरी २०७२ सालको बुद्धपूर्णिमाको चन्द्रमाको कलापूर्ण आलोकको दर्शनसँगै कविको मनमा उठेका विभिन्न विचारहरू काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो । पशुपति नाथको भूमि काठमाडौ, गौतम बुद्धको पवित्र भूमि लुँिम्बनी क्षेत्रका साथै हिन्दू दर्शन, बौद्ध दर्शनलाई घनीभूत रूपमा प्रस्तुत गर्नु भएको छ ।महाभूकम्पको कम्पन, परा कम्पन र त्यसको त्रासदीय पीडाहरू पनि यसमा समेटिएका छन् ।
अमर पात्र अध्ययन गर्दा – यस कृतिका लेखक पुष्कर अथक रेग्मी हुन् । अमर पात्रको अध्ययन विश्लेषण रामचन्द्र रायमाझी 'चिन्तन'ले गरेका हुन् । यो ऐतिहासिक नाटकहरूको सङ्ग्रह हो । यसमा चारओटा नाटक समावेस गरिएका छन् । पहिलो नाटक 'विशाल पाल्पा राज्यका निर्माता मणिमुकुन्द सेन ।' यसमा मणि मुकुन्द सेनको बाल्यकालदेखि चक्रशीलामा प्रवेश हुँदासम्मको अवस्थालाई चित्रण गरिएको छ । दोस्रो नाटक – पाल्पा राज्यका अन्तिम सेन वंशीय राजा पृथ्वीपाल सेनको ललितपुरको बन्दीराजा पृथ्वीपाल सिंह ललितपुर बन्धी गृह्मा बन्दसम्मका घटना दर्शाइएको छ र । तेस्रो नाटक पाल्पा गौडाका प्रथम तैनाथवाला जरनल अमरसिंह थापा शीर्षकमा रहेको छ । यस नाटकमा वि.सं. १८६१ देखि १८७१ सम्मका घटना समेटेको छ ।  चौथो नाटक 'पाल्पा क्षेत्रबाट नेपाल– अंग्रेज युद्ध बिजेता कर्णेल उजिर  सिंंह थापा' शीर्षकमा छ । उजिर सिंहले अंग्रेजहरूलाई दुई पटक युद्धमा हराउनु, बिरामी पर्नु र मृत्यु हुनु, उजलादेवी सतीगएको लगायतका विवरण समेटिएको छ । अध्ययनको प्रस्तुति छोटा देखिएता पनि सारगर्भित र मिठा छन् । कृतिले धेरै चिज समेटेको छ ।
बाटिका (गजल विशेषाङ्क) अनुशील– यो कृतिको समालोचना गर्नु भएको छ डा शंकरप्रसाद गैरेले । बाटिकाको ९ वौं र १६ औं अङ्क लघुकथा  विशेषाङ्कको रूपमा प्रकाशन भै सकेका छन् । बाटिका वर्ष १८अङ्क १९ गजल विशेषाङ्कको रूपमा प्रकाशन भएको छ । आकारमा २६४ पृष्ठ को छ ।५८ ओटा रचना समाबेस भएको जानकारी दिनु भएको छ गैरेजीले । यिनलाई चार खण्डमा अध्ययन गरिएको छ । प्रथम खण्ड लाई परिचय खण्ड भनिएको छ । यसमा १० ओटा गजलकारका १० ओटा लेखहरूको विश्लेषण गरिएको छ ।
अन्त्तरवार्ता खण्डमा ३ जना अन्तरवार्ताकार (डा.घनश्याम परिश्रमी, डा. नाराष्णप्रसाद गैरे र डा. श्यामप्रसाद न्यौपाने) का अन्तरवार्ता समावेश गरिएका छन् । गजलको सिद्धान्त पक्षमा केन्द्रित ३३ ओटा प्रश्न सोधिएका छन् । यिनको उत्तरको बारेमा विश्लेषण गर्दै डा शंकरप्रसाद गैरेले भन्नु हुन्छ –'यस वार्ताले गजलको सैद्धान्तिक स्वरूप र वर्तमान अवस्थाबारे बुझ्न सहयोग गर्ने देखिन्छ ।.......... सबै वार्तामा धेरै प्रश्नहरू गजलको सिद्धान्त पक्षमा आधारित छन् भने कोही सम्बन्धित विज्ञको गजल विषयक धारणा र उनीहरूको रचनासँग सम्बन्धित छन् । सैद्धान्तिक पक्षका प्रश्न उस्तै भएकोले वार्ताका भावहरू पनि आबृत्ति भएको प्रतित हुन्छ ।'
समीक्षक खण्ड –यस खण्डमा बिभिन्न गजलकारले लेखेका गलजकृतिमा ७ समीक्षा समाबेस गरिएका छन् । रचना खण्ड –यस खण्डमा ५८ गजल स्रष्टाका एक एक गजल समावेस गरिएको छ । समीक्षकले यस विशेषाङ्कलाई  महत्वपूर्ण रूपमा लिएका छन् ।
'ताराप्रसाद ः दोभान र सम्झना कृतिको संक्षिप्त समीक्षा – 'ताराप्रसाद ः दोभान र सम्झना ' कृति स्व. ताराप्रसादको सिर्जना हो । यसको समीक्षा हरिप्रसाद भट्टराईले गर्नु भएको छ । ताराप्रसादको जन्म थलो दोभान भए पनि बसाइ भने उनको नवलपरासी भएको र यो कृति लेख्ने बेलामा १५ दिन दोभानमा बसेको । यस कृतिलाई चक्रव्यूह थापाले सम्पादन र प्रकाशन गर्नु भएको धारणा आएको छ  । कृति गीतिलयमा लेखिएको छ ।
लेख, निबन्ध, नियात्रा र पत्र – यस खण्डमा १५ जना लदेखकका लेख समावेस गरिएका छन् । गुणाकर अर्यालको  'युवा विहीनदेश' एउटा सशक्त आजको देशको यथार्थ पोखेको लेख हो । नेपाललाई युवाहरूको देश कहिले भन्न सकिन्छ भन्ने धारणा यस प्रकार आकएको छ –' जतिबेला, जस्तोसुकै गलत पवृतिका बिरुद्ध पनि नझुकेर विद्रोह गर्ने सचेत जनशक्ति तयार हुन्छ त्यति वेलामात्र नेपाललाई युवाहेरूको देश भन्न सकिन्छ । सबैमा चेतना जागोस ।'  बाटिका अनि विकास र विनाशका कुरा – यो लेख गोविन्द भट्टराईबाट सिर्जना गरिएको हो । यसमा बाटिका विकास र विनासका कुरा जोडेर लेख तयार भएको विकासलाई विज्ञानसँग जोडिएको छ । विज्ञानबाट परिवर्तन सहज छ भनिएको छ । जग्गा बाँझिएका कुरा , मानिस सहरमुखी भएका कुरा, पश्चिमी संस्कारबाट दीक्षित  सन्तानको भविष्य कस्तो होला ? विकास भनेर विनाशतिर त लागेका छै नौ भन्ने प्रश्न सोधिएको छ ।
समाजवादका उच्च आदर्श –डा.धनपति कोइरालाले शिवजीको उच्चतम् प्रशंसा गर्दै समाजवादका उच्च आदर्शको रूपमा व्याख्या गरेका छन् । शिवजीलाई किरातहरूले किरातेश्वर (सत्यहाङ्वा) को रूपमा मान्दछन्।
दीपमाला उत्सव ः तिहार–यस लेखका सिर्जनाकार हुन् निर्मल श्रेष्ठ । तिहारलाई दीपमाला उत्सव भनिने , दिदी बहिनीहरूको हातबाट दाजुभाईले टिका ग्रहण गर्ने, कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयका दिनसम्म  ५ दिनसम्मलाई  यम पञ्चक भनिन्छ । त्रयोदशीमा काग, चतुर्दशीमा कुकुर, औंसीका दिन धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ, साथै गाईको पूजा, प्रतिपदाका दिन गोवद्र्धनपूजा र दुतीयका दिन भाइ पूजा गर्ने  आदिलाई किन र कसरी गरिन्छ भन्ने धारणा आएको छ ।
कविता विधाको उपविधा 'शीत'–लेखक पुष्कर अथक रेग्मी हुन् । उनको भनाइ अनुसार 'लघुतम् कविता–कव्यको उपविधाको रूपमा 'शीत' परिकल्पना शुभारम्भ गरिएको हो । 'शीत'का परिकल्पनाकार पुष्कर अथक रेग्मी हुन् । यसको स्वरूप यस प्रकारछ –
कथा
व्यथा
भोली
 केथा
यसको अर्थ,शीत काव्यको परिभाषा, शीतको संरचना, शीतको नियम÷सिद्धान्त÷सूत्रहरू, शीतका केही उदाहरण,शीतको व्यापीकरण सम्बन्धमा यस लेखले समेटेको छ ।
प्रकृतिको अप्सरा, नेपालीको स्वर्णीम आनन्द ! रारा – यस नियात्राका नियात्राकार हुन् राजेशकुमार अर्याल । २०७६ सालको दशै मनाएपछि रारा अवलोकनको लागि तानसेनबाट थालनी गर्नु,पाँच जना पत्रकार र दुई जना व्यवसायी यात्रामा सहभागी हुनु र् बुटवल पुग्नु, बुटबलबाट कोहलपुर,सुर्खेत (काँक्रेविहार र बुलबुले) दैलेखको डुँगेश्वर, कर्णाली करङ आकारमा  नाली भएर बगेकोले यही करङनाली अपभ्रंश भएर कर्णाली भएको भन्ने जनश्रुती रहेको अर्को कुरा यस नदीले कर्नालको आवाज दिने भएकोले कर्णाली नामाकरण भएको, कर्णाली नेपालको लामो नदी र आदि सभ्यताको जननी हुन् भन्ने जानकारी लिंदै कलीकोट मान्मा पुग्न बास बस्तु भोली पल्ट कालीकोटको पिली (ऐतिहाँसिक स्थान) जहाँ माओवादी युद्ध भएको ठाउँ अवलोकन गर्नु , कालीकोटको नाग्म घाट, सिञ्जा(नेपाली भाषाको उद्गमस्थल)मा खाना खानु, गोठी जिउलाको बजार हेर्दै कन्कासुन्दरी गाउँपालिकाको सूचना पढदै, राष्ट्रिय निकुञ्ज हुँदै ताल्चा विमानस्थल टाढैबाटै हेर्दै, मिलिीचौर हुँदै रारा पूग्नु रारा होटेलमा बास बस्नु, भोलीपल्ट रारा हेर्न मुर्माटप घोडाबाट जानु मुर्माटपबाट साइपाल, कान्जीरोवा र सिस्ने हिमालको छाँया रारामा परेको जस्तो देखिनु र सूर्यको प्रकाश बढदै जाँदा राराले रङ्ग फेरेको देखिनु । राराले दिनमै नीलो, आकाशे, बैजनी, खैरो जस्ता रङ् फेरी रहेको हेर्न पाउनु र भन्नु– 'मानवले प्रकृतिलाई बिगार्न नपाएकाले रारा क्षेत्र सुन्दर र शान्त छ ।'  राजा महेन्द्रले२०२० सालमा रारा भ्रमण गर्नु स्वर्गकी अप्सरा भनेर कविता लेख्नु र रारा छेउका बस्ती नै सार्ने व्यवस्था मिलाएको आदि धारणा समेटेको छ नियात्राले ।
सम्पादकलाई चिठी ः मैले लेख्न छाडे– यो पत्र लेखक राधाकृष्ण शर्मा हुन् ।यसमा वर्तमान राजजैतिक  परिवर्तनले जनतामा दिन नसकेको सन्तोषको यथार्थतालाई केलाउँदै पत्र लेखकले लेख्छन् –' विश्वासको संकट देख्छु , विश्वासको लाश देख्छु । स्पाभिमान हैन अभिमान देख्छु ।असह्य पीडा भोग्नेले बोल्न छाड्छ । म पनि बोल्न छाडेँ, सोच्न छाडेँ । सम्पादकज्यू, माफः गर्नु होला मैले लेख्न छाडेँ ।'
जीवन र कर्म – यसका लेखक हुन् राम ज्ञवाली । यहाँ  ज्ञवालीले जीवन र कर्म सम्बन्धी थुप्रै उदाहरण  दिएर कर्मले नै मानिसलाई अमरत्व प्रदान गर्छ भनेका छन् । ज्ञावलीले जीवन दर्शन बुझेका छन् । जीवनदर्शनको कर्मसँगको सम्बन्धलाई प्रष्ट पारेका छन् । मानिस भएर जन्मेपछि खानका लागि मात्र हैन भन्ने धारणा यसरी राखेका छन् –'केही व्यक्तिहरू जिउनका लागिमात्र बाँच्छन् भने कोही समाज–राष्ट्रलाई मासिथ उठाउन र सामाजिक व्यक्तित्वहरूको उत्थान गर्नमा नै जीवन समर्पण गरिरहेका हुन्छन् ।'
अचानो –  व्यङ्ग्य विनोदले आजको परिस्थितिलाई राम्ररी केलाएको छ । मिठो प्रस्तुति छ । उखानहरूको प्रयोग जस्तै खिया लागेको कर्दले अचानको दर्द बुझ्दैन । 'यसैको टाउको टेके,सुखको स्वर्ग देखे धेरैलै ।पिधिदै पिधिदै  बस्नु खिइनु यसको विशेषता ।' छोटकरीमा भन्दा यसले बर्तमान राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक विकृति विसङ्गतिलाई राम्ररी केलाएको छ ।                  
वैदेशिक सहायताको आवश्यक्ता र उपयोग –लक्षीमा ज्ञवाली घिमिरेले यो लेख लेखेकी हुन् । विदेशबाट लिने ऋण के हो भन्ने लामो भूमिका सहित समस्याको पहिचान, अध्ययनको उद्देश्य, विधि र प्रक्रिया, वैदेशिक सहायताको आवश्यक्ता, वैदेशिक सहायताका नकरात्मक पक्ष लगायत विविध धारणा आएका छन् ।अनुगमन पनि आवश्यक हुन्छ ।
चित्लाङ्ग सुपर एक्सप्रेस – यस लेखका लेखक हुन् लीलाराज दाहाल । यो साहित्यिक यात्रा हो । चित्लाङ्गको साहित्यिक यात्रामा डाक्टर भक्त राई ,धनप्रसाद सुवेदी, मन्दिरा मधुश्री, शान्ति सापकोटा, शशी थापा पण्डित , के.वी. सिम्पल भनिने कालीबहादुर शाही र प्रवीण राई , नेत्र एटम र लीलाराज दाहालको सहभागीतामा चित्लाङ्गको यात्रा गर्नु र तिहारको वेला भएकोले सबारी साधन प्राप्त गर्न कठिन हुनु , साहित्यकार बोकेको गाडीको नामाकरण गरिएको चित्लाङ्ग एक्सप्रेसको हावा फुस्किएर पैदल हिडनु चितलाङ्गको नेवारी संस्कृतिको बारेमा जानकारी लिनु, टौखेलमा अंशुबर्माले भेडा  गोठालाहरूलाई बस्ती बसाएको अभीलेख, हेर्नु,यहाँको मुख्यपेशा व्यपार ्र कृषि भएको जानकारी  पाउनु, बाख्राको दूधबाट चिज बनाउने कारखाना, भेडा फार्म,कार्तिक पूर्णिमामा पुन्ही जात्रा लाग्नु, भैरवको मूर्ति, सातधारा ,यहाँ गणेश, शिव,कृष्ण, सरस्वतीलगायतका देवताहरूको मूर्तिको स्वभा, श्री ३ हरूको आवत् जानत गर्दा बस्ने गरेका पुराना घर आदि अवलोकन गरेर फर्कनु  आदि विवरण आएका छन् ।  
पोखराथोक चिनाउने स्मारिका –विनोद नेपाल द्वारा लेखिएको यो लेखमा पाल्पा माडी पोखराथोक काठमाडौ समाजको तर्फबाट पोखराथोक चिनाउने स्मारिका बनाउने भनिएर प्रयास गरिए पनि सम्पन्न हुन नसकिएकोमा  ' आशा गरौं सबैको साथ र सहयोगले प्रस्तावित स्मारिका सङ्ग्रहणीय  र पाल्पा माडी पोखराथोक –काठमाडौ समाजले गर्ने यो काम ऐतिहासिक हुनेछ ।' भन्ने प्रतिबद्धता आएको छ ।
रावण, वाण, वुद्ध र सकरात्मक सोच –  यस लेखका लेखक हुन् विष्णु घर्ती 'भन भनेली' । यहाँ विष्णुले रावण, र बाण शब्द जसलाई नकरात्मक सोचमा लिइन्थ्यो तर यहाँ सकरात्मक सोचमा प्रस्तुत गरेका छन् । तीर्खाएकालाई रावणले पहरामा बाण हानेर पानी निकाले र सबैलाई पानी पिलाए । रावणको बाणबाट उत्पत्ति भयो बाण गङ्गा । विष्णुले भन्छन् –' सधैं लागु नहुन पनि सक्दो रहेछ विद्वान तथा पढे लेखेकाले मात्र विवेकशील विचार गर्छन भन्ने भनाई ।' यसरी नै वाणी र वाणमा लेखकको तुलनात्मक अभिव्यक्ति छ । वाणी बाण भन्दा निकै शक्ति शाली हुन्छ । यसरी नै बुद्ध मन सम्बन्धमा लेखक भन्दछन् –'गौतम बुद्धको रूपान्तरित स्वरूप हो सकरात्मक सोचको अभिबृद्धि । बुद्ध नै नहौंला हामी तर बुद्धझै नबन्न नसकिने के छ र यहाँ । अर्को कुरा सोचको सकरात्मकतामा पनि लेखक स्पष्ट छन् र भन्दछन–् 'जरुरी भइसकेको छ हाम्रा सोचमा परिवर्तन ल्याउन ।'    
आप्रवासीहरूको बाहुल्यताबिच अमेरिका समृद्धशाली बन्दै –े यो लेखका लेखक हुन् शम्भु उप्रेती । यस लेखले आप्रवासीको परिभाषा दिंदै बेलायतको सम्राज्यका पाला १८८० मा करिव ४,५००००अफ्रिकनहरूलाई ल्याएर कामदारको रूपमा प्रयोग गरेका, विभिन्न देशका राजनीतिक पीडितलाई शरणको रूपमा र सन् १९९० देखि कानुनी रूपमा लट्रीको माध्यम मार्फत वर्षेनी पचासहजार आप्रावासी भित्र्याउने गरेको लगायतका धारणा सहित त्यहाँको सहजता, कानुन सबैमा लागुहुने लगायत कुराहरू यस लेखमा आएका छन् ।
बाल्यकालको सम्झनामा मेरो गाउँ – यो लेखका लेखक हुन् शालिकराम पाण्डे 'शिला' । लेख निकै राम्रो छ । जातजाती, वन, नदी नाला, अर्मपर्म, बाहुनको घर्मा शंख घण्टी बज्नु,पूजापाठ गर्नु, दाई गर्नु ,काम गर्नु,  अँधेरैमा पँधेरोमा गाग्री थुप्रिने ,सत्यनारायणको पूजा लगाउनु, विवाहमा ससुरालीमा दही केरा लानु पर्ने, विवाहमा नौमती बाजा बजाउने, बराजु पूजा। मगरले कुखुरा, सुगुर बली दिने आदि थुप्रै क्रियाकलापको वर्णन गरिएको छ ।
कथा लघुकथा – सत्र ओटा कथाकारका १७ कथा समावेश गरिएका छन् । अरुणबहादुर खत्री 'नदी'को 'भनसुन' लघुकथामा इमानदारले नभै भनसुन वाला पुरस्कृत हुने धारणा आएको छ । कर्ण दयालको झाली गाई र माली गाईमा दूध दिनदेर गाई पालकले राम्ररी पाल्ने बुढो भएपछि  वनमा लगेर छाड्ने धारणा आएको छ । गङ्गा अभिलाषीको खिसिटिउरीमा धनी साथीवाला छोराले गरिबसाथीवाला बाबुलाई होच्याइ राख्दा बाबुले छोरालाई पचासहजार  ऋण खोज्न पठाउनु तर कसैले नदिनु बाबुका साथीलेसक्दो सहयोग गरेको देखेपछि बाबुसँग क्षेमा माग्नु । गंगा कर्माचार्य पौडेलको काउकुती लाउने भूतमा दिदी बहिनी सँगै सुतेको बहिनीलाई खुट्टामा काउकुती लाग्नु र स्कुलमा साथीलाई भन्नु र कुरा गाउँभरी फैलिनु , कोठामा हेर्दा मुसा र मुसाका छाउरा भेटिनु । गंगा खडकाको आत्माग्लानीमा– आमाबाट जेठा छोराको परिवारलाई पक्षपात गर्नु, कोरोना लाग्दा अस्पतालमा भेट गर्न पनि कसैलाई जान नदिनु । कान्छाको परिपारलाई कोरोना लाग्दा जेठाले हेरबिचार गर्नु तर सबै कोरोनाको कारणाले मर्नु र आमालाई जेठा छोराप्रति गरेको व्यवहारमा आत्मगलानी हुनु । गणेश नेपालीको पैसाको रूखमा जन्तरे सारङ्गी बजाएर हिड्नु छोरो रिठे पनि बाबुसँग हिड्दा पैसा पाउनु खुसीले रमाउनु पैसा बारीको कान्लामा हराउनु, खोज्दा नपाउनु, रुनु घरभेटी आमाले कान्लामा हराएको हो पछि फल्छ टिप्न आउनु भनेर सम्झाउनु रिठेले घरको कान्लोमा पैसा रोप्नु आमाले थाहापाएपछि पैस यसरी फल्दैन धेरै पढ्नु पर्छ भनेर सुनाएपछि स्कुल पढ्न थाल्नु । गोपालप्रसाद बस्यालको सरसफाइमा राष्ट्रिय दिवसका दिन मन्दिर सरसफाइ गर्ने कार्यक्रम रहेको, सबै जम्मा भएर कसैले काम गरेर फोटा खिचाउनु कसैले त्यसै फोटो खिचाउनु समाचारमा आउँदा काम नगर्नेको फोटो आउनु ।टेकबहादुर सारूको 'रवि गुरू' –यो लामो लेख छ । यस लेखले मानवीय प्रवृत्तीलाई केलाउने प्रयास गरेको छ । गुरू तथा माष्टरका धेरै काम हुन्छन् ती काम प्रष्ट पार्ने काम लेखले गरेको छ । मानिसमा लिन सहज हुने र तिर्न असहज हुन आदि कुरा लेखले समेटेको छ ।
त्रिलोचन ढकालको रङ्गिन झोलमा राजनीतिक धारणा आएकोछ । 'माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओवाद पुष्पलाल मदन भण्डारी मनमोहनहरूले बनाएको पार्टी  । हाम्रा बैंसको रगत र पसिनाले भिजेको पार्टी । खतम भयो । अहिलेकाले रक्सीमा घोलेर खाइदिए । अगस्तिको पेट लिएर आएका रहेछन् । 'भन्नेवालाले नै पैसा मागेर रङ्गिन झोल किनेर खान थाल्छ । नारायण अधिकारीको आमाको थैलीमा के थियो तर छोराछोरीलाई गर्नु पर्ने खर्च त्यही थैलीबाट हुन्थ्यो । आमा बित्नु भयो अन्त्येष्टि गर्नेबेला थैली निकालेर हेर्दा थैली भित्र बाकसको साँचो एउटा बेरुवा औंठी केही चाँदी र तामाका पैसा एक पाखामा अर्को पाखामा नोटका चाँगै चाँग भेटिनु र आमाले मेरै लागि जोगाइ दिनु भएको होलानी  भन्दै रोएको धारणा आएको छ कथामा । निर्मल ढुङ्गानाको राजनीतिमा आजको राजनीतिक यथार्तलाई प्रष्ट पारेको छ ।  पार्टीकै कार्यकर्ता भए पनि को कती नजिकको छ , नजिककोलाई असक्षम भए हिुलियतमा प्राथमिकता दिने धारणा आएको छ ।
 दार्इँ –पहारी कान्छोको दाईँमा–आजको देशको राजनीतिक अवस्थालाई केलाउँदै बिना मिहेको दाई गराईको संज्ञा दिएका छन् र भन्छन् –जो संरक्षक हो उसैलाई सामन्त अनि विना मिहीको दाईँलाई नयाँ नपाल र अग्रगामी साँच भन्दा रहेछन् आधुनिक साँढैहरू । 'प्रेमराज खराल को मनिसराको शब्दमा मनिसरा शौचलयमा जाँदा एउटा केटाले जिस्काउनु, मनिसराले अश्लील शब्द प्रयोग गनुर्, त्यो प्रअले सुन्नु,  यस सम्बन्धमा घरमै गएर अध्ययन गर्ने निधो गरी प्रअ मनिसराको धरमा जाँदा मनिसराको बाबुले भैंसी र आमले चिसा दाउरलाई त्यहीशब्द प्रयोग गरेको सुनेपछि फर्केर घरको वातावरण सुध्रेमात्र स्कुलको वातावरण सुधार्न सकिने भन्छन् । भोजराज घिमिरेको घर न घाटमा विदेशमा लोग्ने भएकी कमलाले देवसँग लागेर छोराछोरी छाडेर सम्पत्तिसमेत लिएर जानु, सम्पत्ति सकिएपछि देवले छाडी दिनु र कमलाले घर न घाट भएको महसुस गर्नु । विजय सागरको छोराहरूको न्यायमा कृष्णका ३ भाइ छोराले भएका घर जग्गा आफ्ना नाउमा सारे र बाबुले जागिर छाड्दाको १०लाख रुपियाँ बाबुको अंश भनेर अलग गराइ दिएपछि भाडामा बसेर घडेरी किन्न कृष्णका धारणा आएको छ । विद्या खड्काको पैसामा अमेरिकामा भएको छोराले आमा विमार छ आउ भन्दा काममा भएको र घरबारी बेचेर उपचार गराउनु भन्ने जवाफ दिन्छ । डा. श्पामप्रसाद न्यौपानेका सतीत्वमा पति बिमारी परेर अस्पतालमा भर्ना हुनु अप्रेसन गर्ने पैसा नहुनु र बाहिर सडकमा निक्लेर फोन गर्नु, पैसा  काउन्टरमा पतिको नाममा जम्मा हुनु , भोली पल्ट अप्रेसन हुनु ,सफल हुनु, 'सावित्री पनि पतिको अप्रेसन गराउन सफल भएकोमा खुसी भइन् तर सतीत्वको रक्षा भयो वा सतित्व लुटियो उनले केही मेसो पाइनन् ।'
कविता, गीत, गजल, मुक्तक, हाइकु,साइनो शीत –कविता ४० जना, शीत ३जना, गजल १० जना ,मुक्तक ४ जनाका  हाइकु २ जना,  साइनो १ जना
कविता– अनिपाल कार्की (विभेद,किन), आयम कार्की ( बा, ज्ञानको ज्योति), आर.बी. निश्चल –प्रश्नपत्र ः जीवनको, वीपनको प्रश्नपत्र हुन सक्दैन) इन्दिरा शर्मा( दुखाइहरू, सबै कुरा दुखकै कारक र श्रोत ),इश्वरीप्रसाद बस्याल ( मोती, मोतीराम भट्टको स्मरण), ऋषिकेशव भारद्वाज ( रुरु हृषीकेश, रूरू र कन्या तप धाम र हरिनामले प्रख्यात ), ऋषिप्रसाद लामिछाने'गोर्खे साँइलो –(साँेच, सबैले आफ्नो स्थानको सुरक्षित खोज), एलिसा गैरे (मेरो देश, पहाड, मदेश, हिमाल सबै मेरो घरबार, सबै जात सबै वर्ग मेरो परिवार),कृष्णप्रसाद कोइराला (मृत्यु–भय,जनम मरण सत्य हुन् , नविर्सौ ), गंगालाल कोइराला (छाडेर जाने दिन, एक्लै आउँछ र सबै छाडेर जान्छ ), गणेश ज्ञावली (विजय गाथा, संघर्ष हो धेरै हार सहेरमात्र जित हात पर्छ ), गीता रेग्मी ( खै के जिन्दगी, आफैसँग हराउने जिन्दगी खै के जिन्दगी), गोविन्द खनाल ( निर्मूल पारौं अव, सबै जुटेर कोरोनालाई निर्मूल पारौं ) छवि ज्ञावली ( रिचार्जकार्ड, रिचार्जकार्डलाई स्क्रयाच गरेर पुन शक्तिशाली बन्ने छन् मोवाइलका मालिकहरू), जनक कार्की (छाडेर जानु रहस्य, भेटिनु,छुटिनु र परिवर्तन हुनु जीवन हुन सक्छ ) जयप्रकाश उप्रेती ( सत्यनारायण भजन, जन्मेर मर्न नपर्ने बनाउन मन्त्र आवश्यक्ता), जोशिका कँडेल 'निशा ' (पूmल, कर्ममा कार्यमा , कण्ठमा चढ्छ ), डिल्लीराज अर्याल (गाउँ सबै किन शहरतिर ?, शहरमा सङ्किर्णता हुँदा हुँदै पनि मानिस किन सहर ताक्छ) ,तनु घिमिरे –( तपस्या बाबा, आफै खरानी भएर पनि सन्ततीलाई न्यानो दिन सक्ने राप छौ ), दुर्गाप्रसाद अर्याल। (जमाना के आयो , नीति, नियम पद्धति सबै हरायो ), देवेन्द्र लम्साल .(घोडाहेरू कुदिरहेछन्, यसरी मान्छेको नियति बोकेर घोडाहरू कुदिरहेछा्),द्रोणराज न्यौपाने ( वास्तविकता जस्तो मिराज, पृथ्वी हराभरा हुन जताततै सुगन्धित पूmलहरू फुल्न थाल्छन् ), नारायण कोइराला ( कविता लेख्न मन छ मलाई, मन र मस्तिष्कको कलमले सन्त्ुष्टिको लागि भएपनि कविता लेख्न मन छ ) नारायणप्रसाद अर्याल (प्रकृति, नेपाल भरीको प्रकृतिलाई समेटेको छ कविताले, लुकेका छन् सारा प्रकृति जननीका उदरमा), पुरुषोत्तम अर्याल (नारी सागर हौ तिमी , नारी महिमाको वर्णन। नारीको सृष्टिले मात्र संसार चल्छ )भागवत भण्डारी (पोखराथोक, पोखरा थोकको स्मरण ), भावना शर्मा ( समयलाई मेरो प्रश्न, 'ए  समय तँलाई तेरो मृतिकाको चिन्ता छैन ।)  भोजराज भट्टराई (साइनो, 'के दिउँ खै  कोसेली विर्सिजाने मयालाई सम्झे आफ्नो बिर्से पराई।'), यनराज अर्याल (बलिमा बोका, 'हामी बिनाको दशैं धोका हुनुपर्ने । बलीमा बोका हुनु पर्ने ।' युवराज खनाल (कौडे ओलेस, यहाँको कृषिको बारेमा प्रकाश पारिएको छ), रोहितप्रसाद ज्ञवाली (पूजा,प्रकृति र चुनौती, 'महामारी अभिशाप भयो नि जीवन बाँच्नको भयो चुनौती ') , लक्ष्मी रेग्मी खनाल( चित्कार, महिला राष्ट्रपतिलाई बलत्कारीलाई फाँसी दिन आग्रह गरिएको छ) , लेख्नाथ काफ्ले (बुभ्mनै सकिन, नेतृत्व वर्गका आँखा कुनै रोग नहुँदा पनि जुम्ला, हुम्ला, लिपुलेक, सुस्ता देख्दैनन् टाढा टाढा देख्छन् , सुरासुन्दरी देख्छन् गरिब र अपाङ्ग देख्दैनन् ।'वसन्त खनाल (पैँचो , पुरस्कार सम्मान सहि व्यक्तिलाई नदिएर पैँचो लगाउनेप्रति व्यङ्ग प्रहार गरिएको छ ), विजय पन्त (दश टुक्रा कविता, अलग अलग अस्त्विका कविता एक श्लोक, आमाहरूलाई अब बा नपच्ने भए , चालीस कटेसी नौ जवानतिर गए) , विमोचन खनाल – (हाम्रो देश, वीरहरूको देश, आस्था फरक फरक भए पनि भेदभाव गर्न हुन्न) ,विश्वनाथ गैरै (भूकम्पको पिडा , भूकम्पको पिडा भोग गरेकालाई सहयोग गरौं) , शम्भु अर्याल – (दिग्दर्शन, कविले उज्याालोको खोजी गरेका छन्) । शरण रायमाझी ( यही छ मेरो निष्कर्षमा, 'आमा भन्दा कोही छैन सुन्दर''),शान्ति अधिकारी पोखरेल ( छोडेर जानेहरू , 'केही क्षण आफ्नालाई पर्खिएर त हेर '), श्रीधर भण्डारी –मरेर पनि बाँचेको मान्छे,बर्षातको बाढीमा परेर बगाएर पनि बाँच्न सफल मानिस ), सुदीक्षा ज्ञवाली कोरोना सङ्क्रमण र बालबालिकाको भोगाइ, कोरोनाले पारेको असरलाई विवरणात्मक वर्णन आएको छ कवितामा)सुनिल कोइराला ( कवि, 'ऊ कवि हो । जसले तुफानसँग खेल खेल्छ, बालुवाको थुप्रोमा विश्व ब्रह्माण्ड हेर्छ ), होमनाथ शर्मा (आज यस्तै गरायो, आज छोरा छोरी विदेश गएको यथार्थ चित्रण)
 शीत–अस्तित्व रेग्मी –बलाशीत),इन्दिरा ज्ञावली ( शृङ्गारिक शीतहरूं), दामोदर ढकाल 'दीपक' –त्रिशूल)
गजल– कपिल गौतम, कमल भट्टराई ,किशोर खनाल 'अनुपम' कृष्णकला भण्डारी, जानका नेपाल, डा. नारायण प्रसाद शर्मा गैरे , बूँदराना , मीना खाती , विन्दु के.सी. सरिता रेग्मीका गजल समावेश गरिएका छन् । गजलमा सीमा अतिक्रमण, कृतिहरू मर्ने छैनन्, प्रेम, मम पकाउन बानी परेको ,भूमि बिक्ला सोचियन(राष्ट्रियता), नारी समनता, भ्रष्टचार, बा–आमा प्रतिको सम्झना, कोरोनाले निम्त्याएको कहर, प्रकृति प्रेम आदि धारणा आएका छन् गजलमा ।
मुक्तक –खगेन्द्र गिरी 'कोपिला', चित्रबलीराम सुवाल,मन गैरे, मिलन समीरका मुक्तकहरू विविधताले सजिएका छन् ।
हाइकु – धातानन्द शर्मा गैरे (केही हाइकुहरू, २१ हाइकु विविधताले भरिएका),शालिकराम लम्साल (१० हाइकुहरू)    
समस्यापूर्तिؘ– कृष्णप्रसाद कोइरालाको नेपाल हाम्रो घरमा विदेशिएका युवाहरूलाई नेपाल फर्कने आग्रह,दुःखलाई मुक्ति दिनेमा नेता त आए तर दुःखीलाई मुक्तिदिने नेता आएनन् भन्ने धारणा ।  गंगानाथ कोइरालाका नेपाल हाम्रो घरमा देशकै उत्पादनले सम्पुष्टपारी तन विदेश गयौ तर नेपाल हाम्रो घर भनेर सम्झन्छौ या विर्सियौ ।दुखीलाई मुक्ति दिनेमा  राणा शासन देखि आजसम्मका शासकाले आफ्नै सन्तुष्टि लिए तर कुन पद्धति वा नेता होला दुखिलाई मुक्ति दिने प्रश्न राखेका छन् ।  गोविन्द खनालको धारणामा छलछाम त्यागेर ेनिर्माणमा लाग्नु छ , गल्तीलाई त्याग्नु छ जनताका मन मिले दलको आश्यक पर्दैन, हाम्रो सपना सिगार्नु छ  र हाम्रो घर निर्माण गर्नु छ । दुःखीलाई मुक्ति कुरामा हुनेखाने ठूलाहरू भोगविलासमा मस्त नहुने भोका छन् ।जनताको नाम बेचेर राजनीति गर्नेले दुःखीलाई मुक्ति,कसरी दिने भन्ने धारणा आएको छ । जनक भण्डारी ले भन्नुहुन्छ– हाम्रो घरमा संस्कृतिको तिरस्कार, मौलिकताको अस्वीकार  मानवनै हाकाकार छ हाम्रो घरमा । दुःखीलाई मुक्ति दिने सम्बन्धमा भन्नु हुन्छ –'चेतनाको दियो नाद शब्दको बाती, त्यागौं मिथ्या जड पिण्डाभिमान र मात्र दुःखीलाई मुक्ति दिन सकिन्छ ।' होमनाथ शर्माले हिमाल बेंसी, लेक तराई फाँट नदीहरूको वर्णन गर्दै 'प्यारो यो मन भित्रको मुलुक हो नेपाल हाम्रो घर ।' दुःखीलाई मुक्ति दिने सम्बन्धमा भन्नु हुन्छ– चिरा परेका कुकुर्चामा चप्पल लाएर भित्र पसेकाहरूले आलिसान महलमा बस्ने र चिल्लाकार गुडाउनेहरूले द्ःखीलाई के मुक्ति देलान् भन्ने धारणा राख्नु भएको छ ।
आगामी अङ्कका लागि समस्या पूर्ति – १. चाहिने गोत्रा गफ २.ब्वाँसाहरूको बिगबिगी
पोखराथोक साहित्य सङ्गमका कार्यकारी पदाधिकारी –अध्यक्ष–श्री हरिप्रसाद भट्टराई,उपाध्य विश्वनाथ गैरे सचिव श्रीमती जानका नेपाल, कोषाध्यक्ष गोविन्द खनाल, सदस्यहरू–विष्णु पहाडी,दुर्गाप्रसाद अर्याल, उपेन्द्र रेग्मी र गीता रेग्मी
पोखराथोक साहित्य सङ्गम अन्तर्गतका विविध अक्षयकोष( गुठीहरूको विवरण दिइएको छ । १. हरिहर स्मृति कोष (२०५९), संस्थापक दीपेन्द्र कुमार रेग्मी, कोषराशि ५,०००÷–,। २. तुलाराम स्मृतिकोष (२०६२), संस्थापक फणीश्वरा मुडभरी, कोषराशि ५,०००÷– । ३. पवित्रा ढकाल स्मृतिकोष (२०६१), संस्थापक मथुरा ढकाल कोषराशि १२१३६+३००० =१५१३६÷– प्रतिवर्ष थपिदै जाने ।४. यादवनाथ कोइराला स्मृतिकोष (२०६३), संस्थापक चन्द्रिका कोइराला कोषराशि १०,०००÷– ५. भास्कर शान्ति नेपाल साहित्य पुरस्कार (२०६६), संस्थापक भास्कर नेपाल कोषराशि १५०००÷–
यस संस्थाले विभिन्न कोषबाट विभिन्न व्यक्तिहरूलाई सम्मान गर्दै आएको छ । वाटिका साहित्यिक सङ्गालो २०७८ प्रकाशन सम्म आइपुग्दा यस संस्थाका २८८ जना आजीवन सदस्यहरू थिए ,
समग्रमा बाटिका एउटा नमुना  सङ्गालो हो । वार्षिक रूपमा प्रकाशन हुने पत्रिकाले साहित्यका सबै विधालाई समेटेको छ । भाषामा विविधता छ । प्राय स्थापित स्रष्टाहरूको बाहुल्यता देखिन्छ । बाटिकाको दीर्घकालिन सफलताको कामना गर्दछु । यस सङ्गालोका सम्पूर्ण परिवारलाई धन्यवाद सहित विदा चाहान्छु ।
धन्यवाद,
मिति २०८२, असार १३,

झोले

सञ्चार माध्यममा झोले शब्द चर्चित

'झोलमा एकार थप्दा बन्न जान्छ सिर्जित

झोलेका अभिभावक बन्नजान्छन् झोला

अति गतिशील छन् फेर्न सक्छन् चोला

झोलाले गराउने सभ्यताको पहिचान

धनी गरिब छुट्ट्याएर दिने यस्ले सान

झोलेका वर्गहरू हेर थरीथरी हुन्छन्

एक भोेलेले अर्कोलाई बर्गशत्रू ठान्छन्

नेतृत्वरूपी झोलामा अति मिठो सौरभ

तिनका झोला बोक्दा सबले मान्न गौरब

शक्तिबर्धक चूर्ण हेर त्यहाँ प्राप्त हुन्छ

यसको सेवन गरेपछि सगरमाथा छुन्छ

यदि सच्चा सेवक कोही बन्दछ भने

बाधा अड्चन उसका हट्छन् इनेगिने

झोलाको भन्दा हेर उसको पूmर्ति बढ्ने

बिरोधका शब्द सुने रामधुलाइमा चढ्ने

झोलेको अर्को अर्थ मसलेदार रस

यसको सेवन गर्दा सबै पर्ने बस

भट्टमास नुनसँग यो घुटुक्कै पार्दा

सयहात्तीबल मिल्ने लड्न अघिसर्दा

चमत्कार यसको त्यतीवेला हुन्छ

एकझोले अर्कोसँग मल्लयुद्ध छेड्छ

झोलाको संरक्षणमा झोले अघि सर्छ

झोलाहरू रमाउँछन् मरे झोले मर्छ

झोले शब्द आज जनजन प्रिय

यसको प्रयोगमा सबले पाउने श्रेय

हरेक झोलाका आफ्ना आफ्ना झोले

बा अति खुसी भै आफ्नो नाम घोले

समालोचना
'आकाश ओढेको डोल्पो' नियात्रा
सदानन्द अभागी
कुनै बेला फलामको घोडाको संज्ञा पाएको आभागी आजकल भने गलित करकलाको डाँठ जस्तै गलागिलित्त परेको महसुस गर्दछ । कृषिबाट अनिवार्य अवकास पाएको जागिरे भएको कारणले होला प्राय कृषि बजारमा जानभने छाडेको छैन । कृषिबजारबाट फोन आयो । मिटिङ छ भनेपछि जानै प¥यो । कृषि बजारमा पुग्ने बित्तिकै बजारकी व्यवस्थापकले सोधि हाल्नु भयो –'भवानी खतिवडालाई चिन्नु हुन्छ सर ? कृषि विभागबाट आउनु भएको थियो । हजुरलाई फोन गरेको फोन लागेन । उनीहरूले पनि हजुरको बारेमा सोधेनन् ।' मैले सुनीरहे । व्यवस्थापकको भनाई सकिएपछि नाम त सुनेकै हो तर भन्न सक्दिन मैले जवाफ दिएँ । उहाँ तपाइँ जस्तै लेखक हुनु हुँदोरहेछ भन्दै मलाई 'आकाश ओढेको डोल्पो' शीर्षकको कृति निकालेर दिनु भयो ।अग्र आवरण हेरें पहाडको बीचमा ताल छ ।  यही होला शे–फोक्सुण्डोलात । पछिल्लो आवरणलाई हेरें । प्राय सबैले आफ्नो परिचय दिएका हुन्छन् तर यहाँ त चर्चित व्यक्तित्व भुवनहरि सिग्देल, प्रतीक, ढकाल र महेश पौड्यालका भवानीप्रति लेखिएका साहित्यिक अभिव्यक्ति रहेछन् ।  यी तीनै जनाले भवानीका सहासिक यात्रा, लेखन शैली शब्दचयन आदिमा मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरेका छोटा तर अति मिठा टिप्पणी पाएँ । कितापका भित्री भाग सरसर्ती पल्टाएँ कृतिको प्रकाशन पेज टर्नर प्रा.लि. बागबजार काठमाडौले गरेको रहेछ । भाषा सम्पादन भुवन खतिवडाले गर्नु भएको र मूल्य रु ४७५.०० राखिएको रहेछ । पछिल्लो आवरणको भित्री भागमा मेरा नजर पर्छन् । यहाँ भवानी खतीवडाको सानो परिचय दिएको पाएँ ।भवानीको जन्म स्थान उदयपुर गढी–८, नेपाल टार , उदयपुर रहेछ । उनको नेपाल सरकारको निजामती सेवामा संलग्नता रहेछ । अध्ययनको हिसाबमा बिएड, एलएलवि, एमए र कृषि डिप्लोमाका डिग्री हाँसिल गर्नु भएको रहेछ । उहाँका दुई कृति 'घाम भन्दा पहिले –२०७८ र चारखोलाको आँगनीमा –२०७९ बजारमा आइसकेका रहेछन् ।'आकाश ओढेको डोल्पो'तेस्रो कृति मैले आज अध्ययन गर्न थालेको छु ।राम्रा काम गरेपछि उच्चकोटीकै पुरस्कार प्राप्त हुन्छन् । भवानी, लक्ष्मीप्रसाद देवकोट काव्यिक पुरस्कार– २०७६, साहित्यपोष्ट उत्तम कृति पुरस्कार –२०७८ र कवि शिरोमणि लेखनाथ पुरस्कार –२०८० बाट अभिनन्दित भै सकेकी छन् ।        
२११ पृष्ठको यसकृतिमा १६ उपशीर्षक छन् ।पहिलो उपशीर्षक छ बाटो लागेपछि । यस यात्रामा जुफाल जहाजबाट जाने सोच भएको र जहाज स्थागित भएकोले बसबाट जाने निधो लिनु । भवानी, प्रभा,रञ्जु र सरस्वती यात्रामा सहभागी हुनु । बसले एक घण्टा अबेर गर्नु  २०७८ साल कार्तिक १ गते चारबजे कलंकीबाट बसले बाटो लिनु र जुगडीमा खाना खाएर गन्तव्यतिर बस लाग्नु । यसमा समयको ख्याल सबैले गर्नु पर्ने, देशका चिन्तनका कुराहरू आएका छन् र प्रकृतिको वर्णन मीठो रूपमा गरिएको छ ।
हेल्लो ड्रागन फल–कार्तिक २ गते विहान लुम्बिनी गेटहुँदै घनवन बुद्धभूमि क्याम्पसमा नजर डुलाउँदै झापाको मेची बहुमुखी क्याम्पसका अतितको झझल्को बल्झिदै शिवराज नगर पालिका, वाणगङ्गा नगर पालिका,  वरिपरिका परिवेश हेर्दै, भालुवाङ हुँदै ठूला ढुङ्गामा एकीकृत जनक्रान्ति जिन्दावाद, नेकपा पढदै,'आफै चोइटिएर धुजा धुजा हुँदासम्म पनि एकीकृत लेख्नचाँहि किन छाडदैनन् हँ ?' प्रस्न राख्दै , निजामति कर्मचारी सङ्गठन दाङको स्वागतबोर्डबाट स्वागत लिदै, सङ्गठनका साथीहरूको नाम स्मरण गर्दै, खेतबारीका हरियाली अवलोक गर्दै, कुन्ता खोला नाघदै, कालाकोटेको बाक्लो बस्ती पुग्र्दै, भालुवाङमा गुड्न थाल्नु यहाँ आउँदा स्वर्गद्वारी देवस्थलको याद आउनु, भुवनहरी सिग्देलले लेखेका तिवारीको घर यतै हुनु पर्ने र भेट्ने इच्छा जाग्नु , भालुवाङको दाहिनेबाट रोल्पा र प्युठान जाने बाटो छुट्टिन्छ र यिनीहरू लमहीतिर लाग्नु,  चिया खानु ,अर्जुन खोला हुँदै वनको सुन्दरता हेर्दै,बेलदमार चिटिक्कको गाउँ र कालिका देवीको मन्दिर हुँदै, कुइरपानी, बबैनदी झिगनी नामको बस्ती हुँदै दाङ पुग्नु र यहाँको सुन्दरतालाई उदयपुरसँग दाज्नु । यस नियात्राले २०५६मुङ्सिर आठ गते नेपाली सेनाका गुल्मपतिसहित १४ जना सैनिकबलाई माओवालीले एकै चिहान बनाएको कुरा,कानुनविद सुवास आचार्यको जन्मथलो, भिमार्जुन आचार्य संविधान विद र अर्जुन मिलन सङ्गीतमर्मज्ञको जन्म थलोको कुरा,तुलसीपुरm बेलझण्डीमा अवस्थित संस्कृत विश्वविद्यालय, ड्रागनफलको बगैंचा , ड्रागनफलकोबारेमा सरस्वतीलाई जानकारी गराउनु, ड्रागनफल२५० वर्ष अघि मेक्सिकोको वनमा फेला परेको र २०५७ सालमा पशु चित्सिक डा. जगन्नाथ राइले नेपाल भित्र्याका कुराहरूको साथमा यो शीर्षक  समाप्त हुन्छ । बाटोमा पर्ने खेतीपाती, बस्तीहरू त्यहाँका प्रकृति सम्पदालाई नबिराई समाबेस गरिएको छ ।  
चक्का चढेर भीरमाथि – यस शीषर्मकमा सिउँडी खेती, सिउडीसँग नातो जोडिएका अग्रगामी किसान लोकन्द्र विष्ट , विक्रम सम्बत १९९५मा हीरा गिरीले बर्माबाट १ बोट कफी ल्याएर गुल्मीको आँपचौरमा रोपेको कुरा, ८० वर्ष भित्र कफी ४२ जिल्लामा फैलिएको र वि.सं. २०७८ सालमा मात्रै ३१ करोड बराबरको कफी निर्यात भएको धारणा यहाँ आएको छ । देशमा हाल भै रहेका क्रान्तिसँग व्यङ्ग कस्तै असली क्रान्ति भनेको कृषिमा भइरहेको क्रान्ति हो भन्नु, बिजौरी बजार, बाट तुलसीपुर घोराही, गणेशपुर,लाहुरेचोक, राम्रीको सुन्दरताले मनै लोभ्याउने, यहाँबाट सल्यान जिल्लाले स्वागत गर्नु, डर लाग्दो पहिरो जस्का १६ ओटा कुइनेटा पारगर्नु पर्ने, अदुवाबाली अनुससन्धान केन्द्र, कृषि उपज बजार सङ्कलन केन्द्र, कपुरबोट, वनस्पति उद्यानकेन्द्र मूलपानी, जडीबुटी सञ्कलनकेन्द्र, लच्किएका सुन्तला, हलुवावेद, अलैंची, १६४१ मिटर उच्चाइमा स्थापित यो उद्यान रामायणमा बर्णित अशोकबाटिका नै हो भन्ने धारणा भवानीले राख्नु । प्रिन्स होटेलमा खाना खानु, कपुरबोटका जनता खाएपीएजस्ता रातापीरा, शोलावाङ,अरिगालेफेदी, सल्लेरी वन,सल्ले खोला, लुहाम, शङ्खमूल,भोटेचौर बस्ती, लान्ती बजार, नजिकैको गुफा शान्तिनगर, श्रीनगर नामको गाउँ भेटिनु आदि ठाउँको वरिपरिको खेतीपाती, प्रकृतिक वर्णन दिलखोलेर गरिएको छ ।
झरीदेखि झरीसम्म – श्रीनगरको विन्दुबाट बसले रुकुम पश्चिम जाने बाटो समायो, पशुअस्पताल रुकुम पश्चिमका ज्ञानुशर्माले फोनगरेर कार्यालयको अतिथि गृहमा बासको  व्यवस्था गरेको जानकारी गराउनु, कृषि विकास कार्यालयका महेश चन्द र ज्ञानु शर्माले  फोन गरि जानकारी लिइरहेका हुन्थे । शीतलपाटी पुग्नु, भट्टेखोलो,बरला बजार,मेखला बजार,थारमारे बाघचौर खरीबोट, रारचौर बाङ्गेलाकुरी, सीम्खोल्ी नामको सानो बजार, जलेखर्क, खौलाबजार नामको बस्तीमा पुगेपछि रुकुम पश्चिमको बाटो छुट्टिनु,झुलनेटा र खारनेटा नामको बस्ति भेटिनु, सिम्रुतुले बजार, वैरागीठाँटी साँखखोलाको पुलमा पुग्दा साँझ पर्नु ,साँखखोलाको नयाँ निर्मितपुल निर्माणाधिन अवस्थामा भत्किएको देखिनु, सोलावाङ बजार, बोहोरा गाउँ,सेरी गाउँ,बागबजार, शहीद गेट आदि स्थान हुँदै तथा वरपरका प्रकृतिका सुन्दरता अवलोकन गराउँदै रातको ठीक ८.३० बजे रुकुमपश्चिमको खलङ्गा बजार पुग्नु, पशुसेवा कार्यालयका कार्यलय सहायक वीरबहादुर रोकाया लिन आउनु ,ज्ञानु शर्माले फोन गरेर स्वागत भन्दै भोली विहान भेट्ने जानकारी गराउनु, भवानी लगायत पशुसेपा कार्यालयको अतिथि गृह्यमा झोला विसाउनु। यस शीर्षकमा पनि प्रकृतिवर्णन र गाडीबाट अवलोकन गरिएका स्थानको तुलनात्मक वर्णन मीठो प्रस्तुतिका साथ गरिएको छ ।
मुसीबज्यैको मुसीकोट –                                          
२०७८ कर्तिक ३ गते विहान व्युझिएर भवानीले सिस्नेहिमाल लगायतका प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाउन लाग्दा ज्ञानु शर्मा र महेश चन्दको आगमन हुन्छ । भवानीले ज्ञानुशर्मा र महेशसँग आफ्ना सहयात्रीहरूलाई परिचय गराउनु ज्ञानु शर्माल कार्यकक्षमा लानु, कार्यक्रम र प्रगतिका कुरा गर्नु, कार्यालयको छतमा लगेर खलङ्गाको सेरोफेरो देखाउनु । कार्यालय परिसर, ल्याबेरेटरी, पशुउपचार स्थल, डालेघाँस नर्सरी स्थल देखाउनु, कम्पोष्टमलको लागि एउटा लैनो भैंसी किन्नु,दूधको बिक्रीबाट उठेको राजश्व ६ महिना भित्रै भैसीको मूल्य उठायो,  कम्पोष्ट किन्न नपर्दा बजेट जोगियो, डालेघाँस बिरुवा विक्री गर्दा गत वर्ष भन्दा २५ प्रतिशत राजश्वमा बृद्धि भएको जानकारी गराउनु ।भवानी ज्ञानु शर्माको काममा निकै प्रभाबित हुनु, उत्कृष्ट पुरस्कार पाउनु पर्ने धारणा राख्नु , महेशसँग जिप चढेर सल्ले विमानस्थलसहित सदरमुकामको मूलबजार घुम्नु ,२५ रुपियाँ तिरेर मुसीकोट दरबार हेर्न जानु, 'भरिएको पाथी जस्तै थुम्कोलाई मुसीकोट दरबार भनिदो रहेछ । थलीमा मुसीबज्यैको भव्य शालिक, शालिकलाई हेर्दा एकदमै रमणीय डाँडाँमा सुनौलो रङको छातामुनि सुन्दर प्रतिमारूपी 'मुसी' देख्नु, । ठूला ठूला गाजले आँखा,चेप्टो अनुहार झुम्के बुलाकी लगाएको बान्किलो नाक मोनालिसाको चर्चित तस्वीर झै मुस्कान फक्रिन लागेका सुन्तला केस्रे ओठ । कम्पनीमालाले सजिएको गला ।' भवानीले राम्रो वर्णन गर्नु भएको छ । मुसीको प्रतिमा नजिकै ठूलो ढुङ्गो तल बँदेल गुफा, मुसीडाँडाको थाप्लामाथि सरस्वती मन्दिर र मन्दिरकै आडामा भ्यू–टावरको अवलोकन र दरबारको चौकीदारकी पत्नी कृष्णासँग दरबारसम्बन्धी जानकारी लिन चाहानु र कृष्णाले मुसीकोटे राजाको दरबार कुप्रीकोट भन्ने ठाउँमा रहेको, राजाले बँदेल पालेका र बँदेल भागेर यही गुफामा आएको राजाले हराएको बँदेल खोजेर ल्याउने आदेश दिनु । मुसी सालका पात टिप्नजाँदा बँदेल भेट्नु र दरबारमा लगिदिनु, पुन भाग्नु र सोही ओडारमा आउनु, मुसील लगीदिनु, यसरी बँदेल तीन तीन पटक भागेर गएपछि राजाले मुसीलाई त्यहाँको विवरण माग्नु, मुसीले सबै हेर्दा डाँडाको थाप्लोमा देवीको मूर्ति फेला पार्नु र राजालाई सबै जानकारी गराउनु राजा आएर हेर्नु र दरबार त्यही बनाउनु र राजधानी सार्नु , मुसीलाई बक्सिस, माग्न भन्नु मुसीले आपूmले पत्तालगाएको ठाउँमा दरबार बनेकोमा खुसीलाग्यो बक्सिस चाँहिदैन भन्दा राजाले बक्सिस लिनै पर्छ भनेपछि दरबारको नाम मेरै नाममा राखियोस् भन्दै बिन्ति चढाएपछि दरबारको नाम मुसीकोट राखिएको जानकारी पाउनु । मुसीको यो अमरत्व बक्सिसलाई मनन गर्दै भवानी खतिवडाले धादिङकी माइली सर्किनीलाई सम्झनु जस्ले जुद्धशमशेरलाई ३ महिनासम्म पानी नपर्नुको कारणमा यसरी जनाएकी थिइन्– 'राजाले छाडे राजपाट गर्न बाहुनले छाडे वेद
अड्डाले छोड्यो नियाँ र निसाफ बर्सिन छाडे मेघ ।' महेशले मुसीकोटको डाँडाको थाप्लोबाट देखिने सबै स्थलको अवलोकन गराउनु, सरकारी कार्यालय चिनाउनु, २०६१ साल चैत्र २५मा खारास्थित सैन्यअड्डामा भएको माओवादीको भिषण आक्रमणमा ३०० जना नेपाली एकै चिहान भएको स्थान औल्याउनु, भवानीले भोजपुरमा भोगेका संतस्त्रका क्षणहरू र कालीकोटको पिलीको घटना, सोलुको सल्लेरीको घटना र बाँदरमुढेको स्मरण गर्नु, महेशले आफ्नै थातथलो र घरसम्म चिनाउनु, सानीभेरी र मुसीकोटबाट विदा हुँदै तरकारीबीउ उत्पादन केन्द्र पुग्नु, महेशकी जीवन सङ्गिनी सुशीला शाह यहाँ कार्यरत हुनु, कार्यलय प्रमुख किशोरमानसँग कार्य प्रगति को जानकारी पाउनु, खलङ्गाको भाइरल झोलुङ्गे पुल कभर्टहल आदि अवलोकन गर्दै थालीबाट खलङ्गाको अवलोकन, खाना खानु, वीरबहादुरलाई टिप्स दिनु,महेशसँगै सल्लेबजार पुग्नु्, राडी बजार जाने सुमोमा चढेर महेशसँग विदाहुनु, सुमो पातुखोला हुँदै हिड्नु, छिन्खेत बजारमा सुमो रोकिनु, अघि जाँदा पहिरोमा पुग्नु, पहिरोको हिलामा पैदल हिड्न पर्नु ,पार्सिबाङकी हीरा बाठामगर राडीबजारमा कार्यरत दुई जना शिक्षक पनि यात्रामा साथ भएकाले बातचित गर्दै हिड्नु, सोर्पmुताल, शे–फक्सुण्डो तालभन्दा पनि राम्रो ताल भएको जानकारी पाउनु, सुने छहरी गाउँ, बासथला गाउँ, भेरी पारिका गाउँ जाजरकोट,जाजरकोटको जानकारी पाउने वित्तिकै अन्तर्जातीय विवाहका २०७७ जेठ १० गते मारिएका नवराज विश्वकर्मा र ६ जनाको स्मरण गर्नु,आत्मा शान्तिको कामना गर्नु, सुमोले राडीजिउलाको  सन्दिमा होटेलमा पु¥याउनु र आजको बास सोही होटेलमा हुनु ।
भेरीको तिरैतिर–   २०७८कार्तिक ४ गते बिहान चारबजे उठनु, राडीजिउलालाई छोड्दै भेरीको झोलुङ्गेपुल तरेर जाजरकोट जिल्लाको बगराबजार पुगेर बुटौल र पोखराका ८ जना सहित सुमोमा चढ्नु, खगेनकोट गाउँ पुग्नु , मैदे बाक्लो गाउँमा पुग्नु, त्यपछि तात्रागाड, सानो गाउँ, दूधेखोला, रम्दा नाउँको ठूलो गाउँ,जहाँ प्लाष्टिक टनेलभित्र कतै गोलभेँडा,काउली,बन्दा, मेवाका बोट, केरा बगान अवलोकन गर्दै डोली जिउला गाउँमा पुग्नु ,सुमोले चौखा बजार पु¥यायर ओराल्नु, छरीबगर ठूलो बस्ती सूर्योदय माध्यमिक विद्यालयको दुइतले भवन, उसुमखोला तरेर दामाचौर प्रवेश, ८०० रुपियाँ तिरेर सुमो चढ्नु, सुमोमा राखेको ब्रोइलर कुखुराको गन्धले सताउनु, ढाँरथलाको उकालोमा सुमोको टायर पड्कनु, त्रिवेणी पुगेपछि सुमो रोकिनु र खाना खान थाल्नु यो शीर्षक यही सकिनु । स्थान विशेषको नाममात्र यहाँ जोडे पनि प्राकृतिक सौन्दर्यताको वेतोड वर्णन यहाँ अध्ययन गर्न पाइन्छ ।
ज्वालामुखीको पहिरो मुनी – साथीहरूले खाना खानु, भवानीले झोलुङ्गेपुल तरेर भेरी पारिसम्म पुग्नु, भेरी र जगदुल्लाको सङ्गम भेट्नु, खदाङ्का खड्गबहादुर नेपाली भेट्नु, उनीबाट भेरीपारि डोल्पा जिल्लाका दुई पालिका मुड्केचुला र जगदुल्ला रहेको जानकारी पाउनु ,सुमो चिण्डेबगर गएर रोकिनु, पहिरो झर्नु यो पहिरो झर्नुको कारण ज्वालामुखीको कारणले  हो अरे, केही क्षण रोकिएपछि ड्राइभरले पहिरो पार लगाइ दिए । ठूलो बस्ती भएको  खदाङ पुग्नु, वारिको खदाङ रुकुम पट्टीको र पारिको खदाङ डोल्पातिरको, खदाङमा सुमो भेट्नु, प्रहरी पोष्टमा नाम लेखाएरमात्र सुमोमा चढ्ने जानकरी ड्राइभरले गराउनु र पोष्टमा नाम लेखाउनको कारण जान्दा उपल्लोडोल्पा गएकाहरूमा केही हराएको हुँदा फर्के नफर्केको अभिलेख राख्न र डोल्पामा दुर्लभ जडीबुटी वन्यजन्तुको अवैध धन्दा रोक्नको लागि भएको जानकारी पाउनु र खदाङ्गाउँ पैदलै छिचोल्नु, लाहा गाउँको पत्ता लगाउनु, र सोमो चढ्नु, त्रिपुरासुन्दरी नगर पालिकाको बगर भन्ने ठाउँमा सुमोे रोकिनु, आधिघण्टा हिड्नु पर्ने कुरा लालीले बताउनु, सुमो स्टपमा पुग्नु, सुमोलाई सोधनी गर्नु, छ बजेपछि प्रशासनले चलाउन दिंदैन भन्ने जानकारी पाउनु , प्रमुख जिल्ला अधिकारी माधव ढकाललाई फोन गर्नु अनुमति लिनु, दुनै नआई शूलीगार्ड राष्ट्रिय निकुञ्जको कार्यालयमा ओर्लनु भन्ने र वार्डेन गोपाल खनाललाई बासको लागि भनिएको कुरा जानकारी पाउनु । शूलीगार्डमा आएर सुमो रोकिनु गेटमा भएका कर्मचारीलाई आवासको कुरा सोधेर झोलुङ्गे पुल तर्नु दुइजना कर्मचारी भेटहुनु, आवासमा उनीहरूले पु¥याई दिनु र वार्डेन गोपाल खनालले स्वागतार्थ उभिनु भएको र खाना खान होटेलमा जान जानकारी गराउनु र होटेलमा जाँदा बाटोमा सर्प भेटिनु ,होटेल मालिकले आइमालाई सर्पले हेपेको भन्दा नराम्रो लाग्नु तर विवाद नगर्नु । खाना खाएर बिस्तरामा लागेपछि यो शीर्षक समाप्त हुन्छ ।
फैलेको पानी र खुम्चेको स्याउ– कार्तिक ५ गते प्रभाकर गेष्टहाउसमा चिया पिएर यात्रा शुरुहुन्छ । यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यले भवानीलाइ निकै प्रभावित पार्दछ । कतै कालीदासका धारणा, कतै आफ्नै धारणा कविता मार्पmत प्रस्तुत भएका छन् ।कतै नियात्राकार गीता रेग्मी र कतै कृष्ण धरावासी यात्रालाई आफ्ना यात्रासँग तुलना गर्दै खलरूपी सुन्दर एक गाउँमा पुग्नु, ७ घर, ढुङ्गाकै छानो भएका, गाउँको बीचमा एउटा चौतारो,चौतारोमा फलामे बेञ्च बेञ्चमा एकजना वृद्ध शिरको टोपी र दुबै कान छोपिने गरी जमरा सिउरेर बसिरहेका सँग भेट हुन्छ । परिचयमा पदमबहादुर मगर भन्छन् । उनले जमरा लगाई दिन्छन् र सँगै जान्छन् र कागने गाउँ पुग्नु  पदमबाकी बुहारीले चलाएको होटेलमा लगेर खानाखाने आग्रह गर्दछन् । ढिडो खाने भनेपछि ढिडो तयार हुन्छ पदम बहादुरका इष्ट त्रिपुरकोटका मानबहादुर रोकायले तीन छोराछोरी दुनैमा राखेर क्याम्पस पढाई राखेका र तिनको खर्चको लागि उपल्लो डोल्पामा खुर्सानी बेच्न गएको भनेर परिचय हुन्छ । अस्मिताले आफ्नो बुढो पनि काठमाडौमा भएको जानकारी गराउँछे । अस्मिताले भन्छे– एउटा छोरो जन्मेको थ्यो । त्यो पनि सानैमा मरिगयो । त्यसपछि बुढाले छोडिगयो । ' यस विषयमा भवानीको समूहलाई चिन्तित बनाउँछ ।  कागनेमा पुगेर फोक्सुण्डो खोलो तर्नु, विजयशाल पुग्नु, गाँजा र अग्ला अग्ला ढुङ्गा देख्नु साथै फोक्सुण्डोको फैलावटलाई हेर्नु, भवानीले यस  विषयमा कविता कोर्नु –
झुटा नौला नौला प्रगति गरियो रे भुवनमा
हवेली बाटो रे अति भडकिला कुञ्ज वनमा
घमण्डी हे मान्छे  प्रकृति तँ बना हेर्दछु नयाँ
हिमाली फोक्सुण्डो  लु न त रचिदे त्यो शहरमा ।
पृष्ठ ११६
वनको बाटो छेउछाउका अग्ला ढुङ्गामा बुद्धका सुन्दर चित्रहरू कुँदिएका छन् अनि लेखिएका छन् –'ॐमणिपद्मे हुँ र ॐ मात्रिमुहे साले दू'। यो बाहेक भवानीले  अरू पढ्न नजान्नु । वनक्षेत्र पारगरेपछि गाउँ भेटिनु आँखे खोला देखिनु, यहींबाट ठूलीभेरी नगरपालिकाको सीमा समाप्त भएको र फोक्सुण्डो गाउँपालिकाको सीमा आरम्भ भएको जानकारी पाउनु, होटेलमा पस्नु स्वदेशी पाहुनाले खाना खाँदै गरेका र तिनीहरूले खाना खाए पछि चिनजान हुनु । २०१९सालका सांसद लक्ष्मीशरण शर्मा न्यौपानेले धौलागिरी अञ्चलको घोल्पो जिल्लालाई कर्णाली अञ्चलको डोल्पा जिल्ला बनाई दुनैलाई सदर मुकाम बनाएकाकी नातिनी सुस्मितासँग परिचय हुनु । डोकोमा स्याउ राखेको देख्दै रोगी जस्ता लागे पनि १० रुका दरले १० दाना किन्नु र भवानीले बगैचा हेर्नु र काँटछाँट गर्न र मलजल गर्न सिकाउनु, आपूmले पनि सिकाएको काम गर्नु र अरुलाई पनि सिकाउनु भन्नु र नाम सोध्नु किसानले म पोरखबहादुर शाहा भन्ने जानकारी दिएपछि भवानी साथी भेट्न जानु ।
चुच्चो जोडने चरीहरू–  पोरखबहादुर शाह खोलाको डिलसम्म आउनु र फर्कनु, वनको सुन्दरता हेर्दै, होचो काठेपुल तर्दै, निकै ठाडो उकालो चढ्दै, कलात्मक देउराली पुग्दै, पूर्व र यो कलात्मक देउरालीको भिन्नता केलाउँदै ,मरेका आफन्तको नाममा बनाएको जानकारी लिंदै, साधारण र लामा झाँक्री, धामीको बिसौनीमा फरक पाउँदै, लामा धामीकोमा लुङ्ता र छोत्तर टाँगेको र मरेर जानेको नाम पनि लेखिएको हुने, उकालो सकिने बित्तिकै सानो फाँटमा सानो गाउँ र सूचनाले जनायो 'छेप्का' गाउँ, न्यु वेलकम होटेलमा बास बस्नु , होटेल मालिक्नी बालकुमारी उसको श्रीमान सलमानको परिचयलिनु छोरालाई दार्जिलिङमा पढाएको र छोरीलाई गाउँमै पढाएको जानकारी पाउनु ,होटेलमा बस्ने ठाउँ नभएको देख्नु,२०७८ कार्तिक ६ गते बिहान चारबजे उठेर हिडनु, बाटोमा एक जोडा चरीले चुचो जोडेर रासलीला गरेको देख्नु, यस विषयमा कालिदास र देवकोटाका पात्रकाहरूलाई स्मरण गर्दै सेडाकको टि हाउस नामको छाप्रोम ७ बजे पुग्नु, तालमा पुग्नको लागि १२ बजे अघि झर्ना पुग्नु पर्ने जानकारी पाउनु, पशु खेद्ने पछि बाट र मान्छे खेद्ने अघिबाट भन्ने योजना बनाएर हिडनु ।
 भेलपुरी जोडी –सेडाक भन्ने टिहाउसको छाप्रोबाट भवानीको समूह हिडछ । बुटवलको टोली पनि भेटिनु, भेलपुरी नानी हिडन नसके अवस्था केटा साथीले चाँडै हिडने भनेको भावानीले सुन्नु, बोलाउने वालाको नाम पनि भेलपुरी, दुवैले एमबीए पढेका, पढाइ सकेर जागिर खाएर सँगै सँगै जीवन विताउने निर्णयमा पुगेकाहरूसँगै सँगै हिड्नु, रामवाण गुल्मको सूचनापाटीमा आफ्ना सामान चेक गरेरमात्र अघि बढ्ने सूचना पढ्नु , जाँचक फेला नपर्नु, अघि बढ्नु , दुई घण्टामा स्यानो बस्ती ¥याचीमा पुग्नु, त्यहाँबाट सुन्डो भन्ने ठाउँमा पुग्नु,एउटा झुप्रोमा खाना खानुहोस् बसेको पैसा तिर्नु पर्दैन भनेर लेखेको देख्नु, अगाडी बढ्नु, बागराल पुग्नु ,४÷५ काठेघरमा  होटेलका होर्डिङबोर्ड झुण्ड्याएको देख्नु ,यार्सागुब्मा सङ्कलन सम्बन्धी सूचना पढ्नु, ३१३४ मिटरको उच्चाइमा रहेको झर्नाहोटेल नामले परिचित बस्ती(चुनुवार)मा पुग्नु,चुनुवारको स्वास्थ चौकी देख्नु,यहाँ ५०÷५५ वर्षे साहुनी र १६÷१७ वर्षे किशोरीले पकाएको खाना खानु, त्यहाँबाट ११ बजे उकालो लाग्नु, पालम नामको बस्तीमा पुग्नु,पालमको चौतारीमा बिश्राम लिनु, नाङ्गो पहाड देख्दा मुस्ताको स्मरण हुनु, डाँडाको थुम्कोमा दुई केटा फेला पर्नु र यिनीहरूले पहिला रेखी गाउँबाट अपर डोल्पा गइने जानकारी गराउनु र यहाँको गरिबीको यथार्थ जनाउनु ,पहाडको थाप्लोमा बिसौनीमा जाजरकोटे विमल रोकाय र सन्देश चन्द भेटिनु, उनीहरूले बेजोडको झर्ना भेटिने र पौने घण्टा जतिमा लातमै पुग्ने जानकारी गराउनु, भवानीले बाटोको सुविधामा डोल्पाको गरिबी हट्ने र 'उही प्रतीक ढकालको शब्दमा भन्ने हो भने , शेर्पाहरू पनि आखिर हिँडेर मात्रै चुचुरोमा पुग्छन् नि, होइन र ?' शब्दको स्मरण गर्नु ।    
फोक्सुण्डोको ''शे''रमाइलो –पालमबाट हिडेको डेड घण्टामा उच्चाइमा पुग्नु,स्वागतद्वार राता, नीला र पहेंला लुङ्ता द्वारा सिंगार गरिएकोबाट स्वागत पाउनु, रोमन्चित हुनु र भर्तृहरिको नीतिशतकलाई सम्झनु ,उकालो चढ्नु, अग्लो भिरमा सुन्दर र विशाल १६७ मिटर अग्लो शूलीगाड झर्ना देख्नु ,निकै आकर्षक हुनु, मुगु, कालीकोट, जुम्लाका प्राकृतिक सम्पदाहरू र दैलेखका प्राकृतिक ज्वाला,सुर्खेतको बुलबुले ताल, राराको स्मरण गर्नु, अघि बढ्नु, पहेंलो रङ्को बोर्डमा ध्भिि अयmभ तय ग्उउभच मयउिब च्ष्नmय ९घटघछ m० र अव १० मिनटमा शे–फक्सुण्डो ताल पुगिने, काङ्लापास जानिहो भने १६ घण्टा र शे–गुम्मा जानेहो भने २० घण्टा लाग्ने सूचना पढ्नु र रिग्मो पुग्नु । यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई दिलफुकाएर वर्णन गरिएको छ –'यसको शाश्वत र अकल्पनीय सुन्दरतालाई न आँखाले ठम्याउन सक्छन् न संसारका कुनै पनि क्यामेराले उतार्न नै सक्छन् ।' भवानीले यहाँ आउन सक्षमताको लागि माता अम्विका देवीप्रति शिर नुगाउँछिन् र पिता डिल्लीप्रसाद खतिवडाप्रति चिरऋणी छु भन्छिन् र पिताको आत्माको चिरशान्तिको कामना गर्छिन् । यो खुसीको क्षणमा छोरी आस्था, छोरो आदित्यराज, जीवनसाथी शुक्रप्रसाद भट्टराई र घरका सबै परिवारलाई सम्झनु हर्षका आँसु बगाउनु । डाक्टर हर्क गुरुङको कृति 'मैले देखेको नेपालमा' मा रिग्मोमा १३ घर भएको लेखिएकोमा हाल १०० घरको हाराहारी भएको धारण यहाँ आएको छ । छेवाङ लामाको लामा होटेलमा बास बस्नु, छेवाङका ३ बहिनी जेठी याङजोङ –(आनी) कान्छी जिम्पा(काठमाडौमा विएसडब्लु पढ्द)ै माइली भीमा आमाकी सहयोगी ।
शे–फक्सुण्डो उत्पत्तिको बारेमा जान्ने जिज्ञाशामा एउटी राक्षस्नी एक बटुको पानी र एक बटुको तेल लिएर बासबस्न आउनु बास नपाउनु र रिसाएर त्यो पानी त्यही पोखि दिनु यसैबाट पानी बढ्दै यो तालको र्मिाण हुनु ताल नजिकैका लामाहरूले बास दिनु तर दुःख दिन्छे कि भनेर मारिदिएको घटना छ । भवानीले राराको तालको कुरा महादेव रारामा बास बस्न आउँदा बास नपाएर कमण्डलुको पानी खनाएकोले रारा बनेको कुरा, प्रथम जगद्गुरु (अनन्तश्री विभूषित बालसन्त मोहनशरण देवाचार्य)ले भवानीलाई भनेको कुरामा भोलेनाथ एकदिन  भैरबसँग रिसाउनु । भैरव कसैलाई नभनी हिड्नु, कैलाशबाट टाढा हुँदै जाँदा रिस शान्त हुनु र रिग्मोमा शिवजीको आराधना गर्नु शिवजीले दर्शन दिनु र वरमाग्न भन्नु भैरवले शिवजीको जटाबाट गङ्गाका सहस्रधारा खसाली दिन र त्यही जलबाट नित्य अभिषेक गर्दै हजुरको आराधनामा बस्न पाउँ भन्ने वरदान माग्नु, शिवजीले जटाबाट धारा बगाइ दिनु र भैरवी कुण्डको निर्माण हुनु, भैरवी कुण्डबाट निस्केको पानीलाई भैरवी गंगा  भनिनु ।  यसको वर्णन स्कन्द पुराणको हिमवत्खण्डअन्तरगत ४६ औं अध्यायको ६३ औं श्लोकमा उल्लेख गरिएको छ भनिएको छ । भवानीले जगत गुरुको कार्यमाथि प्रकाशपार्दै भन्नु हुन्छ –'महाकाली क्षेत्र अन्तरगत झम्केनी धाममा तपाइँको सत्प्रयासले उभिदै गरेको नेपाल आमाको  १७५ फिट अग्लो अष्टधातुको मूर्तिमा भोलीको उज्यालो नेपाल देखि रहेको छु ।' जाजरकोटको कुशेगाउँपालिकाबाट ७जना कर्मचारी आउन्ु, छेवाङले भवानीलाई काठमाण्डौ कर्मचारी भन्ने जानकारी पाएपछि  हुम्लाको सिडियो साहाव (गणेश आचार्य) यहाँ सपरिवार आउँदा लौरो हराउनु भएको र मैले उक्त लौरो खोजीदिएको हुँदा उक्त लौरो लगिदिने आग्रह गर्नु, ३२ वर्षे डा. सुदीप 'क्रान्ति' नामक उपन्यासका लेखकको मृत्युलाई सम्झेर आमा सरस्वती रोइरहनु, चितवनका आठ जना युवाहरूले नेपाल जस्तो सुन्दर ठाउँ कतै छैन भनेको भवानीले सुन्नु ,दोहोरी गीत गाउनु नाच्नु, छेवाङ्सँग रिग्मोमा अरू हेर्नलायक ठाउँको भवानीले सोधनी गर्नु र तालको पल्लो किनारमा बोन धर्मको पुरानो गुम्बा हर्न पर्ने जानकारी पाउनु । भवानीमा कौतुहलता बढ्छ र बोन धर्म र बौद्ध धर्ममा रहेको भिन्नता जान्न चाहनु र बोन धर्मले 'समयक्रममा पृथ्वीमा १००८ बुद्धको जन्म हुन्छन् । ती सबै बुद्धहरूले आआफ्नो हिसाबले बौद्ध परम्पराका दर्शनहरू प्रतिपादन गर्छन् ।' १००८ बुद्धमध्ये आजभन्दा १८००० वर्ष अधि आठौ बुद्धको रूपमा तेन्वो श्रेनाव मिवो जन्मनु भएको र उनले बोन धर्मको माध्यमबाट आफ्नो कृति फैलाउनु भएको धारणा आएको छ  । बोनधर्मका देवता भनेकै प्रकृति हुन् भनिएको छ र बौद्ध धर्म र बोन धर्मको भिन्नतामा बौद्धधर्मवालाले 'ॐ मणिपद्मे हुँ जपछन् र बोनधर्म मान्नेवालाले 'ॐ मात्रिमुहे साले दू' जप्छन्, भन्ने धारणा कृतिमा आए पनि यी दुई धर्ममा धेरै भिन्नता देखिन्छन् । बौद्ध लामा टेतोन छेवाङ छुल्ठिमले पन्ध्रौ शताव्दीमा पाल शेनतेन थासुङ छेलिङ् गुम्बा बनाएका र हाल बोन बुद्धिष्ट महासङ्घ र रिग्मोबासी मिलेर यो गुम्बामा गुरु तेन्पो श्रेनाम मिवोको ५ फिट अग्लो मूर्ति निर्माण र गुम्बको मर्मत सम्भार गर्न लागेको यो  हेर्न पर्ने जानकारी भवानीले पाउँछिइन् ।  तालका अनेक चालहरू– २०७८ साल कार्तिक ७ गते ब्रह्ममुहुर्तमा उठनु राराको तालले रङ्ग परिवर्तन  गरेको स्मरण गनुर्, शे–फोक्सुण्डोमा सूर्यको रश्मि पुग्नु अगावै पुग्नु हिजो हेरेको नीलो पना आज तेलपना धारण गरेको देख्नु, यस अवस्थामा भवानी बरिष्ठ साहित्यकार भुवन हरी सिग्देलले यात्रा किसिम किसिमका नियात्रा कृतिमा वर्णन गरिएको रसुवाको भैरव कुण्डको कालो र विशाल जलसंसारलाई स्मरण गर्दै शे–फक्सुण्डोको रङ्ग फेरेको हेर्न व्यग्र रहेकी धारणा आएको छ ।जलतरङ्ग उम्रदै फैलदै गरिरहेका र सूर्गको किरण जहाँ जहाँ परेका छन् त्यहाँ त्यहाँ नीलो रङ्ग र सूर्यको किरण नपरेको स्थानमा पानीको रङ्ग कालो नै रह्यो, तर केन्द्रभागमा सुनौला रङका लहर उम्रिदै र फैलिदै जानु , तालको किनार तर्फको पानी निख्खर सेतो रङमा परिणत हुनु, एउटै तालभित्र एकै समयमा एउटै तालमा पानीको रङ चार किसिमको देख्न पाइएको र हावासँग लहरिदै जाँदा सबै रङ नीलाहँुदै गएको देख्न पाउनु । कुसे गाउँपालिका साथीहरू आएर स्पिकरमा गीत गाएर नाच्न थाल्नु, भवानीका साथी पनि अनुरोधमा नाचमा सहभागी हुनु, पानीको निकासमा पुग्नु र यो ताल काञ्जिरोवा हिमाल र दर्जनौ हिमलेकहरूको पवित्र रसायनबाट निर्माण भएको ठहर गर्नु । पानीको निकास भएको ठाउँमा काठको साँघु भएको र साँघु तरेपछि ताल भव्य देखिनु, पाटन भन्दा पल्तिर पाल शेनतेन थासुङ छेलिङ गुम्बा रहेको , गुम्बा पुग्नु भन्दा पहिला गोरेटो माथि सैनिक कार्यालय, क्याराभान सिनेमाको छायाङ्कन भएको स्थान, पाँच घण्टा व्यतित गर्नु , खाना खानु विदा हुनु, स्याङ्जु बैजीसँग भेटहुनु यहाँ ओखती नपाएमा दुख हुने पैसाको खाँचो छैन सबै राम्रो छ भन्ने कुरा सुनाउनु, रिग्मो महिला समूहले तालको सफाइ गर्नु,तालमा फोहोर गर्न नपाइने गरे आर्मीले समातेर लैजाने, जानकारी पाउनु । अपर डोल्पा जान नसकेको कुराहरू रञ्जु र भवानी खतिवडाले चलाउनु र हिमालपारी पुगेपछिका लेखकदेखि धेरै कृतिकारका नाम स्मृतिमा आउनु, भेलुङचउरको मोहनीमय वन शुलीगाड झरना गाउँसित र तापिरिचा विद्यामन्दिरसँग विदा माग्दै तल झर्नु ।
¥याचीको रैबार – सम्झना होटेलमा दुनैबाट आएका एकहुल युवक भेट हुनु, कागने गाउँका एकजना बुढा बाले मेरा चारजना छोरी माथी गएका हिड्न सके या सकेनन् विमार परेकी भेटे सम्झेको भनिदिनु है भनेका थिए भन्ने समचार पाउनु, ¥याची पुग्नु र पाहुना घर होटेलमा बास बस्नु । होटेलवाला भीम गुरुङ र उनकी श्रीमतीलाई भवानीले स्याउखेती व्यवस्थापन सम्बन्धी जानकारी गराउनु । यिनका एक छोरा र एक छोरी दुनै बसेर पढेको जानकारी लिनु खाना खानु अनि सुत्नु ।
यार्सा चियर्स –२०७८ कार्तिक ८ गते बिहान उठ्नु, भीम दम्पतीले विदा गर्नु, छेक्का पुग्नु, न्यू वेलकम होटेलकी बालकुमारीसँग भेट हु्नु ,यहाँबाट विदा हुनु र छमकुनी होटेलमा पुग्नु, अस्मितासँग भेटहुनु र अस्मिताले पदम बालाई खवर गर्नु पदम बा आउनु,अस्मिताको श्रीमान उनलाई छाडेर ७ वर्षसम्म बाहिर बसेकोमा अस्मिताको बिचार जान्न रञ्जु र भवानी भान्सामा छिर्नु र अस्मिताको र श्रीमान बीचको सम्बन्ध बारेमा जानकारी लिनु, दुबैको सम्बन्ध घनिष्ट रहेकोले अस्मिताले मायामार्न नसक्ने र उसको श्रीमानले पनि माया मार्न नसक्ने धारणा पोख्नु, फापरको रोटी र तरकारी खानु र पदम बाले काठमाण्डौ आउने र सबै छोरीलाई भेट्ने धारणा राख्नु त्यहाँबाट विदा हुनु, खलरुपी गाउँ काट्नु, शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज कार्यालय शूलीगाड पुग्नु, वार्डेन गोपाल खनाल सँग भेटहुनु, उनले जलपानको व्यवस्था गर्नु , सुझावको आग्रह गर्नु ,भवानीले पनि बाटोमा फालिएका पलाष्टिकको व्यवस्थापन र दोबाटोहरूमा पदयात्री अलमल नपर्ने खालका संकेत बोर्ड राख्ने सुझाव दिनु र दुनैतिर लाग्नु । धर्मशालाको प्राङ्गणमा पुग्नु, धर्मशालाको बोर्डमा ओखलढुङ्गा निवासी डा. उदयबहादुर कार्कीकी छोरी एलिना कार्कीको मिति २०५१ साल असार १४ गतेका दिन २ वर्ष ५ महिनाको उमेरमा दुनैमा मृत्यु भएको विवरण लेखिएको पढ्नु, अघि बढ्नु स्वास्थ आयुर्वेद केन्द्र भेट्नु,भेरीपारि ठूलो बस्ती देखिनु, मोवाइलले टावर देखाउनु शरद लामालाई फोन गर्नु,कार्यालय सहायक लिन आउनु र कृषि विकास कार्यालय पुग्नु, जहाजको टिकटको लागि प्रमुख जिल्ला अधिकारीसँग अनुरोध गर्ने कुरा लामाले भन्नु, प्रजिअ वेदनिधि अधिकारीसँग भवानीको चिनजान भएकोले भेट गर्न जानु, हवाई टिकटको लागि अनुरोध गर्नु, प्रजिअले स्टेसन मेनेजरसँग कुरा गर्नु र दुई फ्लाइट भयो भने दुई जनालाई भोली नै पठाउने भन्ने कुरा हुनु । जुफाल एयरपोर्टमा ६ बजे नै पठाउने कुरा हुनु र दुई जनालाई प्रजिअकै गाडीले पु¥याइ दिने कुरा भयो । भोलीको खाना प्रजिअकोमै हुने भयो ।जिल्ला कृषि विकास कार्यालयमा  खाना खाने र बास बस्ने काम भयो ।
ती नौ थान पुतली –प्रभाजी र सरस्वती एयरपोर्ट जानु । रञ्जु र भवानी प्रजिअको निवासमा खाना खान जानु । जहाजको टिकट प्राप्त हुन नसकेपछि मोटरबाटै जाने निधो गर्नु र रुद्रे बुढा र चेतकुमार धरालाको हातमा खाजा खर्च दिएर बाटामा निस्किनु । शरदले गाडी चढाउनु र त्रिपुराकोट नगरपालिकामा हिराचन्द धराला भएकोले त्यहाँ पसेर जानेकुरा शरदले भन्नु, त्रिपुराकोटमा हिराचन्द धराला अरुकर्मचारीहरूले स्वागत गर्नु , बाला त्रिपुरा सुन्दरीको दर्शन गर्न जाँदा हिराचन्दले आफ्नो घर पनि देखाउनु,सुन्दरी नामको खोला तरेपछि हिमज्योति आधारभूत विद्यालयका विद्यार्थी भेटिनु चकलेट बाँडनु , हिराचन धराला कि श्रीमती मुना बोहोरासँग परिचय हुनु, थुम्का माथिको बाला त्रिपुरा सुन्दरी भव्य मन्दिरमा अग्ला अग्ला लिङ्गाहरू ध्वजाहरूले सजिसजाउ, ढुङ्गाकै गाह्रो रङ्गिन जस्ताका छाना भएको काईगाउँ, न्यौपानेहरूको बसाई, बाला त्रिपुरासुन्दरीको उत्पत्तीसँग न्यौपाने जोडिएर आउने कथा रोचक भएको कुरा हीराले कथा सुनाउन थाल्छन्– बि.सं. १११४मा त्रिपुराकोट गढीमा विक्रम शाही नामका राजाको दरबार थियो । राजाले यहीं बस्ने १४ घर विष्टहरूलाई काजी र भारादारको रूपमा भर्ना गरेका थिए । मन्दिर भएको ठाउँमा राजाको दरबार र दरबारको आडमा धानकुट्ने ओखल थियो ।विष्ट गाउँका महिलाहरूले धान कुट्दै जाँदा त्यस ओखलमा अनौठा क्रियाकलाप देखिन थालेछन् । कहिले ४माना धान कुट्दा ४ पाथी चामल आउने र कहिले ४पाथी धान कुट्ला ४माना चामल आउने हुन थाले छ । योकुरा राजाका कानमा परेछ र राजाले ओखल भएको ठाउँ खन्न लगाए छन् । विष्टहरूले दिनभरी खन्ने तर भोलल्टि आउँदा खाल्टो जस्ताको तस्तै हुने । राजाले रात दिन खन्न लगाएँ । ७ दिन ७ रात खन्दा अष्टलक्ष्मीको चित्र कुँदिएको तामाको थालीले छोपिएको तामाकै ओदान माथि बसाइएको घिउको कराही फेला परेछ । कोदालोले खन्दै गर्दा  कोदालोले छोएर तामाको थाली भुँइमा खसेछ । खन्ने काजी वेहोस भएर भुँइमा लडेछन् र त्यो थाली भुँइमा खस्ना साथ घिउको कराहीबाट ९थान पुतली उत्पन्न भएछन् र भुरुरु उडेछन् । उडेका पुतली देवीको रूपमा परिणत भएर राना र विष्टलाई दर्शन दिएछन् । तीनै ९ओटी देवीमध्ये बाँकेकी बागेश्री, जुँलाकी कनका सुन्दरी,सल्यानकी खैरवाङ भगवती बैतडीकी रणसैनी त्रिपुरेश्वरी,बाजुराकी बडीमालिका शक्तिपीठको रूपमा स्थापित भएका र चारबहिनी देवी, बाला, त्रिपुरा र सुन्दरी चाँही यही स्थानमा बसेका र यिनलाई महालक्ष्मी, महाकाली र महासरस्वतीको रूपमा पूजा गरिदै आएको छ । स्वस्थानी महात्म्यमा सती देवीको ढाड पतन भई बाला त्रिपुरा सुन्दरीको पीठ स्थापना भएको कुरा उल्लेख छ । यस मन्दिरसँग अर्को अनौठो आस्थामा यस धामलाई वर्षाका देवता मेघको तपस्थली भनेर पनि विश्वास गरिन्छ र खडेरी परेको बेला मेघको पूजा गर्दा पानी पर्छ भन्ने जनविश्वास छ । अर्को जनश्रुतीमा विष्टले पूजा गर्दै आएकोमा विष्टलाई सपनामा देवीले मलाई क्षेत्रीले पूजा गर्ने हैन ब्राह्मणले पूजा गर्नु पर्छ  भने पछि राजाले जुम्लाबाट न्यौपाने ब्राह्मणलाई ल्याइ पुजारी नियुक्त गरेछन् । यी कथा समाप्त हुँदा मन्दिरमा पुग्नु देवीको उत्पति स्थल, यज्ञकुण्ड, सन्ध्याआरातीमा बजाइने नगरा सहितका वाद्ययन्त्र र मूलमन्दिरको दर्शन गर्नु , मूलमन्दिरको पूर्वपट्टीको सत्तलबाट देखिने सम्पूर्ण दृश्यको अवलोकन गर्नु , हीराले काईगाउँका टीकादत्त न्यौपानेकोमा लिएर जानु ,आलु उसिनेका खानु, गाई आए पछि दूध लिएर घरमा लानु, आठजना पविारसँग चिनजान गराउनु दुखसुखका कुराकानी गर्नु गराउनु, कालीमार्सीको भात र दूध खानु, धामी आएर हीराको छोरालाई मन्साउनु, होटेलमा गएर सुत्नु ।
चीसो रात ः मीठो सम्झना – २०७८ कार्तिक १० गते अँधेरैमा छोडियो बडीबगरलाई, अँधेरैमा तरियो सुन्दरी खोला, अँधेरैमा नाघियो छलगाढ, सुमोपार्क पुग्नु, सुमोमा १२ बजे तल्लुबगर पुग्नु, बस फेला पार्नु, १७०० तिरेर बसको टिकट लिनु, बस तल्लुबगरबाट जाजरकोट हुँदै नेपालगञ्ज जाने जाकारी पाउनु ४ बजे बसले बाटो लिनु, स्थानीयव्यक्तिले बाटोमा अवरोध गर्नु,तात्रगाडमा ठूलीभेरीले देब्रैतिर छुट्टिनु ,छेडा पुग्नु,खाना खुवाउनु, विहान चार बजे नेपालगञ्ज बसपार्कमा ओर्लनु र राप्ति होटेलमा एउटा कोठा लिएर निदाउनु ।उठेपछि नेपाल गञ्जका कर्मचारी सङ्गठनका अग्रज दाजुहरू चिरञ्जीवि पाण्डे र कृष्ण थापालाई नेपालगञ्ज  आएको जानकारी दिनु, २०७८ कार्तिक ११ गते चिरञ्जीवि पाण्डे र कृष्ण थापा भेट गर्न आउनु, बागेश्वरी मन्दिर पुग्नु, साहित्यकार मणिरत्नसँग भेट हुनु, बातचित गर्नु,  नेपालगञ्जको  रावडी पनि चाख्नु, नेपालगञ्ज बजार रिक्सा चढेर घुम्नु कृष्णले राँझा विमान स्थलमा गाडीबाट पु¥याइ विदा हुनु । सिमीकोटकी बृद्ध महिलाले ९ दिनदेखी जहाज कुरेर बसेका जानकारी लिनु, बुद्धएयरको जहाज आएर काठमाडौ पुग्नु, निजामति क्षेत्रको आधिकारिक टे«ड युनियनका अध्यक्षले पठाएको गाडीमा चढेर घरमा ओर्लेको धारणा सहित ११ दिनको यात्रा समाप्त हुन्छ । भवानीले यस यात्रालाई यसरी समाप्त गरेकी छन् –'हीराचन्द्र धरालाले भान्जाभान्जीका लागि पठाइदिएको ओखर र नेपाल गञ्जमा आफैले किनेको रावडी चखाएर आस्था,आदित्य र शुक्रजीलाई पक्क पार्ने हो । ११ दिने यात्रावृतान्त सुनाएर मख्ख पार्ने हो । अनि सबै भन्दा ठूलो कामचाहीँ आकाश ओढेको डोल्पाको रैबार सुनाएर छक्क पार्ने हो । त्यसपछि चाइनन्जो यात्राको सम्पूर्ण थकाइ एकै रातमा मेटिने गरी क्यानाम झपक्कै निदाउने हो , आफ्नै ओछ्यानमा पल्टेर भनेर भन्देखुन्लाई ! हुर्रे , घरै पो आइपुगियो त !  हे हे । '
यस कृतिको २१० पृष्ठमा गीता रेग्मी र अनिता कोइरालाका प्रतिकृया पनि समाबेस गरिएको छ । शे फोक्सुण्डोको दर्शनको बारेमा गीता रेग्मीका केही शब्दहरू– 'दृष्टिविहीन राजा धृतराष्ट्रलाई सञ्जयले महाभारतको युद्धको प्रत्यक्ष प्रसारण सुनाए जस्तै लागि रहेको छ यो पुस्तक पढ्दै गर्दा मलाई अल्मलिएकी छु, फोक्शुण्डोको दर्शन म आफैले गरेकी हुँ या नियात्राकार भवानीले ?'
यसरी नै अनिता कोइरालाका केही शब्द –'नियात्राकारको मन मस्तिष्क र पाइलामा डोल्पाको भूगोल , समाज, संस्कृति र प्रकृतिको अनुपम उपहार हेर्नका लागि अपार उत्साह, उमङ्ग र उर्जा समेटिएकोले यो यात्रा वर्णन एकदमै रोचक बनेको छ ।'
पात्र चयन – यस नियात्रामा मूल पात्र भवानी हुन् र उनको साथमा प्रभा, रञ्जु र सरस्वती काठमाडौदेखि डोल्पा पुगेर पुन काठमाडौ आउँदासम्म साथमा हुन्छन् । भवानीले सरा यात्रालाई कृतिको रूपमा प्रस्तुती गर्न सफल देखिन्छिन् । भवानी बहुआयमिक व्यक्तित्व हुन् । कृषि क्षेत्र बाहेक यिनको प्रवलता सामाजिक क्षेत्र –(कर्मचारी संगठन) , शैक्षिक क्षेत्र, पेशागत क्षेत्र, साहित्यिक क्षेत्र आदि सबैमा सवल देखिन्छ । यस नियात्रामा कार्यालय सहायकदेखि प्रमुख जिल्ला अधिकारीसम्म विविध क्षेत्रका कर्मचारी, होटेल व्यवसाई , तिनका परिवार, स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक, कृषक, बटुवा आदिलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ । महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने नियात्रा लेखनमा भूमिकाहीन पात्रले पाना भर्न हुँदैन । यस कुरामा भवानी सचेत छन् । उनका समावेश गरिएका पात्रहरू सबै सकृय छन् ।
लेखन प्रस्तुति –  पछिल्लो आवरण पृष्ठमा प्रतीक ढकालले लेख्नुहुन्छ –'भवानी शब्दकी जादुगर हुन् । उनको लेखनीमा जताततै जादूगरीको सुन्दरता पोखिएको पाइन्छ ।' भुवनहरी भन्छान् – 'भाषामा जादू भर्ने कला त भवानीसँग सिके हुन्छ ।'मेरो अध्ययनमा उनको भाषा सरल सुबोध छ । उनी बीम्बमा रमाउँछिन्, शब्दलाई, सजाउँछिन् , प्रतीकलाई बोलाउँछिन् । यस कृतिमा आगन्तुक शब्दको प्रयोग पनि पाइन्छन कतै संस्कृतका श्लोक,कतै कविता, कतै मुक्तक पनि प्रयोग भएका छन् । ठाउँ ठाउँमा सूक्तिको प्रयोग भएको पाइन्छ जस्तै चितायो कि बितायो, देश चिन्नु आफैलाई चिन्नु हो, पौरखी भोकले मर्दैन अभावको रापले पिल्सिँदैन, हुतीहारा मात्र आफ्ना ग्लानिसँग रोयर मर्छन्, ढुङ्गो खोज्दा देउता मिले आदि । कतै दार्शनिक अभिव्यक्ति पाइन्छन् । स्थानीय भाषाको प्रयोग गरेर मीठास भरेको छ ।  
भवानीको नजरमा फोक्सुण्डो –'लागिरहेछ म एउटा स्वर्गभूमिमा उभिएकी छु र भोगीरहेछु , सुखको चरम आनन्द ।' अपरडोल्पाको बारेमा उनी भन्छिन् –'पर्यटकीय  हिसावले लुकेको स्वर्ग रहेछ अपर डोल्पा । कृषि उत्पादन त  के होला खै ?' भवानीले यहाँको प्रकृतिको सौन्दर्यलाई अति उच्चाइको साथमा उठाएकी छन् । कतै कतै सामाजिक परिवेशलाई पनि कोट्याएकी छन् । यातायातको विकास हुनुपर्छ भनेकी छन् तर उनका यी स्वर्ग शब्द सुनेर एउटा भारी बोक्ने किशोरले अपर डोल्पाको यथार्थ चित्रण यसरी पोखेका छन् – ' हामी गरिपका लागि सोर्ग छोइना अपर डोल्पा । हामी भरियालाई दुख्ख मात्र हो यो ठाउँ ।अन्न फल्या नाइँ ।भारी बोकेर जीवन धान्या हुन् सबैले – ( पृष्ठ १४४)
परिवेश– यो नियात्राले स्थान परिवेशलाई हेर्दा काठमाडौ, चितवन, बुटबल,लुम्बिनी,कपिलबस्तु, भालुवाङ्,  दाङका बिभिन्न स्थान (लमही,तुलसीपुर, घोराही), सल्यानका (बीउ बिजन, कृषि विकास कार्यालय, पशुविकास कार्यालय आदि), डोल्पा, शे–फोक्सुण्डो, अर्थात माथि लेखिएको नियात्रा सारमा उल्लेखित स्थानहरूको परिवेश, त्यहाँको प्रकृति सौन्दर्यता, आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक, आर्थिक परिवेश र सामाजिक परिवेशलाई सफलताको साथमा उठान गरिएको छ ।
यस कृतिले धेरै सन्देश दिन सफल देखिन्छ । स्थान विशेष, त्यहाँको प्राकृतिक सम्पदा,डोल्पासँग मिल्दाजुल्दा स्थान जस्तै मनाङ,मुस्ताङ जुम्ला आदि । उक्त ठाउँका बारेमा लेखिएका नियात्रा कृति अनि कृतिकार, कृषि, कृषकले लगाएका बाली व्यवस्थापन कसरी गर्ने, पात्रहरूको कामसहितको परिचय, यात्रागर्दा आइपर्ने कठिनाइ समयको अधिक सदुपयोग, यात्रा गर्ने ठाउँका साथीभाइहरूको सम्पर्क तथा भेटघाट आदिलाई समेटेर एउटा सुन्दर कृतिको सिर्जना भएको छ । भवानीले यात्रा स्थलमा पुगेर जुन स्वाद चाख्नु भयो मैले घर बसी बसी त्यो स्वाद चाख्न पाएकोमा उहाँलाई धन्यवाद सहित भावी जीवनको उज्यलताको कामना गर्दै विदा चाहान्छु ।
धन्यवाद
मिति २०८२ साल बैशाख २२ 

मुक्तक
आन्दोलनका नाराहरू चारैतिर घन्किरा छन्  
युवाहरू विदेशिँदा बृद्धबृद्धाहरू थन्किरा छन्
 हकभोग खोजी गर्नु न्यायोचित मान्नु पर्छ
 दमन गर्दा मान्छे मर्दा माखाहरू भन्किरा छन्

देश लुट्नेले लुटी राछन् मोज मस्ती गरिराछन्
निम्न वर्ग रोइरहेछन् बिरोधका नारा छरिराछन्
जति बिरोध गरे पनि यहाँ सुन्नेवाला कोही छैनन्
सत्य आवाज बोलो भने प्रतिशोध नै धरिराछन्

 सत्तापक्ष प्रतिपक्ष देश हीत गर्न होला
सदनका आवाजहरू सहजता भर्न होला
सदन हेर्दा लाग्छ झगडाको मूल थलो
के को लागि सदन? भत्तामात्रै धर्न होला ।

मेरो माटो
सुन्दर छ मेरो माटो
तराई पहाड हिमाल छ
चार जात ३६ वर्ण
अति सुन्दर पूmलबारी छ

मेची,कोशी बागमती
नारायणी, अनि रापती,
बबै,कर्णली महाकाली
अमृतधारा बगाउने खाली

यिनै बाट बिजुली बल्छ  
हीरा मोती र सुन फल्छ
क्रियाशील श्रम लगानीमा
लक्ष्मी नाच्दछिन् आगनीमा

वन हो हाम्रो अमूल्य धन
आश्रित छन् यहाँ जन जन
जडीबुटीबाट औषधी बन्छ
संरक्षणको खाँचो यसले भन्छ

संसारमै अति सुन्दर छ मेरो देश
धर्मकर्म संस्कारमा महान परिवेश
आजकल यिनमा लाग्न थाल्यो घुन
 सजग हौं सबै जागृत बनौ पुन

आठ आठ ओटा अग्ला हिमाल
संसार भरिकै छन् अग्ला विशाल
यिनले पैसा रोजगार दिलाउँछन्
शुद्ध पानी सबलाई पिलाउँछन्

मेरो माटो कैलाश भूमि
मुक्तिक्षेत्र पवित्र छ
पार्वतीको यो जन्म भूमि
शान्ति क्षेत्र विशाल छ
अमर रहोस् मेरो माटो
 यही मेरो कामना छ

आकाश ओढेको डोल्पो' नियात्रा
सदानन्द अभागी
कुनै बेला फलामको घोडाको संज्ञा पाएको आभागी आजकल भने गलित करकलाको डाँठ जस्तै गलागिलित्त परेको महसुस गर्दछ । कृषिबाट अनिवार्य अवकास पाएको जागिरे भएको कारणले होला प्राय कृषि बजारमा जानभने छाडेको छैन । कृषिबजारबाट फोन आयो । मिटिङ छ भनेपछि जानै प¥यो । कृषि बजारमा पुग्ने बित्तिकै बजारकी व्यवस्थापकले सोधि हाल्नु भयो –'भवानी खतिवडालाई चिन्नु हुन्छ सर ? कृषि विभागबाट आउनु भएको थियो । हजुरलाई फोन गरेको फोन लागेन । उनीहरूले पनि हजुरको बारेमा सोधेनन् ।' मैले सुनीरहे । व्यवस्थापकको भनाई सकिएपछि नाम त सुनेकै हो तर भन्न सक्दिन मैले जवाफ दिएँ । उहाँ तपाइँ जस्तै लेखक हुनु हुँदोरहेछ भन्दै मलाई 'आकाश ओढेको डोल्पो' शीर्षकको कृति निकालेर दिनु भयो ।अग्र आवरण हेरें पहाडको बीचमा ताल छ ।  यही होला शे–फोक्सुण्डोलात । पछिल्लो आवरणलाई हेरें । प्राय सबैले आफ्नो परिचय दिएका हुन्छन् तर यहाँ त चर्चित व्यक्तित्व भुवनहरि सिग्देल, प्रतीक, ढकाल र महेश पौड्यालका भवानीप्रति लेखिएका साहित्यिक अभिव्यक्ति रहेछन् ।  यी तीनै जनाले भवानीका सहासिक यात्रा, लेखन शैली शब्दचयन आदिमा मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरेका छोटा तर अति मिठा टिप्पणी पाएँ । कितापका भित्री भाग सरसर्ती पल्टाएँ कृतिको प्रकाशन पेज टर्नर प्रा.लि. बागबजार काठमाडौले गरेको रहेछ । भाषा सम्पादन भुवन खतिवडाले गर्नु भएको र मूल्य रु ४७५.०० राखिएको रहेछ । पछिल्लो आवरणको भित्री भागमा मेरा नजर पर्छन् । यहाँ भवानी खतीवडाको सानो परिचय दिएको पाएँ ।भवानीको जन्म स्थान उदयपुर गढी–८, नेपाल टार , उदयपुर रहेछ । उनको नेपाल सरकारको निजामती सेवामा संलग्नता रहेछ । अध्ययनको हिसाबमा बिएड, एलएलवि, एमए र कृषि डिप्लोमाका डिग्री हाँसिल गर्नु भएको रहेछ । उहाँका दुई कृति 'घाम भन्दा पहिले –२०७८ र चारखोलाको आँगनीमा –२०७९ बजारमा आइसकेका रहेछन् ।'आकाश ओढेको डोल्पो'तेस्रो कृति मैले आज अध्ययन गर्न थालेको छु ।राम्रा काम गरेपछि उच्चकोटीकै पुरस्कार प्राप्त हुन्छन् । भवानी, लक्ष्मीप्रसाद देवकोट काव्यिक पुरस्कार– २०७६, साहित्यपोष्ट उत्तम कृति पुरस्कार –२०७८ र कवि शिरोमणि लेखनाथ पुरस्कार –२०८० बाट अभिनन्दित भै सकेकी छन् ।        
२११ पृष्ठको यसकृतिमा १६ उपशीर्षक छन् ।पहिलो उपशीर्षक छ बाटो लागेपछि । यस यात्रामा जुफाल जहाजबाट जाने सोच भएको र जहाज स्थागित भएकोले बसबाट जाने निधो लिनु । भवानी, प्रभा,रञ्जु र सरस्वती यात्रामा सहभागी हुनु । बसले एक घण्टा अबेर गर्नु  २०७८ साल कार्तिक १ गते चारबजे कलंकीबाट बसले बाटो लिनु र जुगडीमा खाना खाएर गन्तव्यतिर बस लाग्नु । यसमा समयको ख्याल सबैले गर्नु पर्ने, देशका चिन्तनका कुराहरू आएका छन् र प्रकृतिको वर्णन मीठो रूपमा गरिएको छ ।
हेल्लो ड्रागन फल–कार्तिक २ गते विहान लुम्बिनी गेटहुँदै घनवन बुद्धभूमि क्याम्पसमा नजर डुलाउँदै झापाको मेची बहुमुखी क्याम्पसका अतितको झझल्को बल्झिदै शिवराज नगर पालिका, वाणगङ्गा नगर पालिका,  वरिपरिका परिवेश हेर्दै, भालुवाङ हुँदै ठूला ढुङ्गामा एकीकृत जनक्रान्ति जिन्दावाद, नेकपा पढदै,'आफै चोइटिएर धुजा धुजा हुँदासम्म पनि एकीकृत लेख्नचाँहि किन छाडदैनन् हँ ?' प्रस्न राख्दै , निजामति कर्मचारी सङ्गठन दाङको स्वागतबोर्डबाट स्वागत लिदै, सङ्गठनका साथीहरूको नाम स्मरण गर्दै, खेतबारीका हरियाली अवलोक गर्दै, कुन्ता खोला नाघदै, कालाकोटेको बाक्लो बस्ती पुग्र्दै, भालुवाङमा गुड्न थाल्नु यहाँ आउँदा स्वर्गद्वारी देवस्थलको याद आउनु, भुवनहरी सिग्देलले लेखेका तिवारीको घर यतै हुनु पर्ने र भेट्ने इच्छा जाग्नु , भालुवाङको दाहिनेबाट रोल्पा र प्युठान जाने बाटो छुट्टिन्छ र यिनीहरू लमहीतिर लाग्नु,  चिया खानु ,अर्जुन खोला हुँदै वनको सुन्दरता हेर्दै,बेलदमार चिटिक्कको गाउँ र कालिका देवीको मन्दिर हुँदै, कुइरपानी, बबैनदी झिगनी नामको बस्ती हुँदै दाङ पुग्नु र यहाँको सुन्दरतालाई उदयपुरसँग दाज्नु । यस नियात्राले २०५६मुङ्सिर आठ गते नेपाली सेनाका गुल्मपतिसहित १४ जना सैनिकबलाई माओवालीले एकै चिहान बनाएको कुरा,कानुनविद सुवास आचार्यको जन्मथलो, भिमार्जुन आचार्य संविधान विद र अर्जुन मिलन सङ्गीतमर्मज्ञको जन्म थलोको कुरा,तुलसीपुरm बेलझण्डीमा अवस्थित संस्कृत विश्वविद्यालय, ड्रागनफलको बगैंचा , ड्रागनफलकोबारेमा सरस्वतीलाई जानकारी गराउनु, ड्रागनफल२५० वर्ष अघि मेक्सिकोको वनमा फेला परेको र २०५७ सालमा पशु चित्सिक डा. जगन्नाथ राइले नेपाल भित्र्याका कुराहरूको साथमा यो शीर्षक  समाप्त हुन्छ । बाटोमा पर्ने खेतीपाती, बस्तीहरू त्यहाँका प्रकृति सम्पदालाई नबिराई समाबेस गरिएको छ ।  
चक्का चढेर भीरमाथि – यस शीषर्मकमा सिउँडी खेती, सिउडीसँग नातो जोडिएका अग्रगामी किसान लोकन्द्र विष्ट , विक्रम सम्बत १९९५मा हीरा गिरीले बर्माबाट १ बोट कफी ल्याएर गुल्मीको आँपचौरमा रोपेको कुरा, ८० वर्ष भित्र कफी ४२ जिल्लामा फैलिएको र वि.सं. २०७८ सालमा मात्रै ३१ करोड बराबरको कफी निर्यात भएको धारणा यहाँ आएको छ । देशमा हाल भै रहेका क्रान्तिसँग व्यङ्ग कस्तै असली क्रान्ति भनेको कृषिमा भइरहेको क्रान्ति हो भन्नु, बिजौरी बजार, बाट तुलसीपुर घोराही, गणेशपुर,लाहुरेचोक, राम्रीको सुन्दरताले मनै लोभ्याउने, यहाँबाट सल्यान जिल्लाले स्वागत गर्नु, डर लाग्दो पहिरो जस्का १६ ओटा कुइनेटा पारगर्नु पर्ने, अदुवाबाली अनुससन्धान केन्द्र, कृषि उपज बजार सङ्कलन केन्द्र, कपुरबोट, वनस्पति उद्यानकेन्द्र मूलपानी, जडीबुटी सञ्कलनकेन्द्र, लच्किएका सुन्तला, हलुवावेद, अलैंची, १६४१ मिटर उच्चाइमा स्थापित यो उद्यान रामायणमा बर्णित अशोकबाटिका नै हो भन्ने धारणा भवानीले राख्नु । प्रिन्स होटेलमा खाना खानु, कपुरबोटका जनता खाएपीएजस्ता रातापीरा, शोलावाङ,अरिगालेफेदी, सल्लेरी वन,सल्ले खोला, लुहाम, शङ्खमूल,भोटेचौर बस्ती, लान्ती बजार, नजिकैको गुफा शान्तिनगर, श्रीनगर नामको गाउँ भेटिनु आदि ठाउँको वरिपरिको खेतीपाती, प्रकृतिक वर्णन दिलखोलेर गरिएको छ ।
झरीदेखि झरीसम्म – श्रीनगरको विन्दुबाट बसले रुकुम पश्चिम जाने बाटो समायो, पशुअस्पताल रुकुम पश्चिमका ज्ञानुशर्माले फोनगरेर कार्यालयको अतिथि गृहमा बासको  व्यवस्था गरेको जानकारी गराउनु, कृषि विकास कार्यालयका महेश चन्द र ज्ञानु शर्माले  फोन गरि जानकारी लिइरहेका हुन्थे । शीतलपाटी पुग्नु, भट्टेखोलो,बरला बजार,मेखला बजार,थारमारे बाघचौर खरीबोट, रारचौर बाङ्गेलाकुरी, सीम्खोल्ी नामको सानो बजार, जलेखर्क, खौलाबजार नामको बस्तीमा पुगेपछि रुकुम पश्चिमको बाटो छुट्टिनु,झुलनेटा र खारनेटा नामको बस्ति भेटिनु, सिम्रुतुले बजार, वैरागीठाँटी साँखखोलाको पुलमा पुग्दा साँझ पर्नु ,साँखखोलाको नयाँ निर्मितपुल निर्माणाधिन अवस्थामा भत्किएको देखिनु, सोलावाङ बजार, बोहोरा गाउँ,सेरी गाउँ,बागबजार, शहीद गेट आदि स्थान हुँदै तथा वरपरका प्रकृतिका सुन्दरता अवलोकन गराउँदै रातको ठीक ८.३० बजे रुकुमपश्चिमको खलङ्गा बजार पुग्नु, पशुसेवा कार्यालयका कार्यलय सहायक वीरबहादुर रोकाया लिन आउनु ,ज्ञानु शर्माले फोन गरेर स्वागत भन्दै भोली विहान भेट्ने जानकारी गराउनु, भवानी लगायत पशुसेपा कार्यालयको अतिथि गृह्यमा झोला विसाउनु। यस शीर्षकमा पनि प्रकृतिवर्णन र गाडीबाट अवलोकन गरिएका स्थानको तुलनात्मक वर्णन मीठो प्रस्तुतिका साथ गरिएको छ ।
मुसीबज्यैको मुसीकोट –                                          
२०७८ कर्तिक ३ गते विहान व्युझिएर भवानीले सिस्नेहिमाल लगायतका प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाउन लाग्दा ज्ञानु शर्मा र महेश चन्दको आगमन हुन्छ । भवानीले ज्ञानुशर्मा र महेशसँग आफ्ना सहयात्रीहरूलाई परिचय गराउनु ज्ञानु शर्माल कार्यकक्षमा लानु, कार्यक्रम र प्रगतिका कुरा गर्नु, कार्यालयको छतमा लगेर खलङ्गाको सेरोफेरो देखाउनु । कार्यालय परिसर, ल्याबेरेटरी, पशुउपचार स्थल, डालेघाँस नर्सरी स्थल देखाउनु, कम्पोष्टमलको लागि एउटा लैनो भैंसी किन्नु,दूधको बिक्रीबाट उठेको राजश्व ६ महिना भित्रै भैसीको मूल्य उठायो,  कम्पोष्ट किन्न नपर्दा बजेट जोगियो, डालेघाँस बिरुवा विक्री गर्दा गत वर्ष भन्दा २५ प्रतिशत राजश्वमा बृद्धि भएको जानकारी गराउनु ।भवानी ज्ञानु शर्माको काममा निकै प्रभाबित हुनु, उत्कृष्ट पुरस्कार पाउनु पर्ने धारणा राख्नु , महेशसँग जिप चढेर सल्ले विमानस्थलसहित सदरमुकामको मूलबजार घुम्नु ,२५ रुपियाँ तिरेर मुसीकोट दरबार हेर्न जानु, 'भरिएको पाथी जस्तै थुम्कोलाई मुसीकोट दरबार भनिदो रहेछ । थलीमा मुसीबज्यैको भव्य शालिक, शालिकलाई हेर्दा एकदमै रमणीय डाँडाँमा सुनौलो रङको छातामुनि सुन्दर प्रतिमारूपी 'मुसी' देख्नु, । ठूला ठूला गाजले आँखा,चेप्टो अनुहार झुम्के बुलाकी लगाएको बान्किलो नाक मोनालिसाको चर्चित तस्वीर झै मुस्कान फक्रिन लागेका सुन्तला केस्रे ओठ । कम्पनीमालाले सजिएको गला ।' भवानीले राम्रो वर्णन गर्नु भएको छ । मुसीको प्रतिमा नजिकै ठूलो ढुङ्गो तल बँदेल गुफा, मुसीडाँडाको थाप्लामाथि सरस्वती मन्दिर र मन्दिरकै आडामा भ्यू–टावरको अवलोकन र दरबारको चौकीदारकी पत्नी कृष्णासँग दरबारसम्बन्धी जानकारी लिन चाहानु र कृष्णाले मुसीकोटे राजाको दरबार कुप्रीकोट भन्ने ठाउँमा रहेको, राजाले बँदेल पालेका र बँदेल भागेर यही गुफामा आएको राजाले हराएको बँदेल खोजेर ल्याउने आदेश दिनु । मुसी सालका पात टिप्नजाँदा बँदेल भेट्नु र दरबारमा लगिदिनु, पुन भाग्नु र सोही ओडारमा आउनु, मुसील लगीदिनु, यसरी बँदेल तीन तीन पटक भागेर गएपछि राजाले मुसीलाई त्यहाँको विवरण माग्नु, मुसीले सबै हेर्दा डाँडाको थाप्लोमा देवीको मूर्ति फेला पार्नु र राजालाई सबै जानकारी गराउनु राजा आएर हेर्नु र दरबार त्यही बनाउनु र राजधानी सार्नु , मुसीलाई बक्सिस, माग्न भन्नु मुसीले आपूmले पत्तालगाएको ठाउँमा दरबार बनेकोमा खुसीलाग्यो बक्सिस चाँहिदैन भन्दा राजाले बक्सिस लिनै पर्छ भनेपछि दरबारको नाम मेरै नाममा राखियोस् भन्दै बिन्ति चढाएपछि दरबारको नाम मुसीकोट राखिएको जानकारी पाउनु । मुसीको यो अमरत्व बक्सिसलाई मनन गर्दै भवानी खतिवडाले धादिङकी माइली सर्किनीलाई सम्झनु जस्ले जुद्धशमशेरलाई ३ महिनासम्म पानी नपर्नुको कारणमा यसरी जनाएकी थिइन्– 'राजाले छाडे राजपाट गर्न बाहुनले छाडे वेद
अड्डाले छोड्यो नियाँ र निसाफ बर्सिन छाडे मेघ ।' महेशले मुसीकोटको डाँडाको थाप्लोबाट देखिने सबै स्थलको अवलोकन गराउनु, सरकारी कार्यालय चिनाउनु, २०६१ साल चैत्र २५मा खारास्थित सैन्यअड्डामा भएको माओवादीको भिषण आक्रमणमा ३०० जना नेपाली एकै चिहान भएको स्थान औल्याउनु, भवानीले भोजपुरमा भोगेका संतस्त्रका क्षणहरू र कालीकोटको पिलीको घटना, सोलुको सल्लेरीको घटना र बाँदरमुढेको स्मरण गर्नु, महेशले आफ्नै थातथलो र घरसम्म चिनाउनु, सानीभेरी र मुसीकोटबाट विदा हुँदै तरकारीबीउ उत्पादन केन्द्र पुग्नु, महेशकी जीवन सङ्गिनी सुशीला शाह यहाँ कार्यरत हुनु, कार्यलय प्रमुख किशोरमानसँग कार्य प्रगति को जानकारी पाउनु, खलङ्गाको भाइरल झोलुङ्गे पुल कभर्टहल आदि अवलोकन गर्दै थालीबाट खलङ्गाको अवलोकन, खाना खानु, वीरबहादुरलाई टिप्स दिनु,महेशसँगै सल्लेबजार पुग्नु्, राडी बजार जाने सुमोमा चढेर महेशसँग विदाहुनु, सुमो पातुखोला हुँदै हिड्नु, छिन्खेत बजारमा सुमो रोकिनु, अघि जाँदा पहिरोमा पुग्नु, पहिरोको हिलामा पैदल हिड्न पर्नु ,पार्सिबाङकी हीरा बाठामगर राडीबजारमा कार्यरत दुई जना शिक्षक पनि यात्रामा साथ भएकाले बातचित गर्दै हिड्नु, सोर्पmुताल, शे–फक्सुण्डो तालभन्दा पनि राम्रो ताल भएको जानकारी पाउनु, सुने छहरी गाउँ, बासथला गाउँ, भेरी पारिका गाउँ जाजरकोट,जाजरकोटको जानकारी पाउने वित्तिकै अन्तर्जातीय विवाहका २०७७ जेठ १० गते मारिएका नवराज विश्वकर्मा र ६ जनाको स्मरण गर्नु,आत्मा शान्तिको कामना गर्नु, सुमोले राडीजिउलाको  सन्दिमा होटेलमा पु¥याउनु र आजको बास सोही होटेलमा हुनु ।
भेरीको तिरैतिर–   २०७८कार्तिक ४ गते बिहान चारबजे उठनु, राडीजिउलालाई छोड्दै भेरीको झोलुङ्गेपुल तरेर जाजरकोट जिल्लाको बगराबजार पुगेर बुटौल र पोखराका ८ जना सहित सुमोमा चढ्नु, खगेनकोट गाउँ पुग्नु , मैदे बाक्लो गाउँमा पुग्नु, त्यपछि तात्रागाड, सानो गाउँ, दूधेखोला, रम्दा नाउँको ठूलो गाउँ,जहाँ प्लाष्टिक टनेलभित्र कतै गोलभेँडा,काउली,बन्दा, मेवाका बोट, केरा बगान अवलोकन गर्दै डोली जिउला गाउँमा पुग्नु ,सुमोले चौखा बजार पु¥यायर ओराल्नु, छरीबगर ठूलो बस्ती सूर्योदय माध्यमिक विद्यालयको दुइतले भवन, उसुमखोला तरेर दामाचौर प्रवेश, ८०० रुपियाँ तिरेर सुमो चढ्नु, सुमोमा राखेको ब्रोइलर कुखुराको गन्धले सताउनु, ढाँरथलाको उकालोमा सुमोको टायर पड्कनु, त्रिवेणी पुगेपछि सुमो रोकिनु र खाना खान थाल्नु यो शीर्षक यही सकिनु । स्थान विशेषको नाममात्र यहाँ जोडे पनि प्राकृतिक सौन्दर्यताको वेतोड वर्णन यहाँ अध्ययन गर्न पाइन्छ ।
ज्वालामुखीको पहिरो मुनी – साथीहरूले खाना खानु, भवानीले झोलुङ्गेपुल तरेर भेरी पारिसम्म पुग्नु, भेरी र जगदुल्लाको सङ्गम भेट्नु, खदाङ्का खड्गबहादुर नेपाली भेट्नु, उनीबाट भेरीपारि डोल्पा जिल्लाका दुई पालिका मुड्केचुला र जगदुल्ला रहेको जानकारी पाउनु ,सुमो चिण्डेबगर गएर रोकिनु, पहिरो झर्नु यो पहिरो झर्नुको कारण ज्वालामुखीको कारणले  हो अरे, केही क्षण रोकिएपछि ड्राइभरले पहिरो पार लगाइ दिए । ठूलो बस्ती भएको  खदाङ पुग्नु, वारिको खदाङ रुकुम पट्टीको र पारिको खदाङ डोल्पातिरको, खदाङमा सुमो भेट्नु, प्रहरी पोष्टमा नाम लेखाएरमात्र सुमोमा चढ्ने जानकरी ड्राइभरले गराउनु र पोष्टमा नाम लेखाउनको कारण जान्दा उपल्लोडोल्पा गएकाहरूमा केही हराएको हुँदा फर्के नफर्केको अभिलेख राख्न र डोल्पामा दुर्लभ जडीबुटी वन्यजन्तुको अवैध धन्दा रोक्नको लागि भएको जानकारी पाउनु र खदाङ्गाउँ पैदलै छिचोल्नु, लाहा गाउँको पत्ता लगाउनु, र सोमो चढ्नु, त्रिपुरासुन्दरी नगर पालिकाको बगर भन्ने ठाउँमा सुमोे रोकिनु, आधिघण्टा हिड्नु पर्ने कुरा लालीले बताउनु, सुमो स्टपमा पुग्नु, सुमोलाई सोधनी गर्नु, छ बजेपछि प्रशासनले चलाउन दिंदैन भन्ने जानकारी पाउनु , प्रमुख जिल्ला अधिकारी माधव ढकाललाई फोन गर्नु अनुमति लिनु, दुनै नआई शूलीगार्ड राष्ट्रिय निकुञ्जको कार्यालयमा ओर्लनु भन्ने र वार्डेन गोपाल खनाललाई बासको लागि भनिएको कुरा जानकारी पाउनु । शूलीगार्डमा आएर सुमो रोकिनु गेटमा भएका कर्मचारीलाई आवासको कुरा सोधेर झोलुङ्गे पुल तर्नु दुइजना कर्मचारी भेटहुनु, आवासमा उनीहरूले पु¥याई दिनु र वार्डेन गोपाल खनालले स्वागतार्थ उभिनु भएको र खाना खान होटेलमा जान जानकारी गराउनु र होटेलमा जाँदा बाटोमा सर्प भेटिनु ,होटेल मालिकले आइमालाई सर्पले हेपेको भन्दा नराम्रो लाग्नु तर विवाद नगर्नु । खाना खाएर बिस्तरामा लागेपछि यो शीर्षक समाप्त हुन्छ ।
फैलेको पानी र खुम्चेको स्याउ– कार्तिक ५ गते प्रभाकर गेष्टहाउसमा चिया पिएर यात्रा शुरुहुन्छ । यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यले भवानीलाइ निकै प्रभावित पार्दछ । कतै कालीदासका धारणा, कतै आफ्नै धारणा कविता मार्पmत प्रस्तुत भएका छन् ।कतै नियात्राकार गीता रेग्मी र कतै कृष्ण धरावासी यात्रालाई आफ्ना यात्रासँग तुलना गर्दै खलरूपी सुन्दर एक गाउँमा पुग्नु, ७ घर, ढुङ्गाकै छानो भएका, गाउँको बीचमा एउटा चौतारो,चौतारोमा फलामे बेञ्च बेञ्चमा एकजना वृद्ध शिरको टोपी र दुबै कान छोपिने गरी जमरा सिउरेर बसिरहेका सँग भेट हुन्छ । परिचयमा पदमबहादुर मगर भन्छन् । उनले जमरा लगाई दिन्छन् र सँगै जान्छन् र कागने गाउँ पुग्नु  पदमबाकी बुहारीले चलाएको होटेलमा लगेर खानाखाने आग्रह गर्दछन् । ढिडो खाने भनेपछि ढिडो तयार हुन्छ पदम बहादुरका इष्ट त्रिपुरकोटका मानबहादुर रोकायले तीन छोराछोरी दुनैमा राखेर क्याम्पस पढाई राखेका र तिनको खर्चको लागि उपल्लो डोल्पामा खुर्सानी बेच्न गएको भनेर परिचय हुन्छ । अस्मिताले आफ्नो बुढो पनि काठमाडौमा भएको जानकारी गराउँछे । अस्मिताले भन्छे– एउटा छोरो जन्मेको थ्यो । त्यो पनि सानैमा मरिगयो । त्यसपछि बुढाले छोडिगयो । ' यस विषयमा भवानीको समूहलाई चिन्तित बनाउँछ ।  कागनेमा पुगेर फोक्सुण्डो खोलो तर्नु, विजयशाल पुग्नु, गाँजा र अग्ला अग्ला ढुङ्गा देख्नु साथै फोक्सुण्डोको फैलावटलाई हेर्नु, भवानीले यस  विषयमा कविता कोर्नु –
झुटा नौला नौला प्रगति गरियो रे भुवनमा
हवेली बाटो रे अति भडकिला कुञ्ज वनमा
घमण्डी हे मान्छे  प्रकृति तँ बना हेर्दछु नयाँ
हिमाली फोक्सुण्डो  लु न त रचिदे त्यो शहरमा ।
पृष्ठ ११६
वनको बाटो छेउछाउका अग्ला ढुङ्गामा बुद्धका सुन्दर चित्रहरू कुँदिएका छन् अनि लेखिएका छन् –'ॐमणिपद्मे हुँ र ॐ मात्रिमुहे साले दू'। यो बाहेक भवानीले  अरू पढ्न नजान्नु । वनक्षेत्र पारगरेपछि गाउँ भेटिनु आँखे खोला देखिनु, यहींबाट ठूलीभेरी नगरपालिकाको सीमा समाप्त भएको र फोक्सुण्डो गाउँपालिकाको सीमा आरम्भ भएको जानकारी पाउनु, होटेलमा पस्नु स्वदेशी पाहुनाले खाना खाँदै गरेका र तिनीहरूले खाना खाए पछि चिनजान हुनु । २०१९सालका सांसद लक्ष्मीशरण शर्मा न्यौपानेले धौलागिरी अञ्चलको घोल्पो जिल्लालाई कर्णाली अञ्चलको डोल्पा जिल्ला बनाई दुनैलाई सदर मुकाम बनाएकाकी नातिनी सुस्मितासँग परिचय हुनु । डोकोमा स्याउ राखेको देख्दै रोगी जस्ता लागे पनि १० रुका दरले १० दाना किन्नु र भवानीले बगैचा हेर्नु र काँटछाँट गर्न र मलजल गर्न सिकाउनु, आपूmले पनि सिकाएको काम गर्नु र अरुलाई पनि सिकाउनु भन्नु र नाम सोध्नु किसानले म पोरखबहादुर शाहा भन्ने जानकारी दिएपछि भवानी साथी भेट्न जानु ।
चुच्चो जोडने चरीहरू–  पोरखबहादुर शाह खोलाको डिलसम्म आउनु र फर्कनु, वनको सुन्दरता हेर्दै, होचो काठेपुल तर्दै, निकै ठाडो उकालो चढ्दै, कलात्मक देउराली पुग्दै, पूर्व र यो कलात्मक देउरालीको भिन्नता केलाउँदै ,मरेका आफन्तको नाममा बनाएको जानकारी लिंदै, साधारण र लामा झाँक्री, धामीको बिसौनीमा फरक पाउँदै, लामा धामीकोमा लुङ्ता र छोत्तर टाँगेको र मरेर जानेको नाम पनि लेखिएको हुने, उकालो सकिने बित्तिकै सानो फाँटमा सानो गाउँ र सूचनाले जनायो 'छेप्का' गाउँ, न्यु वेलकम होटेलमा बास बस्नु , होटेल मालिक्नी बालकुमारी उसको श्रीमान सलमानको परिचयलिनु छोरालाई दार्जिलिङमा पढाएको र छोरीलाई गाउँमै पढाएको जानकारी पाउनु ,होटेलमा बस्ने ठाउँ नभएको देख्नु,२०७८ कार्तिक ६ गते बिहान चारबजे उठेर हिडनु, बाटोमा एक जोडा चरीले चुचो जोडेर रासलीला गरेको देख्नु, यस विषयमा कालिदास र देवकोटाका पात्रकाहरूलाई स्मरण गर्दै सेडाकको टि हाउस नामको छाप्रोम ७ बजे पुग्नु, तालमा पुग्नको लागि १२ बजे अघि झर्ना पुग्नु पर्ने जानकारी पाउनु, पशु खेद्ने पछि बाट र मान्छे खेद्ने अघिबाट भन्ने योजना बनाएर हिडनु ।
 भेलपुरी जोडी –सेडाक भन्ने टिहाउसको छाप्रोबाट भवानीको समूह हिडछ । बुटवलको टोली पनि भेटिनु, भेलपुरी नानी हिडन नसके अवस्था केटा साथीले चाँडै हिडने भनेको भावानीले सुन्नु, बोलाउने वालाको नाम पनि भेलपुरी, दुवैले एमबीए पढेका, पढाइ सकेर जागिर खाएर सँगै सँगै जीवन विताउने निर्णयमा पुगेकाहरूसँगै सँगै हिड्नु, रामवाण गुल्मको सूचनापाटीमा आफ्ना सामान चेक गरेरमात्र अघि बढ्ने सूचना पढ्नु , जाँचक फेला नपर्नु, अघि बढ्नु , दुई घण्टामा स्यानो बस्ती ¥याचीमा पुग्नु, त्यहाँबाट सुन्डो भन्ने ठाउँमा पुग्नु,एउटा झुप्रोमा खाना खानुहोस् बसेको पैसा तिर्नु पर्दैन भनेर लेखेको देख्नु, अगाडी बढ्नु, बागराल पुग्नु ,४÷५ काठेघरमा  होटेलका होर्डिङबोर्ड झुण्ड्याएको देख्नु ,यार्सागुब्मा सङ्कलन सम्बन्धी सूचना पढ्नु, ३१३४ मिटरको उच्चाइमा रहेको झर्नाहोटेल नामले परिचित बस्ती(चुनुवार)मा पुग्नु,चुनुवारको स्वास्थ चौकी देख्नु,यहाँ ५०÷५५ वर्षे साहुनी र १६÷१७ वर्षे किशोरीले पकाएको खाना खानु, त्यहाँबाट ११ बजे उकालो लाग्नु, पालम नामको बस्तीमा पुग्नु,पालमको चौतारीमा बिश्राम लिनु, नाङ्गो पहाड देख्दा मुस्ताको स्मरण हुनु, डाँडाको थुम्कोमा दुई केटा फेला पर्नु र यिनीहरूले पहिला रेखी गाउँबाट अपर डोल्पा गइने जानकारी गराउनु र यहाँको गरिबीको यथार्थ जनाउनु ,पहाडको थाप्लोमा बिसौनीमा जाजरकोटे विमल रोकाय र सन्देश चन्द भेटिनु, उनीहरूले बेजोडको झर्ना भेटिने र पौने घण्टा जतिमा लातमै पुग्ने जानकारी गराउनु, भवानीले बाटोको सुविधामा डोल्पाको गरिबी हट्ने र 'उही प्रतीक ढकालको शब्दमा भन्ने हो भने , शेर्पाहरू पनि आखिर हिँडेर मात्रै चुचुरोमा पुग्छन् नि, होइन र ?' शब्दको स्मरण गर्नु ।    
फोक्सुण्डोको ''शे''रमाइलो –पालमबाट हिडेको डेड घण्टामा उच्चाइमा पुग्नु,स्वागतद्वार राता, नीला र पहेंला लुङ्ता द्वारा सिंगार गरिएकोबाट स्वागत पाउनु, रोमन्चित हुनु र भर्तृहरिको नीतिशतकलाई सम्झनु ,उकालो चढ्नु, अग्लो भिरमा सुन्दर र विशाल १६७ मिटर अग्लो शूलीगाड झर्ना देख्नु ,निकै आकर्षक हुनु, मुगु, कालीकोट, जुम्लाका प्राकृतिक सम्पदाहरू र दैलेखका प्राकृतिक ज्वाला,सुर्खेतको बुलबुले ताल, राराको स्मरण गर्नु, अघि बढ्नु, पहेंलो रङ्को बोर्डमा ध्भिि अयmभ तय ग्उउभच मयउिब च्ष्नmय ९घटघछ m० र अव १० मिनटमा शे–फक्सुण्डो ताल पुगिने, काङ्लापास जानिहो भने १६ घण्टा र शे–गुम्मा जानेहो भने २० घण्टा लाग्ने सूचना पढ्नु र रिग्मो पुग्नु । यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई दिलफुकाएर वर्णन गरिएको छ –'यसको शाश्वत र अकल्पनीय सुन्दरतालाई न आँखाले ठम्याउन सक्छन् न संसारका कुनै पनि क्यामेराले उतार्न नै सक्छन् ।' भवानीले यहाँ आउन सक्षमताको लागि माता अम्विका देवीप्रति शिर नुगाउँछिन् र पिता डिल्लीप्रसाद खतिवडाप्रति चिरऋणी छु भन्छिन् र पिताको आत्माको चिरशान्तिको कामना गर्छिन् । यो खुसीको क्षणमा छोरी आस्था, छोरो आदित्यराज, जीवनसाथी शुक्रप्रसाद भट्टराई र घरका सबै परिवारलाई सम्झनु हर्षका आँसु बगाउनु । डाक्टर हर्क गुरुङको कृति 'मैले देखेको नेपालमा' मा रिग्मोमा १३ घर भएको लेखिएकोमा हाल १०० घरको हाराहारी भएको धारण यहाँ आएको छ । छेवाङ लामाको लामा होटेलमा बास बस्नु, छेवाङका ३ बहिनी जेठी याङजोङ –(आनी) कान्छी जिम्पा(काठमाडौमा विएसडब्लु पढ्द)ै माइली भीमा आमाकी सहयोगी ।
शे–फक्सुण्डो उत्पत्तिको बारेमा जान्ने जिज्ञाशामा एउटी राक्षस्नी एक बटुको पानी र एक बटुको तेल लिएर बासबस्न आउनु बास नपाउनु र रिसाएर त्यो पानी त्यही पोखि दिनु यसैबाट पानी बढ्दै यो तालको र्मिाण हुनु ताल नजिकैका लामाहरूले बास दिनु तर दुःख दिन्छे कि भनेर मारिदिएको घटना छ । भवानीले राराको तालको कुरा महादेव रारामा बास बस्न आउँदा बास नपाएर कमण्डलुको पानी खनाएकोले रारा बनेको कुरा, प्रथम जगद्गुरु (अनन्तश्री विभूषित बालसन्त मोहनशरण देवाचार्य)ले भवानीलाई भनेको कुरामा भोलेनाथ एकदिन  भैरबसँग रिसाउनु । भैरव कसैलाई नभनी हिड्नु, कैलाशबाट टाढा हुँदै जाँदा रिस शान्त हुनु र रिग्मोमा शिवजीको आराधना गर्नु शिवजीले दर्शन दिनु र वरमाग्न भन्नु भैरवले शिवजीको जटाबाट गङ्गाका सहस्रधारा खसाली दिन र त्यही जलबाट नित्य अभिषेक गर्दै हजुरको आराधनामा बस्न पाउँ भन्ने वरदान माग्नु, शिवजीले जटाबाट धारा बगाइ दिनु र भैरवी कुण्डको निर्माण हुनु, भैरवी कुण्डबाट निस्केको पानीलाई भैरवी गंगा  भनिनु ।  यसको वर्णन स्कन्द पुराणको हिमवत्खण्डअन्तरगत ४६ औं अध्यायको ६३ औं श्लोकमा उल्लेख गरिएको छ भनिएको छ । भवानीले जगत गुरुको कार्यमाथि प्रकाशपार्दै भन्नु हुन्छ –'महाकाली क्षेत्र अन्तरगत झम्केनी धाममा तपाइँको सत्प्रयासले उभिदै गरेको नेपाल आमाको  १७५ फिट अग्लो अष्टधातुको मूर्तिमा भोलीको उज्यालो नेपाल देखि रहेको छु ।' जाजरकोटको कुशेगाउँपालिकाबाट ७जना कर्मचारी आउन्ु, छेवाङले भवानीलाई काठमाण्डौ कर्मचारी भन्ने जानकारी पाएपछि  हुम्लाको सिडियो साहाव (गणेश आचार्य) यहाँ सपरिवार आउँदा लौरो हराउनु भएको र मैले उक्त लौरो खोजीदिएको हुँदा उक्त लौरो लगिदिने आग्रह गर्नु, ३२ वर्षे डा. सुदीप 'क्रान्ति' नामक उपन्यासका लेखकको मृत्युलाई सम्झेर आमा सरस्वती रोइरहनु, चितवनका आठ जना युवाहरूले नेपाल जस्तो सुन्दर ठाउँ कतै छैन भनेको भवानीले सुन्नु ,दोहोरी गीत गाउनु नाच्नु, छेवाङ्सँग रिग्मोमा अरू हेर्नलायक ठाउँको भवानीले सोधनी गर्नु र तालको पल्लो किनारमा बोन धर्मको पुरानो गुम्बा हर्न पर्ने जानकारी पाउनु । भवानीमा कौतुहलता बढ्छ र बोन धर्म र बौद्ध धर्ममा रहेको भिन्नता जान्न चाहनु र बोन धर्मले 'समयक्रममा पृथ्वीमा १००८ बुद्धको जन्म हुन्छन् । ती सबै बुद्धहरूले आआफ्नो हिसाबले बौद्ध परम्पराका दर्शनहरू प्रतिपादन गर्छन् ।' १००८ बुद्धमध्ये आजभन्दा १८००० वर्ष अधि आठौ बुद्धको रूपमा तेन्वो श्रेनाव मिवो जन्मनु भएको र उनले बोन धर्मको माध्यमबाट आफ्नो कृति फैलाउनु भएको धारणा आएको छ  । बोनधर्मका देवता भनेकै प्रकृति हुन् भनिएको छ र बौद्ध धर्म र बोन धर्मको भिन्नतामा बौद्धधर्मवालाले 'ॐ मणिपद्मे हुँ जपछन् र बोनधर्म मान्नेवालाले 'ॐ मात्रिमुहे साले दू' जप्छन्, भन्ने धारणा कृतिमा आए पनि यी दुई धर्ममा धेरै भिन्नता देखिन्छन् । बौद्ध लामा टेतोन छेवाङ छुल्ठिमले पन्ध्रौ शताव्दीमा पाल शेनतेन थासुङ छेलिङ् गुम्बा बनाएका र हाल बोन बुद्धिष्ट महासङ्घ र रिग्मोबासी मिलेर यो गुम्बामा गुरु तेन्पो श्रेनाम मिवोको ५ फिट अग्लो मूर्ति निर्माण र गुम्बको मर्मत सम्भार गर्न लागेको यो  हेर्न पर्ने जानकारी भवानीले पाउँछिइन् ।  तालका अनेक चालहरू– २०७८ साल कार्तिक ७ गते ब्रह्ममुहुर्तमा उठनु राराको तालले रङ्ग परिवर्तन  गरेको स्मरण गनुर्, शे–फोक्सुण्डोमा सूर्यको रश्मि पुग्नु अगावै पुग्नु हिजो हेरेको नीलो पना आज तेलपना धारण गरेको देख्नु, यस अवस्थामा भवानी बरिष्ठ साहित्यकार भुवन हरी सिग्देलले यात्रा किसिम किसिमका नियात्रा कृतिमा वर्णन गरिएको रसुवाको भैरव कुण्डको कालो र विशाल जलसंसारलाई स्मरण गर्दै शे–फक्सुण्डोको रङ्ग फेरेको हेर्न व्यग्र रहेकी धारणा आएको छ ।जलतरङ्ग उम्रदै फैलदै गरिरहेका र सूर्गको किरण जहाँ जहाँ परेका छन् त्यहाँ त्यहाँ नीलो रङ्ग र सूर्यको किरण नपरेको स्थानमा पानीको रङ्ग कालो नै रह्यो, तर केन्द्रभागमा सुनौला रङका लहर उम्रिदै र फैलिदै जानु , तालको किनार तर्फको पानी निख्खर सेतो रङमा परिणत हुनु, एउटै तालभित्र एकै समयमा एउटै तालमा पानीको रङ चार किसिमको देख्न पाइएको र हावासँग लहरिदै जाँदा सबै रङ नीलाहँुदै गएको देख्न पाउनु । कुसे गाउँपालिका साथीहरू आएर स्पिकरमा गीत गाएर नाच्न थाल्नु, भवानीका साथी पनि अनुरोधमा नाचमा सहभागी हुनु, पानीको निकासमा पुग्नु र यो ताल काञ्जिरोवा हिमाल र दर्जनौ हिमलेकहरूको पवित्र रसायनबाट निर्माण भएको ठहर गर्नु । पानीको निकास भएको ठाउँमा काठको साँघु भएको र साँघु तरेपछि ताल भव्य देखिनु, पाटन भन्दा पल्तिर पाल शेनतेन थासुङ छेलिङ गुम्बा रहेको , गुम्बा पुग्नु भन्दा पहिला गोरेटो माथि सैनिक कार्यालय, क्याराभान सिनेमाको छायाङ्कन भएको स्थान, पाँच घण्टा व्यतित गर्नु , खाना खानु विदा हुनु, स्याङ्जु बैजीसँग भेटहुनु यहाँ ओखती नपाएमा दुख हुने पैसाको खाँचो छैन सबै राम्रो छ भन्ने कुरा सुनाउनु, रिग्मो महिला समूहले तालको सफाइ गर्नु,तालमा फोहोर गर्न नपाइने गरे आर्मीले समातेर लैजाने, जानकारी पाउनु । अपर डोल्पा जान नसकेको कुराहरू रञ्जु र भवानी खतिवडाले चलाउनु र हिमालपारी पुगेपछिका लेखकदेखि धेरै कृतिकारका नाम स्मृतिमा आउनु, भेलुङचउरको मोहनीमय वन शुलीगाड झरना गाउँसित र तापिरिचा विद्यामन्दिरसँग विदा माग्दै तल झर्नु ।
¥याचीको रैबार – सम्झना होटेलमा दुनैबाट आएका एकहुल युवक भेट हुनु, कागने गाउँका एकजना बुढा बाले मेरा चारजना छोरी माथी गएका हिड्न सके या सकेनन् विमार परेकी भेटे सम्झेको भनिदिनु है भनेका थिए भन्ने समचार पाउनु, ¥याची पुग्नु र पाहुना घर होटेलमा बास बस्नु । होटेलवाला भीम गुरुङ र उनकी श्रीमतीलाई भवानीले स्याउखेती व्यवस्थापन सम्बन्धी जानकारी गराउनु । यिनका एक छोरा र एक छोरी दुनै बसेर पढेको जानकारी लिनु खाना खानु अनि सुत्नु ।
यार्सा चियर्स –२०७८ कार्तिक ८ गते बिहान उठ्नु, भीम दम्पतीले विदा गर्नु, छेक्का पुग्नु, न्यू वेलकम होटेलकी बालकुमारीसँग भेट हु्नु ,यहाँबाट विदा हुनु र छमकुनी होटेलमा पुग्नु, अस्मितासँग भेटहुनु र अस्मिताले पदम बालाई खवर गर्नु पदम बा आउनु,अस्मिताको श्रीमान उनलाई छाडेर ७ वर्षसम्म बाहिर बसेकोमा अस्मिताको बिचार जान्न रञ्जु र भवानी भान्सामा छिर्नु र अस्मिताको र श्रीमान बीचको सम्बन्ध बारेमा जानकारी लिनु, दुबैको सम्बन्ध घनिष्ट रहेकोले अस्मिताले मायामार्न नसक्ने र उसको श्रीमानले पनि माया मार्न नसक्ने धारणा पोख्नु, फापरको रोटी र तरकारी खानु र पदम बाले काठमाण्डौ आउने र सबै छोरीलाई भेट्ने धारणा राख्नु त्यहाँबाट विदा हुनु, खलरुपी गाउँ काट्नु, शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज कार्यालय शूलीगाड पुग्नु, वार्डेन गोपाल खनाल सँग भेटहुनु, उनले जलपानको व्यवस्था गर्नु , सुझावको आग्रह गर्नु ,भवानीले पनि बाटोमा फालिएका पलाष्टिकको व्यवस्थापन र दोबाटोहरूमा पदयात्री अलमल नपर्ने खालका संकेत बोर्ड राख्ने सुझाव दिनु र दुनैतिर लाग्नु । धर्मशालाको प्राङ्गणमा पुग्नु, धर्मशालाको बोर्डमा ओखलढुङ्गा निवासी डा. उदयबहादुर कार्कीकी छोरी एलिना कार्कीको मिति २०५१ साल असार १४ गतेका दिन २ वर्ष ५ महिनाको उमेरमा दुनैमा मृत्यु भएको विवरण लेखिएको पढ्नु, अघि बढ्नु स्वास्थ आयुर्वेद केन्द्र भेट्नु,भेरीपारि ठूलो बस्ती देखिनु, मोवाइलले टावर देखाउनु शरद लामालाई फोन गर्नु,कार्यालय सहायक लिन आउनु र कृषि विकास कार्यालय पुग्नु, जहाजको टिकटको लागि प्रमुख जिल्ला अधिकारीसँग अनुरोध गर्ने कुरा लामाले भन्नु, प्रजिअ वेदनिधि अधिकारीसँग भवानीको चिनजान भएकोले भेट गर्न जानु, हवाई टिकटको लागि अनुरोध गर्नु, प्रजिअले स्टेसन मेनेजरसँग कुरा गर्नु र दुई फ्लाइट भयो भने दुई जनालाई भोली नै पठाउने भन्ने कुरा हुनु । जुफाल एयरपोर्टमा ६ बजे नै पठाउने कुरा हुनु र दुई जनालाई प्रजिअकै गाडीले पु¥याइ दिने कुरा भयो । भोलीको खाना प्रजिअकोमै हुने भयो ।जिल्ला कृषि विकास कार्यालयमा  खाना खाने र बास बस्ने काम भयो ।
ती नौ थान पुतली –प्रभाजी र सरस्वती एयरपोर्ट जानु । रञ्जु र भवानी प्रजिअको निवासमा खाना खान जानु । जहाजको टिकट प्राप्त हुन नसकेपछि मोटरबाटै जाने निधो गर्नु र रुद्रे बुढा र चेतकुमार धरालाको हातमा खाजा खर्च दिएर बाटामा निस्किनु । शरदले गाडी चढाउनु र त्रिपुराकोट नगरपालिकामा हिराचन्द धराला भएकोले त्यहाँ पसेर जानेकुरा शरदले भन्नु, त्रिपुराकोटमा हिराचन्द धराला अरुकर्मचारीहरूले स्वागत गर्नु , बाला त्रिपुरा सुन्दरीको दर्शन गर्न जाँदा हिराचन्दले आफ्नो घर पनि देखाउनु,सुन्दरी नामको खोला तरेपछि हिमज्योति आधारभूत विद्यालयका विद्यार्थी भेटिनु चकलेट बाँडनु , हिराचन धराला कि श्रीमती मुना बोहोरासँग परिचय हुनु, थुम्का माथिको बाला त्रिपुरा सुन्दरी भव्य मन्दिरमा अग्ला अग्ला लिङ्गाहरू ध्वजाहरूले सजिसजाउ, ढुङ्गाकै गाह्रो रङ्गिन जस्ताका छाना भएको काईगाउँ, न्यौपानेहरूको बसाई, बाला त्रिपुरासुन्दरीको उत्पत्तीसँग न्यौपाने जोडिएर आउने कथा रोचक भएको कुरा हीराले कथा सुनाउन थाल्छन्– बि.सं. १११४मा त्रिपुराकोट गढीमा विक्रम शाही नामका राजाको दरबार थियो । राजाले यहीं बस्ने १४ घर विष्टहरूलाई काजी र भारादारको रूपमा भर्ना गरेका थिए । मन्दिर भएको ठाउँमा राजाको दरबार र दरबारको आडमा धानकुट्ने ओखल थियो ।विष्ट गाउँका महिलाहरूले धान कुट्दै जाँदा त्यस ओखलमा अनौठा क्रियाकलाप देखिन थालेछन् । कहिले ४माना धान कुट्दा ४ पाथी चामल आउने र कहिले ४पाथी धान कुट्ला ४माना चामल आउने हुन थाले छ । योकुरा राजाका कानमा परेछ र राजाले ओखल भएको ठाउँ खन्न लगाए छन् । विष्टहरूले दिनभरी खन्ने तर भोलल्टि आउँदा खाल्टो जस्ताको तस्तै हुने । राजाले रात दिन खन्न लगाएँ । ७ दिन ७ रात खन्दा अष्टलक्ष्मीको चित्र कुँदिएको तामाको थालीले छोपिएको तामाकै ओदान माथि बसाइएको घिउको कराही फेला परेछ । कोदालोले खन्दै गर्दा  कोदालोले छोएर तामाको थाली भुँइमा खसेछ । खन्ने काजी वेहोस भएर भुँइमा लडेछन् र त्यो थाली भुँइमा खस्ना साथ घिउको कराहीबाट ९थान पुतली उत्पन्न भएछन् र भुरुरु उडेछन् । उडेका पुतली देवीको रूपमा परिणत भएर राना र विष्टलाई दर्शन दिएछन् । तीनै ९ओटी देवीमध्ये बाँकेकी बागेश्री, जुँलाकी कनका सुन्दरी,सल्यानकी खैरवाङ भगवती बैतडीकी रणसैनी त्रिपुरेश्वरी,बाजुराकी बडीमालिका शक्तिपीठको रूपमा स्थापित भएका र चारबहिनी देवी, बाला, त्रिपुरा र सुन्दरी चाँही यही स्थानमा बसेका र यिनलाई महालक्ष्मी, महाकाली र महासरस्वतीको रूपमा पूजा गरिदै आएको छ । स्वस्थानी महात्म्यमा सती देवीको ढाड पतन भई बाला त्रिपुरा सुन्दरीको पीठ स्थापना भएको कुरा उल्लेख छ । यस मन्दिरसँग अर्को अनौठो आस्थामा यस धामलाई वर्षाका देवता मेघको तपस्थली भनेर पनि विश्वास गरिन्छ र खडेरी परेको बेला मेघको पूजा गर्दा पानी पर्छ भन्ने जनविश्वास छ । अर्को जनश्रुतीमा विष्टले पूजा गर्दै आएकोमा विष्टलाई सपनामा देवीले मलाई क्षेत्रीले पूजा गर्ने हैन ब्राह्मणले पूजा गर्नु पर्छ  भने पछि राजाले जुम्लाबाट न्यौपाने ब्राह्मणलाई ल्याइ पुजारी नियुक्त गरेछन् । यी कथा समाप्त हुँदा मन्दिरमा पुग्नु देवीको उत्पति स्थल, यज्ञकुण्ड, सन्ध्याआरातीमा बजाइने नगरा सहितका वाद्ययन्त्र र मूलमन्दिरको दर्शन गर्नु , मूलमन्दिरको पूर्वपट्टीको सत्तलबाट देखिने सम्पूर्ण दृश्यको अवलोकन गर्नु , हीराले काईगाउँका टीकादत्त न्यौपानेकोमा लिएर जानु ,आलु उसिनेका खानु, गाई आए पछि दूध लिएर घरमा लानु, आठजना पविारसँग चिनजान गराउनु दुखसुखका कुराकानी गर्नु गराउनु, कालीमार्सीको भात र दूध खानु, धामी आएर हीराको छोरालाई मन्साउनु, होटेलमा गएर सुत्नु ।
चीसो रात ः मीठो सम्झना – २०७८ कार्तिक १० गते अँधेरैमा छोडियो बडीबगरलाई, अँधेरैमा तरियो सुन्दरी खोला, अँधेरैमा नाघियो छलगाढ, सुमोपार्क पुग्नु, सुमोमा १२ बजे तल्लुबगर पुग्नु, बस फेला पार्नु, १७०० तिरेर बसको टिकट लिनु, बस तल्लुबगरबाट जाजरकोट हुँदै नेपालगञ्ज जाने जाकारी पाउनु ४ बजे बसले बाटो लिनु, स्थानीयव्यक्तिले बाटोमा अवरोध गर्नु,तात्रगाडमा ठूलीभेरीले देब्रैतिर छुट्टिनु ,छेडा पुग्नु,खाना खुवाउनु, विहान चार बजे नेपालगञ्ज बसपार्कमा ओर्लनु र राप्ति होटेलमा एउटा कोठा लिएर निदाउनु ।उठेपछि नेपाल गञ्जका कर्मचारी सङ्गठनका अग्रज दाजुहरू चिरञ्जीवि पाण्डे र कृष्ण थापालाई नेपालगञ्ज  आएको जानकारी दिनु, २०७८ कार्तिक ११ गते चिरञ्जीवि पाण्डे र कृष्ण थापा भेट गर्न आउनु, बागेश्वरी मन्दिर पुग्नु, साहित्यकार मणिरत्नसँग भेट हुनु, बातचित गर्नु,  नेपालगञ्जको  रावडी पनि चाख्नु, नेपालगञ्ज बजार रिक्सा चढेर घुम्नु कृष्णले राँझा विमान स्थलमा गाडीबाट पु¥याइ विदा हुनु । सिमीकोटकी बृद्ध महिलाले ९ दिनदेखी जहाज कुरेर बसेका जानकारी लिनु, बुद्धएयरको जहाज आएर काठमाडौ पुग्नु, निजामति क्षेत्रको आधिकारिक टे«ड युनियनका अध्यक्षले पठाएको गाडीमा चढेर घरमा ओर्लेको धारणा सहित ११ दिनको यात्रा समाप्त हुन्छ । भवानीले यस यात्रालाई यसरी समाप्त गरेकी छन् –'हीराचन्द्र धरालाले भान्जाभान्जीका लागि पठाइदिएको ओखर र नेपाल गञ्जमा आफैले किनेको रावडी चखाएर आस्था,आदित्य र शुक्रजीलाई पक्क पार्ने हो । ११ दिने यात्रावृतान्त सुनाएर मख्ख पार्ने हो । अनि सबै भन्दा ठूलो कामचाहीँ आकाश ओढेको डोल्पाको रैबार सुनाएर छक्क पार्ने हो । त्यसपछि चाइनन्जो यात्राको सम्पूर्ण थकाइ एकै रातमा मेटिने गरी क्यानाम झपक्कै निदाउने हो , आफ्नै ओछ्यानमा पल्टेर भनेर भन्देखुन्लाई ! हुर्रे , घरै पो आइपुगियो त !  हे हे । '
यस कृतिको २१० पृष्ठमा गीता रेग्मी र अनिता कोइरालाका प्रतिकृया पनि समाबेस गरिएको छ । शे फोक्सुण्डोको दर्शनको बारेमा गीता रेग्मीका केही शब्दहरू– 'दृष्टिविहीन राजा धृतराष्ट्रलाई सञ्जयले महाभारतको युद्धको प्रत्यक्ष प्रसारण सुनाए जस्तै लागि रहेको छ यो पुस्तक पढ्दै गर्दा मलाई अल्मलिएकी छु, फोक्शुण्डोको दर्शन म आफैले गरेकी हुँ या नियात्राकार भवानीले ?'
यसरी नै अनिता कोइरालाका केही शब्द –'नियात्राकारको मन मस्तिष्क र पाइलामा डोल्पाको भूगोल , समाज, संस्कृति र प्रकृतिको अनुपम उपहार हेर्नका लागि अपार उत्साह, उमङ्ग र उर्जा समेटिएकोले यो यात्रा वर्णन एकदमै रोचक बनेको छ ।'
पात्र चयन – यस नियात्रामा मूल पात्र भवानी हुन् र उनको साथमा प्रभा, रञ्जु र सरस्वती काठमाडौदेखि डोल्पा पुगेर पुन काठमाडौ आउँदासम्म साथमा हुन्छन् । भवानीले सरा यात्रालाई कृतिको रूपमा प्रस्तुती गर्न सफल देखिन्छिन् । भवानी बहुआयमिक व्यक्तित्व हुन् । कृषि क्षेत्र बाहेक यिनको प्रवलता सामाजिक क्षेत्र –(कर्मचारी संगठन) , शैक्षिक क्षेत्र, पेशागत क्षेत्र, साहित्यिक क्षेत्र आदि सबैमा सवल देखिन्छ । यस नियात्रामा कार्यालय सहायकदेखि प्रमुख जिल्ला अधिकारीसम्म विविध क्षेत्रका कर्मचारी, होटेल व्यवसाई , तिनका परिवार, स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक, कृषक, बटुवा आदिलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ । महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने नियात्रा लेखनमा भूमिकाहीन पात्रले पाना भर्न हुँदैन । यस कुरामा भवानी सचेत छन् । उनका समावेश गरिएका पात्रहरू सबै सकृय छन् ।
लेखन प्रस्तुति –  पछिल्लो आवरण पृष्ठमा प्रतीक ढकालले लेख्नुहुन्छ –'भवानी शब्दकी जादुगर हुन् । उनको लेखनीमा जताततै जादूगरीको सुन्दरता पोखिएको पाइन्छ ।' भुवनहरी भन्छान् – 'भाषामा जादू भर्ने कला त भवानीसँग सिके हुन्छ ।'मेरो अध्ययनमा उनको भाषा सरल सुबोध छ । उनी बीम्बमा रमाउँछिन्, शब्दलाई, सजाउँछिन् , प्रतीकलाई बोलाउँछिन् । यस कृतिमा आगन्तुक शब्दको प्रयोग पनि पाइन्छन कतै संस्कृतका श्लोक,कतै कविता, कतै मुक्तक पनि प्रयोग भएका छन् । ठाउँ ठाउँमा सूक्तिको प्रयोग भएको पाइन्छ जस्तै चितायो कि बितायो, देश चिन्नु आफैलाई चिन्नु हो, पौरखी भोकले मर्दैन अभावको रापले पिल्सिँदैन, हुतीहारा मात्र आफ्ना ग्लानिसँग रोयर मर्छन्, ढुङ्गो खोज्दा देउता मिले आदि । कतै दार्शनिक अभिव्यक्ति पाइन्छन् । स्थानीय भाषाको प्रयोग गरेर मीठास भरेको छ ।  
भवानीको नजरमा फोक्सुण्डो –'लागिरहेछ म एउटा स्वर्गभूमिमा उभिएकी छु र भोगीरहेछु , सुखको चरम आनन्द ।' अपरडोल्पाको बारेमा उनी भन्छिन् –'पर्यटकीय  हिसावले लुकेको स्वर्ग रहेछ अपर डोल्पा । कृषि उत्पादन त  के होला खै ?' भवानीले यहाँको प्रकृतिको सौन्दर्यलाई अति उच्चाइको साथमा उठाएकी छन् । कतै कतै सामाजिक परिवेशलाई पनि कोट्याएकी छन् । यातायातको विकास हुनुपर्छ भनेकी छन् तर उनका यी स्वर्ग शब्द सुनेर एउटा भारी बोक्ने किशोरले अपर डोल्पाको यथार्थ चित्रण यसरी पोखेका छन् – ' हामी गरिपका लागि सोर्ग छोइना अपर डोल्पा । हामी भरियालाई दुख्ख मात्र हो यो ठाउँ ।अन्न फल्या नाइँ ।भारी बोकेर जीवन धान्या हुन् सबैले – ( पृष्ठ १४४)
परिवेश– यो नियात्राले स्थान परिवेशलाई हेर्दा काठमाडौ, चितवन, बुटबल,लुम्बिनी,कपिलबस्तु, भालुवाङ्,  दाङका बिभिन्न स्थान (लमही,तुलसीपुर, घोराही), सल्यानका (बीउ बिजन, कृषि विकास कार्यालय, पशुविकास कार्यालय आदि), डोल्पा, शे–फोक्सुण्डो, अर्थात माथि लेखिएको नियात्रा सारमा उल्लेखित स्थानहरूको परिवेश, त्यहाँको प्रकृति सौन्दर्यता, आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक, आर्थिक परिवेश र सामाजिक परिवेशलाई सफलताको साथमा उठान गरिएको छ ।
यस कृतिले धेरै सन्देश दिन सफल देखिन्छ । स्थान विशेष, त्यहाँको प्राकृतिक सम्पदा,डोल्पासँग मिल्दाजुल्दा स्थान जस्तै मनाङ,मुस्ताङ जुम्ला आदि । उक्त ठाउँका बारेमा लेखिएका नियात्रा कृति अनि कृतिकार, कृषि, कृषकले लगाएका बाली व्यवस्थापन कसरी गर्ने, पात्रहरूको कामसहितको परिचय, यात्रागर्दा आइपर्ने कठिनाइ समयको अधिक सदुपयोग, यात्रा गर्ने ठाउँका साथीभाइहरूको सम्पर्क तथा भेटघाट आदिलाई समेटेर एउटा सुन्दर कृतिको सिर्जना भएको छ । भवानीले यात्रा स्थलमा पुगेर जुन स्वाद चाख्नु भयो मैले घर बसी बसी त्यो स्वाद चाख्न पाएकोमा उहाँलाई धन्यवाद सहित भावी जीवनको उज्यलताको कामना गर्दै विदा चाहान्छु ।
धन्यवाद
मिति २०८२ साल बैशाख २२