पूर्णप्रसाद अधिकारी
लेखक परिचय
यस कृतिका लेखक राम ज्ञवाली हुन् । २०३९ साल वैशाख १६ गते साविक रिब्दीकोट, नारायणचोक (भैरवस्थान) पाल्पा, लुम्बिनी प्रदेशमा जन्मेका ज्ञवाली कवि, निबन्धकार तथा समालोचकका रूपमा आफ्नो पहिचान बनाएका व्यक्तित्व हुन् । एम.ए., एम.एड. (नेपाली) सम्मको शिक्षाप्राप्त ज्ञवाली पेसाले शिक्षक हुन् । श्रीराम मा.वि. राम्दी, पाल्पाका शिक्षक भए पनि उनको लेखन र पठनमा सक्रियता रहेको छ । उनमा साहित्य, पत्रकारिता र अनुसन्धानमा विशेष अभिरुचि रहेको छ । उनका जीवन सोच र समय (निबन्धसङ्ग्रह, २०७४), पाल्पामा लेखन र सिर्जना (अनुसन्धानात्मक समालोचना, २०७८) ग्रन्थ मुख्य छन् भने हाल उनी पाल्पाको भैरवस्थानको ऐतिहासिक खोज र अन्वेषणमा समर्पित रहेका छन् । साहित्य, पत्रकारिता र शिक्षण पेसालाई एकसाथ अगाडि बढाउनुमा उनको कर्मशीलता र क्रियाशीलता रहेको छ ।
'सदानन्दको जीवनक्रम र व्यक्तित्व' को संरचना पक्ष
यो अनुसन्धानात्मक ग्रन्थ हो । चार रङ्गको आवरण कलाका चित्रकार यादवचन्द्र भुर्तेल छन् भने अमूर्त कलाको झलक मिल्ने अघिल्लो चित्रले धेरै कुरा बोलेको प्रतीक हुन्छ भने पछिल्लो आवरणमा लेखक राम ज्ञवालीको व्यक्तिवृत्त रहेको छ । २०७८ साल (सन् २०२२) मा प्रकाशित यो ग्रन्थको प्रकाशन संस्था त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठान रहेको छ भने प्रकाशन सहयोगीमा रामचन्द्र रिजाल रहेका छन् । अगाडिको आवरणको भित्रीभाग र पछाडिको आवरणको भित्रीभागमा गरी सदानन्द अभागीका परिवार, आफन्त र नातागोता गरी एक्काइसवटा रङ्गीन फोटाहरू छन् । जसमा सत्तरी जनाभन्दा बढीको फोटा अङ्कित छन् । भित्री भागको दोस्रो पृष्ठ श्वेतश्याम अमूर्त कलाको प्रतिबिम्ब झल्किन्छ । चौथो पृष्ठमा लेखक राम ज्ञवालीले कृतिनायक सदानन्दको अर्धकदको श्यामश्वेत चित्रका साथ एक अनुच्छेदमा समग्रता झल्किने विषयसामग्रीका साथ सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना छ ।
दुईतर्फी आवरणका अतिरिक्त ३९२ पृष्ठको स्तरीय असी ग्रामको कागजमा यसको प्रकाशन भएको छ । जसभित्र अगणनीय पृष्ठ ४२ र गणनीय पृष्ठ ३५० रहेका छन् । अगणनीय पृष्ठहरूमा प्रा.डा. चूडामणि बन्धुको "सदानन्दबारे केही शब्द शुभकामना" शीर्षकको मन्तव्यभित्र उनको सङ्घर्षशील शैक्षिक अध्ययन, कृषि विशेषज्ञता, साहित्यिक र गैर साहित्यिक कृतिहरूको प्रकाशन, अङ्ग्रेजी भाषाका प्रतिवेदनहरूलाई नेपालीमा अनुवाद, बहुमुखी प्रतिभासम्पन्न व्यक्तित्वमाथिको प्रकाशनसँगै त्यस्ता व्यक्तिको अनुसन्धान, राम ज्ञवालीप्रति बन्धु गुरुको शुभकामनाले विशेष अर्थ राखेको छ । त्यसै गरी पैंसठ्ठी जिल्ला भ्रमण गरेका सदानन्दबारे गोविन्दराज विनोदीको शुभकामना छ । फुटकर कवितादेखि महाकाव्यसम्मको यात्रामा उनले पु¥याएको योगदानलार्य राम ज्ञवालीले गरेको मूल्याङ्कनको उच्च प्रशंसा गरिएको छ । प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनालले "सदानन्द व्यक्ति–कृति ः कर्मठ व्यक्तित्वको आकृति" शीर्षक दिएर साढे दुई पृष्ठको समीक्षकीय शुभकामना मन्तव्य प्रस्तुत गरेका छन् । उनको मानवीय स्वभाव, साहित्यिक साधना, विधागत पहुँच, अङ्ग्रेजी भाषाप्रतिको समेत राम्रो अनुभव, कृतिभित्रका खण्डहरूको विषयवस्तजनित चिनारी, परिवारको प्रशंसा र राम ज्ञवालीप्रति धन्यवाद दिई शुभकामना समापन गरिएको छ । "पिताजीलाई नियाल्ने दर्पण" शीर्षकमा पुत्ररत्न रामचन्द्र रिजाल अमेरिका निवासीले पिताजीको योग्यता, दक्षता, पारिवारिक उत्तरदायित्व,
समालोचना र उसको मूल्याङ्कनका आधारमाथि व्याख्या गर्दै जीवनीपरक ग्रन्थ भए पनि समाजको रूपान्तरणमा यो कृतिको भूमिका विशेष रहने छ भन्दै लेखक ज्ञवालीसहित सम्पूर्ण इष्टमित्र, बन्धुबान्धवहरूका प्रति आभार प्रकट गरिएको छ । "सदानन्दकेन्द्री अनुसन्धानात्मक कृतिको शल्यक्रिया" शीर्षकको यो अनुसन्धानात्मक लेख रहेको सामग्रीका लेखक डा. मेघराज ढकाल हुन् । ढकालले बाह्रवटा पुस्तकलाई अध्ययन गरी यो समालोचना तयार गरेका हुन् । यस लेखको आयतन पन्ध्र पृष्ठ रहेको छ । यस लेखभित्र आलोक्य कृतिको पूर्णरूपले चिरफार गरिएको छ । त्यस क्रममा पृष्ठभूमि, उद्देश्य, दशप्रकारका अध्ययन विधि, व्यक्ति स्वयम्सँग प्रत्यक्ष अन्तर्वाता, कृतिबाट दिइएका सन्देशहरूमा (क) जीवनजगत्का सन्देश, (ख) माटो तथा कृषिविषयक सन्देश, (ग) प्रशासनमा आएको भागबण्डाको सन्देश, (घ) समाज सुधारको सन्देश तथा छलफलका विषयहरूको सन्देश र (ङ) उपसंहारतर्फ सुझावहरू गरी पाँचवटा अनुच्छेदमा राखिएको छ ।
प्रकाशकीय भनेको त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठानको आफ्नो कुरा भन्ने अवस्था हो । यसमा उनले प्रतिष्ठानको ऐतिहासिक यात्राको चर्चा गर्दै यो पुस्तक प्रकाशनार्थ सहयोग पु¥याउने सबै व्यक्तिहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरिएको छ । लेखक राम ज्ञवालीको "आत्मकथ्य" भित्र उनको व्यक्तित्व चर्चासँगै ग्रन्थ तयार गर्दा भोगेका सङ्घर्षपूर्ण क्षण, लेखक–पठनभित्र मित्राणीप्रतिको संवादका अतिरिक्त सदानन्दको वयोवृद्ध उमेरमा पनि साहित्यप्रतिको निष्ठा र लगावको उच्च सम्मान गरिएको छ । "यी दिन ख्याल–ख्यालमै बितेजस्तो लाग्छ" शीर्षकमा प्रा.डा. नारायणप्रसाद खनालले लिएको अन्तर्वार्ता छ । २०७८ माघ २२ गते लिइएको संवादमा एघारवटा ग्रन्थावलीहरूको समसामयिक उत्तर दिइएको छ । यो उमेर कृषि–प्रविधि, राम ज्ञवालीको कर्म; जीवनमूल्यको चिन्तन; भविष्यको योजनासँगै बाँकी रहेका कुरामा संवाद समापन भएको छ । विद्वान् व्यक्तित्वले लिएको संवाद परिचर्चा स्तरीय छ । विषयसूचीभित्र सदानन्दको जीवनवृत्तदेखि परिशिष्टसम्म एकसठ्ठीवटा शीर्षकहरू रहेका छन् । ती सबैलाई अध्यायमा वर्गीकरण गर्दा नौ अध्याय पु¥यइएको छ तथापि सेटिङको कमजोरी हो कि लेखकको अज्ञानता हो विषयसूची र अध्यायको बिचमा सन्तुलन छैन । ज्ञवालीको आफ्नो श्रमसँगै कृतिनायकका बारेमा देशभित्रका मान्छेहरूको दृष्टिकोणलाई वाक्यात्मक, अनुच्छेदात्मक र पृष्ठ सङ्ख्यात्मक रूपबाट मूल्याङ्कन गर्ने कार्य भएको छ ।
यस समालोचनात्मक ग्रन्थ झट्ट हेर्दा जीवनीपरक समालोचना हो । ज्ञवाली सदानन्दसँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्नु, उनको बारेमा साहित्यकार तथा अन्य प्रतिष्ठित व्यक्तिले गरेका टिप्पणीको व्याख्या गर्नु, प्राप्त साहित्यिक कृतिहरूको सतही रूपबाट मूल्याङ्कन गर्नुमा लेखक ज्ञवालीको लेखन केन्द्रित छ । यसभित्रका उपकरणजन्य शीर्षकको विवेचना निम्नानुसार गरिएको छ । ः
पहिलो अध्याय
यस कृतिबाट लेखकले आफ्नो कुराभन्दा कृतिकारको कुरा बढी भन्नुपथ्र्यो । त्यसमा कमी–कमजोरी भयो कि भन्ने लाग्दछ । यस अध्यायका शीर्षक–उपशीर्षकहरूबाट कृतिकारको मूल्याङ्कन भएको छ । जसका शीर्षकहरू यसप्रकार छन् ः "सदानन्द अभागीको जीवनवृत्त", "बाल्यकालीन र युवाकालीन स्वभाव", "वैवाहिक र पारिवारिक विवरण", "पर्वत छोडी नवलपुर बस्नुको उद्देश्य", "जागिरे जीवन प्रवेश", "सेवा र सेवानिवृत्त क्षण", "पेसागत सन्तुष्टि", "समाजसेवाप्रतिको रुचि", "पदीय तालिम, गोष्ठीलगायतका कार्य अनुभव", "सरकारी सेवाको कार्यानुभव", "हालको दिनचर्या", "नाम र उपनामबिचको तादात्म्यता", "पहिलो रचना", "अध्ययन तथा देश–विदेशको भ्रमण", "विधागत योगदान", "मनपर्ने साहित्यकार", "जीवनदृष्टि", "भावी जीवनका कर्म", "चाहना वा रुचि", "कृतिहरू प्रकाशन विवरण" (यसमा नेपाली साहित्यका विभिन्न विधासँग जोडिएका सिर्जना र समीक्षा गरी अठतिसवटा कृतिहरूको नाम, विधा, प्रकाशन वर्ष र प्रकाशकको विवरण दिइएको छ
। यही क्रम साहित्येतर कृतिहरूमा पनि लागु हुन्छ तर यहाँ कृतिको नाम र प्रकाशन वर्ष मात्र उल्लेख गरिएको छ । तिनीहरूको सङ्ख्या एक सय छहत्तरवटा छन् । कृषिप्रणालीसँग जोडिएका सामग्रीहरूमध्ये माटो, बाली, उर्वराशक्ति, मल, खाद्यतइभ्व, प्राङ्गारिक र कम्पोष्ट मल, गोडमेल, धानबाली, दीगो माटो व्यवस्थापन, क्षतिग्रस्त कृषि भूमिको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छन् । ती सबै पुस्तकहरूले नेपालको कृषिप्रणालीमा महइभ्वपूर्ण योगदान पु¥याएका छन् । अनुवादित कृतिहरू दुईवटा छन् भने अध्ययन–अनुसन्धान विवरणसँग जोडिएका अङ्ग्रेजी भाषाका सत्रवटा कृति छन् । चारवटा कृतिहरूको सम्पादन गरेको उल्लेख छ ।)
"आबद्धता" (यस शीर्षकभित्र उन्नाइसवटा साहित्यिक, सामाजिक सङ्घ–संस्थाका अध्यक्ष, सचिव, सल्लाहकार, सदस्य, आजीवन सदस्य रहनु), "सम्मान, कदरपत्र र पुरस्कार" शीर्षकभित्र सम्मान तथा पुरस्कार पाएको सङ्ख्या लगभग चार दर्जन हुनु । सम्मानमा साहित्यिक, सामाजिक, शैक्षिक, सञ्चारिक, सामुदायिक, सरकारी रहनु उल्लेख छन् । यसै गरी "जीवनदर्शन र साहित्यिक मान्यता" शीर्षकमा 'जीवन' र 'साहित्य' उपशीर्षकलाई बिसवटा सहायक शीर्षकहरूमा केन्द्रित भई प्रथम अध्याय सकिएको छ । यसले १ देखि १७ पृष्ठसम्मको आयतन ओगटेको छ ।
दोस्रो अध्याय
यसमा "जीवन कर्म र सदानन्द" एक मात्र शीर्षक रहेको छ । यसमा सदानन्दलाई आधार बनाएर लेखक राम ज्ञवालीले साहित्य, जीवन र कर्मबारे लामो दर्शन व्यक्त गरेका छन् । यो लेखमा सदानन्दभन्दा आफ्नो दर्शन बढी ओकल्ने काम गरेको प्रतीत हुन्छ । यो आफैंमा एकप्रकारको अतिवाद पनि हो । यस आलेख वा अध्यायमा लेखकले १७ पृष्ठ खर्चिएका छन् ।
तेस्रो अध्याय
यो अध्याय सदानन्द अभागीको व्यक्तित्वका बहुआयामिक पक्षसँग जोडिएको छ । यसभित्र साढे तीन दर्जन शीर्षकहरू रहेका छन् । यसले १२ पृष्ठको आयतन ओगटेको छ । व्यक्तित्वमा शीर्षकहरू यसप्रकार रहेका छन् ः "व्यक्तित्वका आयामहरू", "निजी व्यक्तित्व", "बाह्य शारीरिक व्यक्तित्व", "आन्तरिक व्यक्तित्व", "साहित्यकार व्यक्तित्व", "अध्ययनशील व्यक्तित्व", "लेखक व्यक्तित्व", "समीक्षक वा समालोचकीय व्यक्तित्व", "वाक्परीक्षार्थी व्यक्तित्व", "शैक्षिक व्यक्तित्व", "धार्मिक र आध्यात्मिक व्यक्तित्व", "सेवा र संवेदनशील व्यक्तित्व", "कार्यपत्रप्रस्तोता लेखकीय व्यक्तित्व", "अनुसन्धाता व्यक्तित्व", "अनुवादक व्यक्तित्व", "स्वावलम्बी व्यक्तित्व", "राजनैतिक व्यक्तित्व", "सम्पादक व्यक्तित्व", "वार्ताकार व्यक्तित्व", "सामाजिक नेतृत्वदायी व्यक्तित्व", "बहुभाषिक व्यक्तित्व", "प्रशासक वा जागिरे व्यक्तित्व", "समाजसेवी व्यक्तित्व", "लेखक तथा सर्जक व्यक्तित्व", "कवि र काव्यकार व्यक्तित्व", "आख्यानकार व्यक्तित्व", "जीवनीकार वा आत्मसंस्मरणकार व्यक्तित्व", "मुक्तककार व्यक्तित्व", "गजलकार व्यक्तित्व", "गीतकार व्यक्तित्व", "नियात्राकार व्यक्तित्व" आदि मुख्य छन् ।
व्यक्तित्वको बहुआयामिक पक्षलाई सूत्रात्मक रायबाट सटिक व्याख्या गर्न सकिन्थ्यो । लेखक ज्ञवाली यस कृतिमा सिकारु अवस्थाकै लेखक हुन् कि भन्ने भ्रम पैदा भएको अवस्था मेरो बुझाई हो तर अब त जे भयो राम्रो नै भयो भन्ने परिवेश विद्यमान छ । गीताको सूत्र मनन गर्नु नै छ ।
चौथो अध्याय
यस अध्यायमा अनुसन्धानको मान्यताका गणनीय उन्नाइसवटा शीर्षकहरू छन् । उनका सबैजसो साहित्यिक कृतिहरूको सतही विवेचना छ ।
साहित्यिक र समालोचकीय कृतिहरूको सङ्क्षिप्त चिनारी
अभागीका कवितासङ्ग्रहहरू ः "आफ्नै व्यथा" ः प्रत्येक कविताहरूको वाक्यात्मक, अनुच्छेदात्मक र शीर्षकअनुसारको समीक्षा गरिएको छ । ती सबैको सङ्ख्या उनन्पचास रहेको छ । यस्तै "बूढो जवानी" ः यसमा पैंतालिसवटा कविताहरू समावेश गरिएका छन् । यसमा पनि वाक्यात्मक समीक्षाको क्रम दोहोरिएको छ । "मोहनीको मीठो म्वाइँ" ः यसभित्र अठ्ठाइसवटा कविताहरूको समीक्षाक्रम जारी छ । "जीवनलीला" (खण्डकाव्य) ः ६४ पृष्ठको आयतनमा ४९६ श्लोक सङ्ख्या, प्रथम पददेखि त्रयोदश पदसम्मको समीक्षा गर्नुमा विशेषता निहित छ । "कोपिला" (खण्डकाव्य, २०५९) ः यसमा अठ्ठाइस फुटकर कवितासँगै एघार सर्गको लघुकाव्य, ६० पृष्ठको सङ्ख्याकाव्य खण्ड २१ पृष्ठ छ । प्रथम पाददेखि एकादश पादसम्म विवेचनीय छ । "फुटकर कविताहरू" शीर्षकमा सत्ताइसवटा कविताको शीर्षकसहित वाक्यात्मक र लघु अनुच्छेदात्मक समालोचना गर्ने काम यसमा भएको छ । "तीन युग एक कथा महाकाव्य" १०२ पृष्ठ आयतनका साथ संरचना भएको यसभित्र अठारवटा सर्ग रहनु र सर्गैपिच्छे समीक्षा गर्नु यसको प्राप्ति मानिएको छ । "सिंहवाहिनी महाकाव्य" अठ्ठाइस अध्यायमा वर्गीकृत ७९ पृष्ठ, ३०४१ पङ्क्ति र १९,६९२ शब्दहरूको संयोजन भई अठ्ठाइस अध्यायसम्मको अध्यायअनुरूपको व्याख्या छ । "माटो र विरुवाले भोग लाग्यो भन्छन्" (कृषिकाव्य) ः ७३ पृष्ठको संरचनामा २०६६÷०६७ को प्रकाशन, कृषि सूचना सञ्चार मन्त्रालयको प्रकाशन, एक्काइस अध्यायसम्मको सूत्रात्मक व्याख्या छ । यसमा माटो, मल, खेती, विरुवाको लाभ–नोक्सानी आदिको पदार्थको नाम र तिनको व्याख्या विस्तार छ ।
"सदानन्दका उपन्यासहरू, जीवनलीला, नियति, तन्नेरी हजुरबा, यात्री" यसलाई अठार खण्डमा वर्गीकरण गर्ने काम भएको छ । "काठमाडौंदेखि देहरादून यात्रावरण" लाई एक अनुच्छेदमा विवेचना गर्ने काम भएको छ । यही क्रम "म र मेराहरू" शीर्षकको जीवनीमा भए पनि एक अनुच्छेद मात्र विवेचनीय छ । "सदानन्द अभागिका कथाहरू" शीर्षक दिई पश्चात्तापको आँसुभित्रका एघारवटा कथाको समीक्षा गर्नु, परिवर्तन कथासङ्ग्रहका सत्रवटा कथाको विवेचना गर्नु, भुटानी शरणार्शीको व्यथाकथाभित्र एघारवटा कथाहरूलाई समीक्षा गर्ने कार्यबाट कथा समीक्षाको अन्त्य भएको अवस्था छ ।
अभागीका मुक्तकसङ्ग्रह (२०६८), अभागीका मुक्तकहरू (२०६४), अभागीका गजलहरू, अभागीका प्रेम विरहको षष्टामृत (२०७०), अभागीका समालोचनाहरूभित्र "सृष्टिमा अभागीको दृष्टि" उनको प्रथम समालोचना हो भनिएको छ । ३०८ पृष्ठमा पचपन्नवटा कृतिहरूको विवेचना गर्नु, कृतिकारसँगै कृतिको नाम दिनु, ३०८ पृष्ठको पुस्तक हुनु, "सृष्टिमा अभागीको दृष्टि" को दोस्रो खण्डमा पनि पचपन्नवटा समालोचना हुनु, ६०२ पृष्ठको मोटो आयतन हुनु, लेखक र कृतिको नाम दिनु, कसैका सृष्टिहरूमा अभागीको दृष्टि (२०७४) तेस्रो समालोचना हुनु, १९५ पृष्ठको आयतनमा पन्ध्रवटा समीक्षा राख्नु, पाल्पालीका गजलदृष्टि (२०७७) छवटा गजलसङ्ग्रहको चर्चा गर्नु, १२४ पृष्ठको आयतन हुनु, गङ्गा लिगल दृष्टि–सृष्टि (२०७४) को चौधवटा समीक्षाका १८० पृष्ठ सङ्ख्या गरी उनका समग्र साहित्यिक कृतिको विवरणबाट यस अध्यायको समापन भएको छ ।
पाँचौं अध्याय
२१ पृष्ठको आयतन भएको यस अध्यायमा विभिन्न उपशीर्षकहरू छन् । कृतिहरूभित्रका मानवीय अभिव्यक्ति सार, स्वरूप र लेखकीय प्रवृत्तिहरू – (क) "कृतिमा निहित केही मननीय अभिव्यक्ति सौन्दर्य" शीर्षक छ । यसमा खण्डकाव्य, महाकाव्य र गजलका दृष्टान्तहरू राखिएका छन् । कथा, जीवनी, यात्रासंस्मरणबाट पनि उद्धरण दिनुजस्ता काम यसमा भएका छन् । कृतिहरूका सार, विशेषता, स्वरूप र प्रवृत्ति, महाकाव्य, खण्डकाव्य, कथा, कविता, नियात्रा, मुक्तक, गजल, जीवनीको
ताइिभ्वक कुरा उल्लेख गर्दै आन्तरिक मूलतथ्य र भाव, विषयवस्तु, चित्र, आफ्नै व्यथा कवितासङ्ग्रह, बूढो जवानी कवितासङ्ग्रह, कोपिला लघुकाव्य, कृषिकाव्य, मोहनीको मीठो म्वाइँ कवितासङ्ग्रह, काठमाडौंदेखि देहरादून नियात्रा, जीवनलीला खण्डकाव्य, तीन पुस्ता एक कथा महाकाव्य, परिवर्तन कथासङ्ग्रह, अग्निज्वाला महाकाव्य, पश्चात्तापको आँसु कथासङ्ग्रह, परिवर्तन कथासङ्ग्रह, जीवनलीला उपन्यास, बालुवाको घर कथासङ्ग्रह, नियति उपन्यास, तन्नेरी हजुरबा उपन्यास, यात्री उपन्यास, म र मेराहरू जीवनी र संस्मरण, अभागीका मुक्तकहरू, प्रेम विरहको षष्टामृत, सिंहवाहिनी महाकाव्य, समीक्षा समालोचन प्रवृत्ति र स्वरूप आदिको उल्लेख छ ।
प्रवृत्तिगत विशेषता निर्धारण गर्ने एकाध उद्धरणहरू भनी विविध विषयसँगका चौंतिसवटा उद्धरणहरू दिइएका छन् । ती उद्धरणहरूमा फुटकर कविता, जीवनी, कृतिकाव्य, महाकाव्य, कथाहरू, मुक्तक, गजल रहेका छन् । तिनीहरूमा हरितक्रान्तिमा जोड, सामाजिक सङ्गतिको चाह, सामाजिक विविधताको चित्रण, मातृभूमिप्रतिको अगाध श्रद्धा र स्नेहभाव, जीवनभोगाइका विविध पक्ष र कालक्रमको प्रस्तुति, मानवतावाद र समताका कुरामा जोड, कृषिविज्ञानको प्रसारण, बिम्बप्रतीकको प्रयोग, जागरण र राष्ट्रनिर्माणको सन्देश, प्राङ्गारिक मलको महइभ्वबोध, नेपाली आमाप्रति समर्पित, ईश्वरीय अस्तित्वमाथि प्रश्न, मदिराको बखान, सामाजिकताको भावना, देशभक्तिको स्वर, शृङ्गारिकताको झलक, व्यङ्ग्यभावको प्रकटीकरण, झुटो र अवसरवादी प्रवृत्तिप्रति कटाक्ष, अर्ती–उपदेशका कुरा, आलङ्कारिक प्रयोग, शहर–बजारको समस्याको चित्रण, दाउपेच र षड्यन्त्रका खेलको सङ्केत, स्वच्छन्दभावको प्रकटीकरण, लोकलयमा माटाको वर्णन, पुरानो प्रचलनको सम्झना, प्रकृतिचित्रण, भावुकताको प्रकटीकरण, नारीशक्तिको चित्रण, उखानको प्रयोग, यथार्थवादी दृष्टिकोण, कर्मयोगी विचार र राष्ट्रवादी चेत, शृङ्गार रसयुक्त प्रेम–प्रणयको प्रस्तुति, भाग्यवादी धारणा, बुहारीका नित्यकर्मको चर्चा इत्यादि विषयसँग सम्बन्धित रही यस अध्यायको समापन भएको छ ।
छैटौं अध्याय
यस अध्यायभित्र अनेक प्रश्न र उत्तरको संवाद व्यवस्थापनको प्रयोग भएको छ । कृतिनायकका अनेक अन्तर्वार्ताहरूमध्ये दुई अन्तर्वार्ताहरूको प्रश्नोत्तर गरिएको छ । यस अध्यायले २९ पृष्ठको आयतन लिएको छ । १०५ प्रश्नहरू गरिएका छन् । उत्तरहरू वाक्यात्मक र अनुच्छेदात्मक छन् । प्रश्नोत्तरको चिन्ह र सङ्केतसँग समेत परिचित नरहेका लेखक समीक्षक हुन् कि भन्ने भ्रमित अवस्था छ । अन्तर्वार्ता लिनु वार्ताकारको कुशलता मानिन्छ । यस मानेमा राम ज्ञवाली त्यति परिपक्व होइनन् कि भन्ने अवस्थाको सिर्जना हुन्छ तथापि यस संवादमा कृति, सुकर्म, साहित्यिक परिभाषा, जीवन र साहित्यको सम्बन्ध, विधागत विशिष्टता, लेखनको कला, प्रभाववादिता र गुणग्राहिता, विधागत विविधता, कृति लक्षित संवाद, लेखिनु र छापिनुको सन्दर्भ, पुरस्कार सन्दर्भ, लेखन र राजनीति, जागिर र साहित्यकार बन्नुको नियति, शृङ्गारिकता र साहित्य, जीवन र साहित्यको सम्बन्ध, साहित्यिक आन्दोलन र वादको धारणा, देशको साहित्यिक स्थिति, कृतिनायक र पाल्पालीको सम्बन्ध, कृषि र साहित्यिक लेखनको लोकप्रिय विविधता, विधागत विविधता केन्द्रित लेखन, लेखन र सिद्धान्तको समन्वय, दिवङ्गत र जीवीत साहित्यकारबारेका धारणा, समकालीन साहित्य चिन्तन, आधुनिकता; उत्तरआधुनिकता; विनिर्माणवाद; प्रयोगवाद, लीलालेखनबारेको चिन्तन, देशप्रेम र मानवतावादबारेको दृष्टिकोणहरू अन्तर्वार्तामा समावेश गरिएका छन् ।
सातौं अध्याय
यो ग्रन्थभित्रकै सबैभन्दा लामो र धेरै पृष्ठ सङ्ख्या ओगटेको अध्याय हो । देशका विभिन्न भूभागबाट सदानन्द अभागीबारे दशवटा प्रश्नावलीहरूद्वारा अभागीका बारेको दृष्टिकोण राखिएको छ । १९६ देखि ३२४ पृष्ठसम्म यसको आयतन रहेको छ । यसभित्र देशका विभिन्न क्षेत्रका
व्यक्तित्वहरूका दृष्टिकोण राखिएका छन् । ती दृष्टिकोणहरू अनुच्छेदात्मक र एउटा लेख–रचना बराबर पनि छन् । विभिन्न तह र तप्काका मानिसहरू यसमा समाविष्ट छन् । त्यस्ता व्यक्तिहरू विविध विषय विशेषज्ञ पनि छन् । तिनीहरूमा कृषि विशेषज्ञ, साहित्यकार, राजनीतिज्ञ, कलाकार, छिमेकीहरू, समाजसेवी, दार्शनिकहरू छन् । ती सबैको नाम, ठेगाना र दृष्टिकोण यस ग्रन्थमा राखिएका छन् । १२८ पृष्ठ लामो यो समीक्षकीय सामग्रीमा अभागीका प्रति आफ्ना दृष्टिकोण र लेखनी तयार गर्ने व्यक्तिहरूको सङ्ख्या १४० रहेको छ । चिकित्सक, कृषि वैज्ञानिक, पत्रकारका अतिरिक्त देशभित्रका उनलाई चिन्ने बाहेक भारतका विभिन्न प्रान्त, अमेरिका, नर्वे, अफ्रिका, क्यानडाका परिचित मित्रका अतिरिक्त उनका आफन्त र परिवारजनसँग समेत अभागीबारेको दृष्टिकोण समेट्नु, मात्रात्मक र गुणात्मक रूपमा पनि कष्टकर हुने कुरा हो । त्यसरी अभागी बारेको दृष्टिकोण मुखरित गर्दा सांसद र मन्त्रीहरू छैनन् ।
अन्त्यमा सामान्यदेखि विशिष्ट तह र तप्काका मानिसहरूसँग भेटेर वा संवादबाट अभागीबारे बुझ्ने र दृष्टिकोण राख्नेलाई समावेश गरेर बौद्धिक र विद्वतापूर्ण कार्य भएको प्रतीत हुन्छ । यस मानेमा लेखकको श्रम र समयको सम्मान गर्नुपर्छ ।
आठौं तथा नवौं अध्याय
यी नाम मात्रका अध्याय हुन् । आठौं अध्यायमा जीवनकर्म र व्यक्तित्वको सामञ्जस्यता र प्रेरणालाई (क) जीवन कर्म, व्यक्तित्व र लेखन, सिर्जनाबिच आन्तरिक सामञ्जस्यता र (ख) अभागीका जीवनकर्म र व्यवहारबाट पाइने प्रेरणा र प्रभावलाई प्रस्तुत गरिएको छ र अन्त्यमा कृति निर्माणको उद्देश्यबारे चार पृष्ठको आयतन खर्चिएको छ ।
नवौं अध्याय उपसंहार वा निष्कर्षको रूपमा प्रस्तुत भएको छ । साढे चार पृष्ठको आयतनमा विस्तारित यो सामग्री अभागीको समग्र मूल्याङ्कन खण्ड हो भने यो पुस्तक तयार गर्दा ५१ वटा पुस्तक तथा पत्रपत्रिकाको सहयोग लिइएको छ । यसमा व्यक्तिगत स्रोतका रूपमा समाजका सबै क्षेत्रका मानिसहरूको पनि सहयोग लिइएको छ । परिशिष्टमा नेपाली र अङ्ग्रेजी भाषाका १६ वटा सम्मानपत्रहरूको विवरण रहेको छ । अन्त्यमा त्रिवेणी साहित्य प्रतिष्ठानका प्रकाशनहरूको विवरण समावेश गरिएको छ । ती सबैको सङ्ख्या १२४ रहेको छ ।
निष्कर्ष
एकल व्यक्तिको प्रयासमा यति ठुलो अनुसन्धानात्मक व्यक्तित्व र कृतित्वपरक ग्रन्थको प्रकाशन गर्नु, लेख्नु अत्यन्तै चुनौतिपूर्ण कार्य हो । राम ज्ञवालीका प्रति जतिसुकै मानवीय कमी–कमजोरी भए तापनि यस पुस्तकको लेखनबाट उनले ठुलो पुण्य कमाएका छन् । कृतिनायक र लेखक दुवैलाई धन्यवाद दिँदै यसमा भएका कमजोरीहरू अर्को संस्करण आएमा सच्चिने नै छन् भन्ने आशा र अपेक्षा गरिन्छ ।
२०७५।०४।०
भरतपुर–१०, चितवन
मो. ९८५५०६१८६३
v