रोजीको हवाईजहाजमा यात्रा एक सन्दर्भ

सदानन्द अभागी
परिचय
 काठमाडौंँबाट प्रकाशन हुने 'मातृभूमि' साप्ताहिकमा २०३९ सालमा 'पागलको चाहना' शीर्षक कथा प्रकाशन गरेर नेपाली कथा क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु भएका नवराज रिजाल एउटा बहुप्रतिभाशाली एवम् स्थापित साहित्यकार हुनुहुन्छ । २०२२, जेठ २९ गते, पश्चिम १ नम्बर धादिङमा जन्मनु भएका नवराज रिजाल देवी रिजाल र ठाकुर प्रसाद रिजालका सुपुत्र हुनुहुन्छ । उहाँले साहित्यिक पत्रकारिता, बाल साहित्य, गजल, लघुकथा र कथा, खोज अनुसन्धान, नियात्रा, मुक्तक, बाल उपन्यास आदि विधामा हात चलाई आपूmलाई एउटा सिद्धहस्त साहित्यकारमा स्थापित गराउनु भएको छ । यी क्षेत्रमा रिजालको अतुलनीय योगदान छ । 'अदृश्य पीडा' (लघुकथासङ्गह २०५७) प्रकाशमा आएपछि उहाँको साहित्यिक यात्रा बालकथातिर लम्किन्छ । उहाँले दयालु ढेडु (२०५८)लाई प्रकाशन गरी बालकथाकारको नाममा आफूलाई स्थापना गराउनु भएको छ ।  आफ्नो स्थानको उन्नती प्रगति कस्तो छ भन्ने जिज्ञाशा जाग्नु स्वभाविक हो । उहाँले डुवरवानाको सेरोफेरो ( गाविसको अनुसन्धानात्मक पुस्तक ) अध्ययन र लेखनको काम २०५९ साल ज्येष्ठमा सुसम्पन्न गर्नु भएको छ ।  बोक्सी बुढी, (बालकथा २०६०), बुद्धिमान न्याउरीमुसो ( बालकथा २०६२), छट्टु बाँदरको विहे (बालकथा २०६३), 'विखण्डित प्रवाह' (कथासङ्ग्रह २०६३), द थ्री फ्राइन्ड, (बालकथा, अंग्रेजी अनुवाद २०६५),चुपचाप चुपचाप (गजलसङ्ग्रह २०६६), रोजीको हवाइजहाज (बाल उपन्यास,२०६७),माटो खोज्दै (लघुकथा २०६७), नक्कलीको अक्कल (लघुकथा २०६७), जुनदाइ आए (बालकविता( २०६८), गुराँस फुलेपछि (बालकविता २०६९), द बेबी काइट (बालकथा अंग्रेजी अनुवाद २०७१), द स्ट्रिट टाइगर (बालकथा अंग्रेजी अनुवाद २०७३),गुपचुप गुपचुप (गजल २०७७), हाम्रो आधारभूत व्याकरण (सहलेखन २०७५), हाम्रो माध्यमिक निबन्ध (सहलेखन २०७५), राम्रो माध्यमिक व्याकरण (सह–लेखन २०७७),आँखाभरि देश मनभरि परदेश (नियात्रा २०७७०), अब उप्रान्त ( कथा २०७८),भिखु र बल्छी (बालकथा२०७९) र अनि तिमी मुक्तक सँगालो (२०७९),उहाँका प्रकाशित कृतिहरू हुन् ।
सम्पादन
  सम्पादनको क्षेत्रमा पनि उहाँको ठूलो योगदान छ । मैदान, देवकोटा व्याख्यान सङ्ग्रह, मूच्र्छना, महेश आवाज, नेश्चिल,  समायोजन,  उत्तराद्र्ध, आलेखन, बालप्रज्ञा, प्रलेस, लघुकथा आदिको पनि उहाँले सम्पादन गर्नु भएको छ ।  नवप्रज्ञापन नामक साहित्यिक पत्रिका उहाँले बारा जिल्लाबाट २०५० सालदेखि सम्पादन ÷प्रकाशन गर्दै आउनु भएको र २०८० साल साउन २२ गते सोमबार शतक अंक विमर्श कार्यक्रम सुसम्पन्न गर्नु भएको छ ।
सम्मान तथा पुरस्कार  –
सुगन्ध लघुकथा पुरस्कार २०५१, शिक्षकश्री पुरस्कार–२०५६, नारायणी वाङ्मय पुरस्कार २०५७, ,राष्ट्रिय वाङ्मय सम्मान २०६३, अनेसास पुरस्कार २०६६, तेस्रो बालसाहित्य सम्मान २०७१, कालीगण्डकी साहित्य कला पुरस्कार २०७४, सुश्री लक्ष्मी कार्की स्मृति पत्रकारिता पुरस्कार २०७४, भोजपुरी विकास मञ्चको सम्मान २०७६, डा. मनुमुक्त 'मानव'लघुकथा गौरव सम्मान २०७६, शब्दयात्रा साहित्यिक पत्रिका सम्मान २०७६, प्रादेशिक प्रतिभा पुरस्कार २०७६, प्रेशकाउन्सिल साहित्यिक पत्रकारिता पुरस्कार २०७७  र लघुकथा विशेष सम्मान–२०७७ द्वारा नवराज रिजाल विभूषित भैसक्नु भएको छ ।
आवद्धता – धुनिबेसी आदर्श क्याम्पस, उपमहा सचिव नेपाल साहित्य पत्रकार सङ्घ,केन्द्रिय सदस्य लघुकथा समाज नेपाल
कृतिभित्र प्रवेश गर्दा–  नवराज रिजालका थुप्रै कृति पढ्ने सुअवसर प्राप्त भएको छ । आज म नवराज रिजालको सिर्जना रोजीको हवाईजहाज ( बालउपन्यास)  अध्ययन गर्न गै रहेको छु । यो कृति  प्रथम पटक वि.सं. २०६७ चैत्रमा प्रकाशन भएको थियो ।  दोस्रो संस्करण वि.सं. २०७८  फागुनमा भुँडी प्रकाशनले  प्रकाशन गरेको छ । आवरण पृष्ठ बाहेक ५४ पृष्ठमा सिर्जित यो कृतिमा बाँदरसँग जम्काभेट, रमाइलो खेल, फुपूको घरतिर, आदमघाट बजार, पाठशालाको बाटो, इलमकेन्द्र प्रवेश, हिडदाहिड्दै बाटो, पोपीको मोटर, मीतबाको घर, ओडारतिरको यात्रा, सहयोगी चरो, वनभोजको रमाइलो, तराइका साथीहरू, घुमाउने डाँडाको जमघट, सफलताको बाटो गरी १५ उपशीर्षकमा रोजीको हवाई जहाजले वर्णन पाएको छ । बास्तवमा यो बाल उपन्यास हो । यस बाल उपन्यासमा उपन्यासकारले ग्रामिण परीवेशलाई लिएका छन् । नवराज रिजालले सहरको परिवेश भन्दा ग्रामिण परिवेशलाई लिएर साहित्य सिर्जना गर्नु हुन्छ । उपन्यास भए पनि यस उपन्यासमा १५ कथालाई समावेश गरेर त्यहाँका प्राकृतिक सौन्दर्यता, बोक्सी हुने नहुने तर्क, बाँदरले सताउने, एक्लै देखे आकक्रमण गर्ने , रोजीको बाल स्वभाव, गाउँले परिवेशमा विद्यालय टाढा हुनु । कतिले पढ्न नपाएका, त्यसमा रोजी पनि एक, स्कुल नजाने बालिकमा पर्ने । स्कुल नजाने बालबालिकाले घरको काम र गाई भैसी बाखा्र चराउन पर्ने, काम गर्दा आफ्ना, नाताहरूका बारेमा कुराहरू चलाउनु, गट्टा खेल्नु,लुकामारी खेल्नु, कहिले ठुस्सिने, कहिले झगडा गर्ने, दशैंको चाड पर्व, रोजीका साथीका खेल्ने धेरै सामाग्री  भएका र रोजीसँग खेल्ने सामाग्री नहुँदा साथीहरूले उसलाई होच्याउनु । ,फुपूले हवाइजहाज र हेलिकप्टर लगायत थुप्रै खेलौना ल्याइदिनु साथै किताब पनि ल्याइदिुनु, रोजी खेलौना पाएकोमा अति रमाउनु तर किताब ल्याइदिएकोमा नराम्रो ठान्नु र फुपूलाई किताब किन भन्ने प्रश्न राख्नु पढ्न ढिलाभए पनि पढ्न सकिने भएकोले  ल्याइदिएको भन्ने फुपूले भन्नु , पढे्पछि ठूलो ज्ञानी र राम्रो मानिस बन्न सकिने  धारणा, फुपूबाट आउनु । विहान वेलुका पढाउने र दिउसो घरको काम गर्ने जानकारी पाउनु । पढ्न जान थाल्नु, रोजी ठूली हुँदै जाँदा बजार जानु बजारमा बस गुडेको देख्दा अचम्म मान्नु, बस कहाँ बस्छ , के खान्छ, जस्ता जाकारी लिन जिज्ञाशा जाग्नु , इलम सिक्ने काम अध्ययन गर्न थाल्नु , खोयाबाट जहाज बनाउन सिक्नु, ऊ तीन पटक फेल हुँदा नैरास्यता लिनु , कठिन संघर्ष गरेपछि जहाज चलाएर नै छाड्नु, धेरै क्षेत्रलाई समेट्न सफल देखिन्छ उपन्यास ।  
उपन्यास र समाजिकता
नेपाल एउटा बहुभाषिक, बहु संस्कृतिले सम्पन्न देश हो । बिभिन्न जातजातिको एकताबाट समाजको निर्माण भएको छ  यहाँ धनी छन् अनि गरिब पनि छन् । रोजी उपन्यासकी  नायिका पनि रोजी नै हुन् । उनी एउटा गरिब घरमा जन्मेकी हुन् । उनका साथीहरू उनी भन्दा धनी छन् । धनी र गरिव बीचको सम्बन्ध कस्तो हुन्छ भन्ने यथार्थतालाई उपन्यासले समेटेको छ । खेलौना भएका, नयाँ नयाँ मूल्यवान कपडाको पहिरन गर्न सक्ने क्षमाता भएका साथीले रोजीलाई  देखाएको हेपाहा पवृत्ति एउटा उदाहरण हो । नवराज रिजालले आफ्ना लेखरचनामा आर्थिक उच्च र आर्थिक निम्मतालाई  तुलना गर्दै गरिबको सवलीकरण गर्ने तर्फ उनका सिर्जना हुन्छन्  । साहित्य समाजबाटै सिर्जना हुने हो । हुनत यो नौलो कुरा पनि होइन । यसमा भन्नु पर्ने कुरा के हो भने रिजालले समाजका ती समस्यालाई केलाउँछन्  जुन समस्याले समाजमालाई जकेडेको हुन्छ त्यो समस्यालाई कसरी समाधान गर्ने र समाजमा देखिएका कुरीति , विकृति विसङ्गतिलाई जरैबाट उखेलेर फाल्ने एवम् प्रगतिशील सवल समाजको सिर्जना गर्ने भन्ने मार्गदर्शन दिएका हुन्छन् । रिजालले रोजीको हवाईजहाज शीर्षकमा एउटा अनकण्टार जग्गामा इलमकेन्द्र खोलेर, हवाई जहाज, पानीजहाज, मोटर ,रोवर्ट आदि निर्माण बालबालिकाबाटै गराउन लगाएर उनीहरूबाटै चलाउने कार्य गराएका छन् ।यसबाट बालबालिका मात्र नभएर सौिलो समाजलाई सचेत गराएका छन् । यो एउटा छोटो समयमा बालबालिकालाई उत्पादनमुलक  जनशक्तिमा रुपान्तरण गर्न सकिने, राष्ट्रले आर्थिक समाजिक सवल बनाउँदै  आज जङ्गगलमा परिणत हुन गएका पहाडी क्षेत्रलाई सही उपयोग गर्न सकिने  जुन सम्भवनाका सन्देश बोकेको छ सरकारले यसमा ध्यान दिएर योजना बनाएर लागु गर्नुपर्छ भन्ने लाग्छ ।  
बाल मनोविज्ञान र उपन्यास–  यस उपन्यासमा रिजालजी ले बाल मनोविज्ञानलाई समेटेका छन् । बालबालिकामा हुने मनोभावना उसमा हुने जिज्ञाशा, स्वभाव,  क्षमता शारीरिक  र मानसिक विचारहरू व्याक्त गरेर तथा अव्याक्त रूपमा सकृय रहन्छन् । भाव, खेलौना खेलाउने उत्सुक्ता हुनु अन्तर मनका कुरा प्रकट नर्ग नसक्नु ,प्राप्त गर्दा अनयासै खुसीले आफ्ना भावना प्रस्फुटित हुनु , केही प्राप्त गर्ने बित्तिकै भाबी भावना प्रस्फुटित भएर बाहिर निस्कनु, । यस उपन्यासका पात्रहरूमा यी क्रियाकलापहरू प्रदर्शित भएका छन् । रोजीको आकाशमा उड्ने चाहना, जहाज बनाउने सिकाइमा सहभागी हुनुपर्ने भावना अनायासै प्रस्पूmटन भएका थिए । बालमस्तिष्कमा थुप्रै  धारणा पलाउँछन् ।
थी भावना तथा उनीहरूको चाहनालाई आफ्ना अभिभावकलाई पस्कन्छन् । अभिभावकले उनको मनोभावनालई ÷चाहनालाइ सम्झन्छन् या सम्झिदैनन् । राम्रो वातावरण सिर्जना गरे बाल बालिकाका आफ्ना मनका कुरा अभिभाव, तथा शिक्षकसँग राख्दछन् । बालमनोविज्ञानलाई बुझेर  अभिाविकले राम्रो वातावरण सिर्जना गरिदिएमा केटाकेटीले शिखर चुम्दछन् । नत्र आफ्नो मार्ग परिवर्तन गर्छन् । यहाँ रोजी र उनका साथीहरूले वातावरण  पाएकै कारण आफ्नाआफ्ना कायौन सफलता हाँसिल गरेका छन् ।
शिक्षा र रोजीको हवाईजहा उपन्यास – नेपालका दुर्गम स्थानमा आज पनि बालबालिकाले अध्ययन गर्न सहज छैन । यस उपन्यासमा  रिजालजीले बालबालिकालाई पढाउनको लागि धेरै मार्गदर्शन दिएका छन् । छोराछोरीलाई राम्रोेसँग शिक्षा दिनको लागि बाबुआमाको गहन भूमिका हुनु पर्ने, गुरुबा तथा गुरुआमाहरूको पनि विद्यार्थीलाई हौसला बढाउने खालको वातावरण सिर्जना गर्नु पर्छ  भन्ने सन्देश उपन्यासले बोकेको छ ।  प्रमाणम पत्रको ज्ञान भन्दा पनि व्यवहारिक ज्ञान हाँसिल गर्नु पर्नेमा जोड दिएका छन् । यस उपन्यासमा छ महिना पढाई हुने ठाउँलाई पाठशाला भनिने र पाठशालामा छ भाग रहेका अनि यहाँ छ महिना अध्ययन गरे पछि पढाई सकिन्छ । यसपछि इलम सुरु हुने,  इलमकेन्द्रमा अध्ययन गर्ने बालबालिकाले दश विषयमा सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक काम गरेर त्यो चिज निर्माण गरेर प्रयोगमा ल्याएर देखाउनु पर्ने भएकोले शिक्षामा रिजालजीले  नयाँ मोडललाई समावेश गर्नु भएको छ । आजको लामो पाठशालाको अध्ययनले प्रमाणपत्र त हात लाग्छ तर व्यवहारमा उतार्ने केही हुँदैन ।शैक्षिक वेरोज गार सिर्जना गर्दछ । रिजालले यहाँ प्रस्तुत गरेको शिक्षालाई व्यवहारमा उतारिएमा तथा नेपालमा यस प्रकारको शिक्षा प्रदान गर्ने हो भने कोही पनि वेरोजगार हुँदैन । छोटो अवधीमा रोजगारमूलक शिक्षा हाँसिल गर्न सकिन्छ ।
प्राकृतिक सौन्दर्यता – नवराज रिजालको लेखनमा प्राकृतिक वर्णनलाई प्राथमिकता दिएको  पाइन्छ । हरेक लेखमा प्राकृतिक सौन्दर्यतालाई  रिजालजीले मिठोरूपमा वर्णन गरेको पाइन्छ । पापुङ गाउँ , वन बाक्लिीदै जानु बाँदरले सताउनु ,घुमाउने डाँडाबाट चारैतिर हेर्दा देखिने रमणीयता, आदम घाटको चहलपहल, मोटरको आवतजावत, स्यालडाँडा, राम्चेबाट देखिने दृश्यहरू, ओडारभित्रको अन्धकार, चमेराहरूको आवाजले दिएको अनौठो स्वर,ओडार छिरेपछिको सुन्दर वगैंचा, वगैंचाका फलपूmल, फलपूmल खाओ भन्ने चराको बोली, खडकरे दहको नुहाई, जीवनपुरको प्रयोगशाला, त्यहाँ बाट देखिने डडुवा,रयालचौर,तामापुर, तेर्सेपानी,छत्रेपाटी,कुखुरेचौर, सिरानचौर, नागदह,रानीवनको सौन्दर्यता आदि प्राकृतिक सौन्दर्यताको वर्णन यहाँ गरिएको छ ।
पात्रहरूको चयन –यस उपन्यासमा, रोजीका घरपरिवार, रोजीका साथीहरू, गुरुहरू, गुरुआमाहरु,पाठशालाका विद्यार्थिहरू,इलम केन्द्रमा इलमसिक्ने साथीहरू,  प्रयोगशालाक सािथीहरू, इलमबाट निर्माण गरिएका मोटर , पानी जहाज, हवाइजहाज आदिका प्रदर्शन हेर्न आउने गाउँलेहरू आदि थुप्रै पात्रहरु सहभागी भएको पाइन्छ । मुख्य पात्र त रोजी नै भई । उसकी आमा र उसकी फुपू पनि यस उपन्यासका सकृय पात्र हुन् । रिजालले पात्रहरूको चयन गर्दा पनि सकरात्मक सोच भएका र हेपाहा प्रवृत्ति तथा नकरात्मक सोच भएका पात्रहरूको सहभागी गराइ उपन्यासलाई रोचक, तार्किक, बनाएका छन् । यी पात्रहरूले सिर्जना गरेको कौतुहलताले पनि यस उपन्यासलाई पठनीय बनाएको छ । रोजी एउटी सामान्य परिवारमा जन्मेकी,  गरिबीले थिचिएकी, संघर्षशील बालिका हो । उसमा काम गर्ने लगाव, धैर्यशीलता, क्षमता साथै संघर्षशीलता छ । फुपूको प्रयासले ऊ पढ्न तयार हुन्छे, । ऊ असफल पनि हुन्छे तर प्रयास गर्न छाड्दिन । अठोट लिन्छे र जहाज चलाउन सक्ने क्षमतामा पुग्छे । उसलाई उत्साहित पार्ने रम्भा गुरु थिइन् । रम्भाको प्रयासले नै रोजीलाई सहजता मिल्यो तर अध्ययनको प्रयास त रोजीको नै हो । उर्ववशी,बाटुली,रमा  जानुका उसलाई हेप्ने पात्रहरू थिए । रिजालजीले विविध खाले पात्रहरू उपन्यासमा समावेश गरेर प्रस्तुत गर्नु उनको लेखन कलाको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो । यिनै उनका लेखन सफलताका कडी हुन् ।
शीर्षकीकरण –र यस उपन्यासमा राखिएका उपशीर्षकमा हरेक ठाउँमा रोजीको उपस्थिति र कार्यविवरणले निरन्तरता पाएको छ । रोेजीले निर्माण गरेर चलाएको जहाज भएकोले रोजीको हवाईजहाज शीर्षक सार्थक देखिन्छ ।
भाषशैली – बालउपन्यास भएकोले यस कृतिमा प्रयोग गरेको शब्दहरू सरल र सहज हुन आवश्यक हुन्छ ।  रिजालजीले यस उपन्यासमा सरल भाष नै प्रयोग गर्नु भएको छ । शब्दावली मिठासपूर्ण छन् । ठाउँ ठाउँमा उखान टुक्काले स्थान पाएका छन् जस्तै "कस्ता कस्ता कहाँ गए , मुसाको छाउरो दरवार," । बालबालिकालाई ज्ञानवद्र्धक खुराक पुग्ने खालका शब्दहरू जस्तै "ज्ञानी जाति र असललाई सबैले माया गर्छन्" प्रयोगमा ल्याइएका छन् । भाषाशैली सलल बग्ने खालको पढौंपढौ. लाग्ने खालको छ ।
राष्ट्रियताले भरिएका सन्देशहरू –यस उपन्यासमा राष्ट्र र राष्ट्रियता सम्बन्धी धारणाहरू पनि आएका छन् ।एउटा संस्थाले "पहिला हामी नेपाली त्यसपछिमात्र अरू" भित्तामा लेख्ने र  त्यस संस्थामा आवद्ध व्यक्तिहरूको गलामा त्यही लेखिएको कार्ड झुण्ड्याउन लगाइएको पाइनु एउटा राष्ट्रप्रतिको मायाममता हो भन्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष – यस उपन्यासको अन्तिम सन्देश जब रोजीले जहाजमा आमा फुपूलगायतलाई जहाजमा उडायर ल्याएर जहाज रोकेपछि सबैको मुखबाट एकै स्वरमा भने–" परिश्रमले मानिस अगाडी बढ्छ ।" बास्तवमा रोजी यस्ती साधारण धरकी बालिका हुन जस्ले बालक कालमा एउटा पनि खेलौना आमले किनेर ल्याएको खेल्न पाउँदिन । खेलौना फुपूले ल्याएपछिमात्र , खेलाउन पाउँछे ।  किताव पनि फुपूबाटै प्राप्त गछर््े । उसमा परिश्रम गर्नुपर्छभन्ने धारण पलायो, फुपू र आमाले वातावरण  मिलाए , र स्कुलमा उसलाई माया गर्ने गुरुआमाले हौसला बढाइदिुनु, उसको परिश्रम, अनुशासन, कटिकद्धता तथा आचरणले उसलाई शिखर चढाइदियो । ऊ कक्षाकी मोनीटर पनि बनाइकी थिई । ग्रामिण परिवेशलाई लिएर, विकासको सन्देश दिएर , इलम सिकाउन सकिने खालको शिक्षाको एउटा छोटो समयमा उच्च र व्यवहार मुखी शिक्षाको उपलब्धी कसरी गर्न सकिन्छ भनी मार्गदर्शन दिन सक्ने उपन्यासकारको उन्नती प्रगतिको कामना सहित विदा चाहान्छु ।
धन्यवाद
व्बष्कजथ।दयिनकउयत।अयm मा मेरा लेख रचना अध्ययन गर्न पाइन्छ