डुमरवानाको सेरोफेरोमा घुमफिर गर्दा

सदानन्द अभागी
परिचय–
डुमरवानाको सेरोफेरो एउटा अनुसन्धात्मक कृति हो । डुमरवानाको सेरोफेरोलाई अध्ययन गरेर कृति सिर्जना गर्ने व्याक्ति  नवराज रिजाल हुनुहुन्छ । यस कृति सिर्जनागर्न सल्लाह र परमार्स दिने काम नारायण क्षेत्रीबाट भएको छ । तत्कालिन समयमा नेपाल ७५ जिल्लामा विभाजित थियो । १४ अञ्चल मध्ये बारा जिल्ला नारायणी अञ्चलमा पर्दछ । यस बारा जिल्लामा तत्कालिन समयमा ९८ गाविसहरू र एक नगरपालिका थिए । डुमरवानामा यिनै गाविसमध्ये एक ठूलो गाविस हो । हाल यो गाविस गढीमाई नगारपालिका अन्तरगत अवस्थित छ । यो कृति तत्कालिन डुमरवाना गाविस  हुँदाको समयमा यसले गरेका क्रियाकलापहरू जान्नको लागि अनुसन्धान गरेर तयार पारिएको थियो । यसमा आवरण पृष्ठ सहित अगणनीय पृष्ठ २० गणनीय पृष्ठ ९६ र विविध पृष्ठ ८ गरी जम्मा १२४ पृष्ठमा सिर्जना गरिएको यस कृतिको प्रकाशक डुमरवाना गा.वि.स.कार्यालय डुमरवाना बाराले गरेको छ । यो कृति १२ उपशीर्षकमा विभाजित छ ।
 शुभकामनामा आएका धारणाहरू–माधवकुमार नेपाल महासचिव, नेकपा (एमाले) तथा विपक्षी नेता प्रतिनिधि सभाले डुमरवानाले आफ्नो सेरोफेरोलाई समेटी सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक,शैक्षिक एवंं भौगोलिक स्थितिबारे जानकारी दिन तयार पारिएको स्मारिकाप्रति शुभकामना दिनु भएको छ । पूर्व साँसद बारा क्षेत्र नं ३ का पुरुषोत्तम पौडेल सामाजिक नेतृत्वको दायित्त्व शीर्षकमा थुप्रै मार्ग दर्शनहरू दिदै लेख्नु हुन्छ –"यदि नेतृत्व सक्षम र सफल छ भने समाज गतिमान , आशावादी र विश्वस्त रहन्छ । समाजको आशा विश्वास गतिमा नै निहीत रहन्छ ।" यहा पूर्व साँसदले गति र यथास्थितिको द्वन्द्वको बारेमा, राष्ट्रको सबै स्रोत र साधनकबो उद्गम स्थल केवल जनता भएको र यिनीहरूको आशा–विश्वास र चाहनामा मात्र काम र योजना अघि बढ्ने, जनतालाई विश्वास दिलाउन जनप्रतिनिधिको चयन हुने र यी प्रतिनिधिले जनतालाई विश्वासमा लिएर प्राप्त साधन र स्रोतलाई परिचालन गरेर विकासतिर लम्कने कुराहरू, पूँजीवादी प्रचार भौतिक संसारले थिचेका कुरा,आदि थुप्रै मार्गदर्शन यहाँ आएका छन् । सचिव, नेकपा( एमाले)जिल्ला कमिटी, बाराका अच्युत मैनालीले शुभकामना दिंदै लेख्नु हुन्छ –"डुमरवाना गाविसको नाम लिना साथ हामी गौरवले शीर उचो बनाउँछौ । यस गाविसले स्थानीय जनतालाई मात्र नभै  समग्र जिल्लालाई नै पथप्रर्दशन र उदाहरणीय कार्य गर्न सहयोग गरिरहेको छ ।"  जिल्ला विकास समिति बाराका सभापति छठुप्रसाद यादवले डुमरवाना गाविसको  सिर्जना गर्न लागेको पुस्तिकाको सरहना गर्दै समग्र बारा जिल्लाको विकासप्रति प्रतिबद्धता जनाउँदै लेख्नु हुन्छ –
समुन्नत,सक्षम, आत्मनिर्भर बारा
शिक्षित सुखी जनता सारा
नमुना जिल्ला उदाहरणीय सुशासन
हाम्रो संकल्प राष्ट्र निर्माणमा योगदान
 जिल्ला विकास समितिका स्थानीय विकास अधिकारी नरेशकुमार चापागाईको धारणामा ड्मरवाना गा.वि.स. कार्यालयबाट प्रकाशन हुन लागेको "डुमरवानाको सेरोफेरो"ले गाउँ सिवकास समितिको यथार्थ बस्तुतथ्य जनता समक्ष राख्ने र गाउँ विकास समितिको सत्यतथ्य खुराक पस्कने नै छ भन्ने आशा व्यक्त गर्नु भएको छ ।
डृमरवाना, गा.वि.स. अध्यक्ष नारयण क्षेत्रीले यस पुस्तिकामा धेरै धारणा पस्कनु भएको छ । यस गाविसको बारेमा यो विस्तृत विवरण रहेको पुस्तक भएको धारणा राख्दै भन्नुहुन्छ –"आफ्नो बाटो आफै खन्नुपर्दछ, इतिहास आफै बनाउनु पर्दछ, , बुद्धि विवेक र क्षमताले भविष्यलाई डो¥याउनु पर्दछ, अमानवियता र जाल झेलको पर्दालाई चेत्नुपर्दछ । समय र इतिहास विद्वानको पछि लाग्छ ।" यहाँ अध्यक्षजीले डुमरवानाले जनआन्दोलनमा पु¥याएको योगदान, ने.क.पा. एमालेको सरकार हुँदा नारायणी अञ्चलबाट एकमात्र नमुना गा.वि.स. २०५१ मा घोषित हुनु, २०४६ सालको जनआन्दोलनबाट जनताले सोचे जस्तो पुरा गर्न नसकेको, सम्पूर्ण नागरिकको चेतना स्तरमा वैज्ञानिक शिक्षामा, सीपमा र रोजगारीमा चेतनास्तर उठाउन सकेमात्र विकास अघि बढ्ने धारणा यहाँ आएका छन् । बास्तवमा विकास भन्ने जनस्तरबाटै अंकुरण हुनपर्दछ ।
अनुसन्धानकर्ताले तीतो÷टर्रो शीर्षक दिएर डुमरवानाप्रतिको आफ्नो धारणा यसरी पस्कनु भएको छ –"डुमरवाना मेरो गाउँ , मेरो बस्ती, डुवमरवाना मेरो हाँसो , मेरो खुसी, डुमरवाना मेरो सपना, मेरो विपना । डुकरवाना मेरो विगत, मेरो वर्तमान । डुमरवाना मेरो हाँगो मेरो डाली ।" डुमरवानालाई सर्वस्व नै मान्ने रिजालजीले यस शीर्षक अन्तरगत धेरै यथार्थतालाई विश्लेषण गर्नु भएको छ ।  मानव समाजको यथार्थता हेरेर, हरेक चीजमा नाफामुखी अभिव्यक्ति सुनेर, देशको लागि केही गरौं भन्ने धारणाबाट टढै रहेको जनधारणा बुझेर, स्वार्थै स्वार्थमा चर्लुम्म डुवेका शैक्षिक व्यक्तित्वका आवाज सुनेर, भाषा, साहित्य,कला र संस्कृतिप्रति ठूलाठालुमा नै सचेतनाहीन देखेर रिजाल सोचनीय देखिन्छन् । आजको समाजलाई उनले राजनीतिमय, भाषणमय पाउँछन् । सञ्चारले पु¥याएको सुविधालाई मनन् गर्छन् , राजनीतिका सीमा र अवस्था हुनाले राजनीतिलाई विश्वासको छातीमा राख्नुपर्छ भन्ने मूल आशय पस्कन्छन् । याजका बालबालिकामा आफ्नो संस्कृति र परम्परा विमुख हुँदै पराय संस्कृतिको अवलम्वन, भाषण र नाराम्रा नारी स्वतन्त्रता, जातीय समानता, र भेदभावहीन समाजको वकालतमा जति लागे पनि यथार्थतामा हेर्दा व्यवहारमा आउन नसकेको, नेपाली हौं भन्ने हामीले नेपाली हुन के गरिएको छ भन्ने कुरा, हाम्रा सहिद र नेपाल निर्माता तथा विद्वान बर्गको जानकारी भन्दा विदेशी कर्मीहरूको लगाव, जमिन अतिक्रमण भन्दा संस्कृति अतिक्रमण ठूलो हुने, केही गर्छौ भन्ने हो भने जोस जाँगर इच्छाशक्ति जागृत हुनु पर्ने, असल समाजको सिर्जनाबाट राष्ट्रको उत्थान र प्रगति हुन सक्ने आदिको बारेमा सोच्दा खेरी आपूmलाई छाम्नै पर्ने आदि धारणाहरू रिजालजीले राख्नु भएको छ ।
अतितदेखि वर्तमानसम्म –यस शीर्षकमा पृष्ठभूमि र नामाकरण गरी दुई शीर्षक समावेश गरिएका छन् । पृष्ठभूमिमा नेपालका ७५ जिल्ला, १४ अञ्चल ५ विकास क्षेत्र अनुसार यो मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र, नारायणी अञ्चल बारा जिल्ला, बारा जिल्लाको डुमरवाना गाविस र यसको विकास कर्मलाई यहाँ जोडिएको छ । डुमरवानामा कहिलेदेखि मानब बसोबास भन्दा दुईसये वर्षमा पुग्न सकिए पनि डुमरवानाको स्वरूपबृद्धि ४०÷४५ वर्ष सुरु भएको भन्न सकिने । विशाल नेपाल एकिकरण हुनु भन्दा पहिला बारा जिल्ला तिरहुत अर्थात सिम्रौनगढ राज्यबाट मकवानपुर राज्यमा पर्नु,मकवानपुरका राजा हिउँदमा बारागढीमा बस्नु, वन क्षेत्रमा पर्ने, राणाकालिन प्रधानमन्त्रीहरू शिकार खेल्न आउने गर्नु, हुलाकी मार्ग यही गाविसबाट जाने र काठमाडौदेखि पूर्व जाने कर्मचारी लगायत यसै मार्गबाट आवत जावत गर्नु, नेपाल र भारतीय जनताबिचमा परापूर्वकाल देखिको सम्बन्ध, गौतम बुद्धको जन्मनेपाल र ज्ञानप्राप्ति भारत, नेपालको जेठो राजनीतिदल प्रजापरिषदका नेता टंकप्रसाद आचार्य र दशरथ चन्द्रका बिच वि.सं. १९८०मा  राणा शासनको अन्त्यको लागि यसै गाविसको वार्ड नं ७ मा मौवादहमा कुराकानी भएको,  २०४६ सालको जनआन्दोलनमा ४ दर्जन व्याक्तिहरूले प्रजातन्त्रको लागि गिरिप्mतारी दिएका, तीसको दशकदेखि यो गाविस वामपन्थीको पकडमा रहेको धारणा आएको छ ।  
नामाकरण सम्बन्धमा तीन परिभाषा आएकोमा पहिलो डोम जातिको बसोबास भएको कारणले डोमरवाना बाट डुमरवाना भएको, दोस्रो परिभाषामा डुमरवानामा ठूलो पैनी भएको र सधैं डुवाइरहने भएकोले छिमेकीले डुवाउने गाउँ भन्दा भन्दै गाउँको नाम डुमरवाना हुन गएको, तेस्रो परिभाषामा गाउँको नजिक ठूलो वन रहेको र खोक्सा डुमर जातको स्याउला पाइने र काटेर बाँध बाध्ने भएकोले डुमरवाना रहेको र यही परिभाषा भरपर्दो रहेको  आदि विवरण यस शीर्षकमा आएका छन् ।
भौगोलिक वस्तुस्थिति– यस शीर्षकमा क्षेत्रफल( निर्वाचन क्षेत्रनम्बर तीनमा पर्ने र क्षेत्रफल (अन्दाजी ५४ वर्ग किलोमिटर), सिमाना(पूर्वमा हरैयार मनहर्वा,गाविस,पश्चिममा सिमरा गाविस,उत्तरमा अम्लेखगञ्ज, दक्षिणमा फत्तेपुर गाविस), भू–बनोट( पूर्ण रूपमा तराई प्रदेशमा पर्ने), हावा पानी(उष्ण र अर्धउष्ण), नदीनाला(दुधौरा,बालगंगा,पसाहा), प्राकृतिक वनस्पति (गाविसको उत्तरमा घना जंगल, (तथा उष्णप्रदेशीय सदाबहार जंगल), पशुपंक्षी( जंगली जनावर र घरपालुवा जनावर भएका र आरक्षबाट आउने हात्ती र वाघले दुःख दिने गरेका) र पर्यटकीय क्षेत्रको सम्भावनामा (हलखोरिया,रामजानकी मन्दिर, रजघट्टा र मैनादेवी मन्दिर) आदि विवरण र यिनबाट प्राप्तहुने आर्थिकलाभको साथै नदीनालाले र वनजन्तुले पु¥याउने क्षती आदिको विवरणात्मक प्रस्तुति गरिएको छ ।
सामाजिक परिवेश –विविधताले सजिएको समाज, जातजातीहरू(रैथाने थारु बाहेक ब्राह्मण, क्षत्री, नेवार, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बु ,दमै, कामी सार्की, तामाङ, भा्रतीय मूलका कलवार, दुसाद, चामार, यादव, भुइहार, धागड,र मुस्लिम), रहनसहन (बहुजाती बहुभाषी,बहुधार्मिक,र बहुसंस्कृतिक भएकोले आफ्ना आफ्ना परम्परा संस्कृति चाडपर्व,आदि साथमा लिएर आएका र मानिरहेका पाइने), वेशभूषा ( रैथाने जाती र हिमाली क्षेत्रदेखि,विविध स्थानबाट बसाई सराइ गरेर आएका र भारतीय मूलका समेत आदिले आफ्नै किसिमको वेशभूषा पहिरन भए पनि अहिलेका युवायुवतीले ब्लाउज,साडी, कुतार्– सुरुवाल सर्टपाइन्ट लगाउने चलन), सांस्कृतिक सचेतना(संस्कृतिक सचेतना कम भएको र २०३८ सालदेखि जनवादी गीत र जनवादी विवाह सम्पन्न हुने गरेको), धर्म( हिन्दुधर्माबलम्वीको बाहुल्यता भए पनि बौद्ध, क्रिश्चियन र इस्लाम पनि छन्), धार्मिक स्थल र मठमन्दिर (रामजानकी मठ डुमरवानाको सबभन्दा पुरानो देवस्थल भएको र हरेकवर्ष शिवरात्रीमा मेला लाग्ने अलवा मौवादेवी, डकाहा जलेश्वर महादेव, कतर्वा, दुर्गा मन्दिर ,कतर्वा, पशुपति मन्दिर खयरशाला, जोरलाही देवस्थान, रामसीताको मन्दिर रजघट्टा , सुन्दरबस्ती चैत्य, यस अलवा दुईवटा चर्च ),चाडपर्व (दशैं, तीहार, छट, माघेसक्रान्ति, ल्होसार, होली, चैतेदशैं, नयाँ वर्ष,साउने सक्रान्ति, इद, किसमस, रमजम आदि प्रमुख रूपमा), भाषा (नेपाली भाषा पहिला, थारु दोस्रा, भाषिकाका रुपमा बोलिने, भोजपुरी, धांगड, राई, लिम्बु,तामाङ, मगर, नेवार,गुरुङ आदि), सडक (दुधरादेखि पसाहसम्म करीब ५ किलोमिटर महेन्द्र राजमार्गले छोएको छ, मखन आश्रित मार्ग, मुखलाल मार्ग, गणेशमान मार्ग, पासाङलामु मार्ग, पुष्पलाल मार्ग, महाकवि देवकोटा मार्ग, प्रगति मार्ग, नमूना मार्ग, रजैयामार्ग,आदि) मुख्यबालीहरू(उखु, धान, मकै, तोरी, मुसुरो,सुर्ती, र गहुँ ), उद्योग धन्दा ( कुटानी पिसानी, साना मिलहरू घरेलु इटा टायल,  व्यवसायी कुखुरा पालन, वंगुर पालन पाउरोटी उद्योग आदि ), संचार (टेलीफोन एकलाइन र इलाका हुलाक), स्वास्थ सेवा ( एक उपस्वास्थ चौकी ), विद्युत (२०४९सालको स्थानीय निकाय निर्वाचन देखि विद्युत विरण कामको थालनी)  संघ संस्था र तिनका प्रमुख ( २१ संस्था र तिनका अध्यक्ष र सचिवको विवरण दिइएको छ), र प्रमुख बस्तीहरू ( टोलहरूको एकीकृत रूप नै डुमरवाना गाविस भएको र यहाँ ९वटै वडका टोलहरूको विवरण दिइएको छ )। यो नै डुमरवानाको समाजिक परिवेश हो ।
 शैक्षिक भावभूमि –डुमरवानामा करिव २०० वर्ष अघिदेखि मानव बस्ती बसेको र यहाँको शैक्षिक इतिहास पनि त्यति लामो देखिदैन तर पनि यहाँ ५ र्वोडिङर १३ सरकारी अनुदान प्राप्त विद्यालय रहेका छन् । १८ विद्यालयहरूमा एक उच्च मावि, दुई मावि, दुई निमावि । १३ प्राथमिक विद्यायहरू छन् । जनसंख्या २०४८ सालको जनगणनामा १२३४९ रहेको मा २०४८को जनसंख्या ९वै वडाको महिला पुरुष गरी १६९१० पुगेको छ । साक्षरताको हकमा विविध कारणले गर्दा बढोत्तरी रहेको देखिन्छ । ४ दर्जनको हाराहारिमा स्नातक को विवरणहरू,र स्नातकोत्तर गर्नेको संख्या भेटिन्छ । शिक्षण संस्था र तिनमा कार्यरत जनशक्ति, एसएलसीमा उत्कृष्ट अंक प्राप्त गरी ११ मा जाने र ११मा उत्कृष्ट अंकप्राप्त गर्ने विद्यार्थीलाई गाविसबाट भर्ना शुल्क उपहारस्वरूप व्यहोर्ने गरको, गाविसभित्र शिक्षाक्षेत्रमा योगदान पु¥याउने व्यक्तिहरूलाई गाउँ विकास समिति पाँचौं गाउँ परिषदको निर्णय अनुसार १६ जना विभिन्न व्यक्तिलाई पूर्व सांसद पुरुषेत्तम पौडेलले अभिनन्दन गरेको। विद्यार्थीहरूको विवरण , पुस्तकालय खोल्ने काम नवराज रिजाल र दिलबहादुर भट्टराईले २०३८ सालमा नवयुवा पुस्तकालय खोलेका,यो पुस्तकालयमा २०३९ सालमाको वडा दशैंमा 'गंगालालको चिता' नामक नाटक मञ्चन गरिएको, २०४० सालमा बौलाह काजीको सपनाको मञ्चन भएको तरपछि गएर  आफसेआफ बन्द हुनु, हात्तीसारमा पुस्तका लय खोलेको र २०४६ सालमा शहीद स्मारक कलव निर्माण गरेर पुस्तकालय खोलेको तर यी तीनै पुस्तकालय हाल सञ्चालित नभएका, स्नातकहरूको नाम, ठेगाना, शैक्षिक योग्यता, पेशा, हाल कहाँ भनी ४० जनाको विवरणहरू,राजनीतिक गतिविधिमा सबै भन्दा ठूलो दल नेकपा एमाल रहेको र दुवै स्थानमा बहुमत ल्याएको, २०४६ सालको जन आन्दोलनमा सक्रिय भएका हरूलाई २०५७÷६÷१२ गतेको चौथो गाउँ परिषदको उद्घाटन समारोहमा ४५ जनालाई माननीय केदार न्यौपाने द्वारा अभिनन्दन गरिएको, आर्थिक गतिविधिमा हेर्दा कृषि, जागीर, भारतीय र बृटिस लाहुरे, घरेलु स्तरका उद्योगहरूमा काम गरेवापत पाउने तलव, पत्रकारितातर्फ हेर्दा धेरैपछि परेको, खेलहरूमा फुटवल र भलीवल खेलहरू खेलिए पनि राष्ट्रिय स्तरका खेलाडीको कमी, नेपालवादोकाई करातेखेलका खेलाडी विष्णुओस्ती र रुपेन्द्रथापाले भारतमा भएको प्रर्दशनमा पुरस्कृत भएका आदि तथ्यहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएका छन् ।
अभिमत – यस शीर्षकमा डुमरवाना कस्तो हुनुपर्छ ? सुव्यवस्थित डुमरवानाको निम्ति आवश्यक पर्ने कुरा केके होला भन्ने प्रश्न चार दर्जन व्यक्तिसँग राखिएको थियो । यी अभिमत मगिएका व्यक्तिहरू डुमरवानामा स्थायी बसोबासगरेका स्नातक, गाविस अध्यक्ष, उपाध्यक्ष पदमा बसेका पूर्वप्रमुख र उपप्रमुखहरू थिए ।  यी मध्येमा ९ जनाले डुमररवानाको विकास सम्बन्धी र एक जनाले वन सम्बन्धी धारणा पस्केका थिए ।  यी अभिमतहरूलाई केलाउँदा सारभावहरू यसप्रकार देखिन्छन्  आर्थिक सम्पन्नता र कृषि– डुमरवानाको विकासको लागि सबैका धारणामा अर्थिक सम्पन्नताका कुराहरू उठाएका छन् । डुमरवाना गाविस कृषिमा निर्भर रहेकोले सिचाइ नभएका तथा सुखाग्रस्त क्षेत्रमा डीप ट्यूवेल, सिचाइका कार्यकर्म बढाउनु पर्ने, मलबीउ, कृषि जन्य उद्योग, हाटबजार व्यवस्थापन तथा प्रचारप्रसार, ,पशुस्वास्थ केन्द्रको स्थापना , दूध चिस्याने पलान्टको स्थापना, उन्नत जातका बीउको प्रयोग,उन्नत नश्लका पशुपंक्षीहरूको पालन तथा व्यवस्थापन गर्ने आदि धारणा आएका छन् ।
समाजिक एकता÷ जनसहभागिता÷विकास– विकासको लागि समाजिक एकता हुनुपर्छ । विकासमा सबैको एकमत हुनुपर्छ तथा राजनीतिवादमा अल्झिनु हुँदैन, आफ्नो गाउँ आफै बनाउँ तथा स्वावलम्वन कार्यक्रम सञ्चालन हुनु पर्छ, बहुदलीयव्यवस्थामा अलग विचार रमाख्नेसँग समन्वयनको भूमिका निभाउनु पर्छ । सामाजिक कार्य सञ्चालन गर्न जन सहभागिताको ठूलो भूमिका हुने हुन्दा जनसहभागिता जुटाउनु पर्दछ ।भ्रष्टचार, अन्याय, अत्याचार र शोषण रहित समाजको निर्माणतिर लाग्नु पर्ने, जनचेतना जगाउनु पर्ने । विकासमा महिलाको सहभागिता हुनु पर्ने र महिलालाई उच्च सम्मान गर्नुपर्ने । युवाहरूको खेर गएको श्रमशक्तिको सदुपयोग गर्नु पर्ने । विकास भन्दा केवल बस्तुलाई मात्र सम्झनु हुँदैन । यो त मूल्य मान्यता, नैतिकता, र अनुशासनको रुपमा लिनुपर्छ । विकासको लागि दक्ष जनशक्तिको आवश्यक पर्ने भएकोले सीपमूलक तालिम, गोष्ठी, आदिको सञ्चालन गर्नुपर्ने, सामाजिक न्यायको लागि प्रत्येक वार्डमा न्याय समितिको गठन गरिनु पर्ने, जुवातासप्रति बन्देज लगाउनु पर्ने, मादक पदार्थको निषेधित क्षेत्र घोषण हुनु पर्ने, कुशल योग्य र चिन्तनशील जनप्रतिनिधिको छनौट गर्नु पर्ने आदि धारणा आएका छन् ।
स्वास्थ र्– स्वास्थमा डुमरवानामा एक उपस्वास्थ चौकी रहेकोले यसबाट स्वास्थसेवा जनतामा पुग्न नसकेको हुँदा डाक्टरको दरबन्दी सहित मिनी–हस्पिटन स्थापना हुनु पर्ने, दलित, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्ग, अशक्तहरूलाई निशुक्ल औषधी दिनु पर्ने, सार्वजानिक शौचालय ठाउँ ठाउँमा हुनु पर्ने ,वार्ड वार्डमा स्वास्थ चौकी हुनु पर्ने, शुद्ध खाने पानीको व्यवस्था गरिनु पर्ने, आदि धारणा आएका छन् ।
यातायात सडक÷बाटो÷पुल÷पुलेसा – जिल्लास्तरीय मार्गहरु मानमत–मरिअर्वा र रजैया मार्गको कालो पत्रे गरिनु पर्ने , भुलही –इनर्वा–फत्तेपुर–डुमरवाना –महेन्द्रराजमार्गको निर्माण गरिनु पर्ने, बाटोहरूमा कल्भर्ट बनाउनु पर्ने ,ग्राभेल नभएका सडकमा ग्राभेल राख्नु पर्ने, दुधौरा नदी, बालगंगा,पसाहमा पुलको समस्या भएकोले पूल बनाउनु पर्ने आदि धारणा आएका छन् ।
शिक्षा÷,चेतना, संचार ÷वाचानालय÷ पुस्तकालय –उच्च शिक्षाको प्रवन्ध, शिक्षा संस्था राजनीतिमा तटस्थ, स्कुलमा दरवन्दीको पूर्ति हुनपर्ने, भौतिक साधनमा दरविलो हुनुपर्ने कृषि क्याम्पसको सञ्चालन, साहित्यलाई उच्च प्राथमिकता, पुस्तकालय, वाचनालय,आदिको व्यवस्थापन बारेमा धारणा आएका छन् ।
नदी नियन्त्रण – दुधौरा, बालगंगा र पसाहाले डुमरवानालाई कटान गरेर क्षती पु¥याएकोले नियन्त्रण गर्ने, बाँध बाभ्ने फलपूmलका बोट रोप्ने आदि धारणा आएका छन् ।
टाँगिया बस्ती÷ हात्तीसार÷ बिरगञ्ज चिनी कारखाना र अव्यवस्थित बस्तीको व्यवस्थापन –टाँगिया बस्ती आफ्नै पहिचानविहीन, अभिभावक विहीन, बैधानिकताविहीन भएकोले वैधानिकता दिनुपर्ने या कतै पुनस्र्थापन गर्नु पर्ने धारणा, हात्तीसार महत्वपूर्ण जग्गा भए पनि , व्यवस्थापन गर्न पाउने अधिकार गाविसलाई भए पनि  दोहोरो भूमिका र प्रशासनिक असहयोगको कारण खाली हुन आएको छैन । यो जग्गामा बजार व्यवस्थापन, सरकारी तथा सरोकारका कार्यालय स्थापना, स्नातक कक्षा आदि सञ्चालनको लागि प्रयोगमा ल्याउनु पर्ने धारणा । बिरगञ्ज चिनीकारखानाको जमिन अतिक्रमण हुँदै गरेको, अव्यवस्थित भएको हुँदा, औद्योगिक या शैक्षिक प्रयोजनमा (कृषि क्याम्पसमा ) प्रयोग गर्नु पर्ने, अव्यवस्थित बसोबासको हकमा जोत भोग भएका दर्ता गर्न योग्य जमिन कानुनीमान्यता बमोजिम दर्ता गराई लालपूर्जा उपलब्ध गराइ दिनु पर्ने, अव्यस्थितबस्तीलाई व्यवस्थित गराउनु पर्ने धारणा आएका छन् ।
 वन र वातावरण संरक्षण –वन सम्बन्धमा एउटा विवेचनात्मक लेख छुट्टै यहाँ समावेश पनि गरिुएको छ । यहाँ सामुदायिक वन,सरकारी वन र निजीवनका कुरा पनि उठाइएका छन् । पहाडी भेगका सामुदायिक वन पूर्व देखि पश्चिमसम्म फैलिएको र सफल पनि भएका कुरा, सरकारी वन सामुदासयक वन सरह संरक्षित नभएको कुरा, गुरु योजना २०४५ वनेका कुरा , यही योजना अनुसार २०४९वन नियावली २०५१मा जारी गरिएका कुरा, वैज्ञानिक वनका कुरा, १३ वटा सामुदायिक वन गठन भएर हस्तान्तरण भएका कुरा, निदरलैण्ड विकास नियोग ९क्ल्ख्० आर्थिक सहयोग बाट संचालित वनका कुरा, फेकोफनका कुरा फिनलैण्डको लगानीबाट बनेको वनका कुरा समेसिटएका छन् । महेन्द्र राजमार्ग दक्षिणको वनलाई सामुदायिककरण गर्नु पर्ने र माथिको वनलाई विशेष वनको रूपमा विकासगर्नु पर्ने धेरैजनाको अवधारणाहरू आएको छन् ।
भौगोलिक सीमांकन –सीमांकन गाविस छुट्टिने गरी गर्ने र वडाहरु पनि मिलाउने काम गर्नु पने कुरा पनि यहाँ आएको छ । विविध धारणाहरू– बजार, औद्योगिक धन्दा, ग्रामिण विकास वैंक, साना किसान सहकारी संस्था, मठमन्दिर, गुम्बा, खेलकुद, साहित्यको विकास, मदन–आश्रित स्मृति पार्क निर्माण, पर्यटकीय तथा मनोरन्जन स्थलको छनौट, जाति, भाषा, कला धर्म, संस्कृति विविधायुक्त तथा यस गाविसका सबै क्षेत्रहरूको सम्बद्र्धन गर्नु पर्छ भन्ने धारणा यहाँ आएका छन् ।
यहाँ आएका अभिमतलाई कार्यन्वयनमा उतार्न सकेमा डुमरवाना एउटा नमुना गाविस बन्न सक्छ । समयको साथ साथै विकासकर्म पनि अगाडी बढ्छ ।  यो अध्ययन निकै वर्ष पहिर्ला  (२०५९) गरिएको हुँदा र यो मार्गदर्शन प्राप्त गरिसकेपछिका नेतृत्व वर्गले कति कार्यन्वयनमा ल्याए र कति विकास भयो भनि जान्नको लागि नयाँ अध्ययनको खाँचो देखिन्छ ।
गाविस खण्ड – यस खण्डमा २०५४का निर्वाचित ४७ जना र मनोनित ५जना गरी ५३ जनाको तस्विर, नाम पद शिक्ष र सम्बन्द्ध दलको विवरण उल्लेख गरिएको, कार्यालयमा कार्यरत कर्मचारी,गाविस द्वारा गठित विभिन्न उपसमिति र तिनका पदाधिकारीहरू(क. न्याय समिति,–१५, ख.खेदकुद समिति–८, ग. पुस्तकालय व्यवस्थापन समिति–७, घ. खानेपानी तथा सरसफाई समिति –१३ « ङ. वन व्यवस्थापन समिति –५, च. सल्लाहकार समिति–७ छ. लेखा समिति ३, ज. सर्वदलीय समिति प्रतिनिधि (नेकपा एमाले, नेपाली काँग्रेस, राष्ट्रिय जनकोर्चा, राप्रपा), झ. उपस्वास्थ चौकीव्यवस्थापन समिति–७, ञ. गाउँ शिक्षा समिति ६, ट. सिलाई कटाइ तालिम व्यवस्थापन समिति ७. ठ. गाउँ विकास कार्याक्रम (एलजीपी) अन्तरगत ४६ समूहको अध्यक्ष र प्रवन्धक(मेनेजर) एक जना सामाजिक परिचालक समेतको विवरण, सीएमसी अध्यक्ष मेनेजर समिति रहेको र प्रत्येक महिनाको ५ गतेबैठक हुन्छ  भन्ने जानकारी यहाँ दिईएको छ ।
४. दृष्टिकोण– यस परिच्छेदमा उच्च माध्यमिक विद्यालयका प्राचार्यको स्वतन्त्र दृष्टिकोण÷मन्तव्य, सचिवको स्वतन्त्र दृष्टिकोण, राजनीति दलका सक्रिय सदस्यसँग तीनवटा प्रश्नहरू जस्तै डुमरवाना गाविसको कामकारवाहीप्रति दलको दृष्टिकोण कस्तो छ गाउँको विकासको लागि आफ्नो दलको तर्फबाट गरिएका पहल, गाविसमा तपाइँको दलको स्थिति कस्तो छ र जनतालाई दिनुपर्ने सुझाव केही छन् कि यी प्रश्नहरू सोधिएको र सोही बमोजिम प्राप्त विचारलाई जस्ताको तस्तै समावेश गरिएको विवरण यहाँ दर्शाएको छ । यसमा ७ जनाको धारणालाई समावेश गरिएको छ । सचिवले प्रशासनिक, आर्थिक र विकासको प्रतिफल पु¥याउने काम सम्पन्न भएको विवरण आएको । प्राचार्यले विद्यार्थीको अवस्था, गाविस पदाधिकारी लगागत समवन्धितहरूको महत्वपूर्ण योथदान पुगेको, सरकारी र निजी गरी १८ विद्यालयको विवरण, उत्तरी भेगका मानिसको शिक्षा प्रतिको भावना उच्चरहेको आदि धारणा पस्कदै सबैमा शिक्षाको प्रगतिको कामना गरिएको धारणा आएको छ । जिल्लाकार्य समितिका सदस्यको रायमा राप्रपाले शिक्षा क्षेत्रमा लगानी अनुसार उपलब्धी नभएको, सिचाइको लागि बोरिङ, ट्युवेल,ढिकी पम्प, ड्याम बनाउने आदि काम पार्टीले गरेको पार्टीको अवस्था राम्रो हुँदै आएको, जनसमुदायमा आएका समस्यालाई आफ्नो काँधमा बोकेर हिड्न तयार रहेको धारण आएकोछ । सभापति नेपाली काँग्रेस गाउँ इकाइ समिति ले गाविसले गरेको काममा सकरात्मक सोच रहेको सबै ओडाको विकासको लागि सबै निर्माण कार्यलाई समानुपातिक ढंगले (विना पूर्वाग्रह) आम सहमतिको आधारमा, विपक्षीलाई साथमा लिएर योजना तर्जुमा छनोट र कार्यन्वयन गर्न निर्वाचित पदात्रिधकारी भूमिका रहने हुँँदा  सोही बमोजिम कार्यन्वयनको आशा गरिएको, वेरोजगार हटाउन पर्ने, उच्च मावी सञ्चालनको लागि आर्थिक स्रोत संकलन, वातावरण जोगाउन, प्राकृतिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्न, कृषि उत्पादन बढाउन, वन संरक्षण, संस्कृतिक जोगाउन र पार्टीलाई उजागर गर्दै लाने काममा अग्रसर भएको धारणा आएको छ ।
सचिव ,नेकपा एमाले,गाउँकमिटी डुमरवाना– गाविस कार्यप्रति अत्यान्त सकरात्मक, राम्रो काम गरेकोले जनताले तेस्रोपटक विजयी गराएको, गाविसको काममा पार्टीले पनि प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष सहयोग पु¥याएको, इलाका कार्यालय भवन निर्माण, दलको स्थिति बलियो, गाविसमा नीति, प्रवृत्ति,र पद्धतिगत रूपमा परिवर्तन गर्ने काममा विशेष जोड दिन चाहेको, गाउँमा विकास गर्न सहभागीको लागि सबैलाई आव्हान गर्ने काम आदि थुप्रै धारणाहरू यहाँ आएका छन् ।
संयोजक लेखासमिति डुमरवाना – गाविसले विकास गर्नुको अर्थ शिक्ष, गास बास कपडा र स्वास्थको ग्यारेन्टी गर्नु हो । यसको लागि सर्वहारा वर्गीय सचेतना चाहिन्छ । विकासको आभास सर्वहारामा पुगेको देखिदैन , सर्वहारा वढी रहेका, कृषि उत्पादनमा उत्पादन तत्वको सर्व सुलभ हुनपर्छ, कृषि पशु केन्द्रहरू हुनु पर्ने, हात्तीसारको जग्गाको व्यवस्थापन, वन व्यवस्थापन, सार्वजनिक जग्गादर्ता सत्ताधारी पार्टीबाट भएका हस्तक्षेप अनियमितता, ढिलासुस्ति, पार्टी गत पूर्वाग्रह, नदी नियन्त्रण, हरियोवन नेपालको धन सफाय हुनबाट बचाउनु पर्ने, पर्यटकीय क्षेत्रको संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्नुपर्ने देखिएका समस्या हल गर्न सबैदल ÷सबैसँग सहमति बनाई आफ्नो गाउँ आफै बनाम् भन्ो अभियानमा जुट्नु पर्ने धारणा आएका छन् ।  
यहाँ वीरेन्द्र कुमार वाइवाको  डुमरवाना पहिले र अहिले एउटा तुलनात्मकलेख पनि समावेश गरिएको छ  २०५७ साल असार १ गते गाउँ विकास कार्यक्रमले पाइला टेकेको र कार्यक्रमले ल्याएको सैद्धान्तिक मन्त्र "संगठन, बचत र सीप" लाई कार्यन्वयनमा कठिनार्इ भएता पनि सबैलाई सम्झाउँदा बुझाउँदा कर्यन्वयनमा सफल भएको ४६ ओटा संस्था गठन भै १२ सय परिवार संस्थामा आवद्ध, ६ लाख ५० हजार बचत जम्मा, लघुउद्यम व्यवसाय गर्नको लागि ऋण पूजीको प्रवाह लगायत अन्य व्यक्तिहरूबाट प्राप्त सुझाव पनि यहाँ आएका छन्
कुराकानी र अधिव्यक्तिहरू–अध्यक्षसँग गरिएका कुराकानीमा १८ ओटा प्रश्न राखिएक छन् ।आफ्ना कार्यकालमा कार्यको मल्याङ्कनमा उहाँ भन्नु हुन्छ –"मैले आफ्नो कार्यकाललाई जनमुखी र पारदर्शी ढंगले,जनताको प्रतिनिधिको रूपमा जनसहभागीताको विस्तार गर्दै, सामन्तवादी चरित्र, र दलाल नोकरशाही पूजीवादी परिपाटी, छाडा संस्कृति, विसङ्गति र विकृतिविरुद्ध संघर्षरत, कार्यकालको रूपमा लिएको छु ।" कार्यकालमा थुपै्र निर्माणका कामहरू समेत २१ ओटा कामको विवरण, स्रोत र साधनको कमीले कर्याक्रम ज्यूंका त्यूरहेका तर जनचेतना स्तरमा बृद्धि भएको, राजनीति अवस्थामा डुमरवाना लाल किल्लाको रुपमा रहेको, अन्यराजनीति दलको सहयोगको कुरा गर्दा आवश्यक सहयोग प्राप्त गर्न नसकेको, आफ्ना दलकामा पतिस्पर्धा रहे पनि सहयोग पाएको, आवश्यक ठाउँमा उपयुक्त निर्णय दिन नसक्ने कुरामा सबै निर्णय सबैको लागि आवश्यक उपयुक्त र ठीक नलाग्न सक्छ , जनचेतना जगाउने काममा विभिन्न कार्यक्रम भएका र सर्वदलीय वैठकमा सहमति भएका, आफ्नो दायित्व सफलता पूर्वक निर्वाह गरेको, शिक्षा र स्वास्थमा ४० प्रतिशत रकम लगानी भएको, बजारलाई व्यवस्थित गर्ने काम विविध कारणले ढिलाई भए पनि सफल भएको, प्रजातन्त्र आएको १२ वर्षमा पनि जनताको जीवनस्तर नउठेको सम्बन्धमा जीवनस्तर उठ्न जनमुखी सरकार हुनु पर्ने, जनमुखी सरकार नहुनाको कारणले प्रजातन्त्रप्रति जनताको विस्तृष्णा जाग्न थालेको, राजनैैतिक खेलाडी दुर्गन्धित भएकाले गर्दा नेपालमा हाल पनि सशक्त जनआन्दोलन र क्रान्तिकारी परिवर्तनको खाँचो छ,। देश हुनको लागि जनता र माटो भएर मात्र पुग्दैन भाषा साहित्य र संस्कृति पनि आवश्यक तत्वहुन् .....त्यसको विकासको लागि केही सोच्नु वा गर्नु भएको छ ? यस सँबन्धमा भाषा साहित्य र संस्कृतिको उत्थानको लागि जनवादी सांस्कृति कार्यक्रमहरू आयोजना गर्न पे्ररित गर्न सहयोग उपलब्ध गराउने, पुरस्कृत गर्ने गरिएको छ । जनचेतना र पैसा माग भन्दा के रोज्ने प्रश्नमा चेतनशील समाज नै रोज्ने धारणा, बाटोहरूको नाममा राष्ट्रिय विभूतिको नाम किन जोडेको भन्दा राष्ट्रिय विभूतिको संझना र सम्मान दिनको लागि, प्रश्न १६र १७ मा सोधिएका प्रश्नको जवाफ अरुबाट पनि आएकोले यहाँ उत्तर दिएको समावेश नगरिएको । अन्तिम प्रश्नमा आपूmलाई सोद्धन मन लागेकाकेही कुरा भए भन्ने प्रश्नमा राजनीति सम्बन्धी थुप्रै मार्गदर्शनको साथै "सबै शिक्षकहरूले भविष्यका राष्ट्र निर्माता विद्यार्थीहरूलाई शिक्षाको साथसाथै नैतिकता,सच्चरित्रता, र इमान्दारीता सिकाऔं । असल राष्ट्र र्मिाण गर्न असल नागरिक चाहिन्छ  ।" भन्ने धारणा आएका छन् ।
ख. उपाध्यक्षको विचार– शिक्षामा १३ स्कुल रहेका,अव्यवस्थित बसोवास, नदी कटान, बाटोघाटो पुल खानेपानी, समस्याको रुपमा रहेकाले यसको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने, कृषिमा आधारित किसानको लागि कृषि अनुसन्धान शाखा, कृषि तालिम केन्द्रको स्थापना भएमा गाविसले ठूलो फड्को मार्ने धारणा आएका छन् ।
 ग. छ जना व्यक्तिहरूसँग पनि केही प्रश्नहरू सोधिएका छन् । यी प्रश्नको सारभाव यसप्रकारको छ । चिनी कारखानाको जग्गा सम्बन्धित निकायले व्यवस्थित गर्नु पर्ने, स्कुलमा पर्याप्त दरबन्दी पूर्ति हुनुपर्ने, वनजङ्गल विनास हुँदैछ  वनकार्यालयले रोक्न पनर्,े खोला कटानलाई सरकारले रोक्न पर्ने, एक बृद्ध महिलासँग सोधनी गरिकाको जवाफमा गाविसमा एकपटन गएकी र अध्यक्षलाई चिनेकी,उमेरले बुढी भए पनि कागजपत्र नमिलेर भत्ता नपाएकी, गाविसले राम्रो काम गरेको सुनेकी,२०३१ सालदेखि बसोबास भए पनि जग्गाको लालपुर्जा नपाएका कुरा, बचतका कुरा, आदि कम जनसंख्यामा काम गर्न सजिलो बढी जनसंख्यामा काम गर्न असजिलो, बाटोघाटो निर्माणका काम भएको,काम गर्न कर्मचारीले सहयोग गर्नु पर्ने, स्वास्थ चौकीका कर्मचारीले काममा हेलचत्र्mयाइँ गरेका,गाविसले ५वर्ष भित्रमा धेरै उपलब्धी हात पारेको । "गाउँको समग्र विकासको लागि सामाजिक एकता, सहिष्णुता र आपसी सद्भावको आवश्यक्था पर्दछ ।" धारणा आएका छन् । यस स्मारिकामा गाविसको सम्पत्ति विवरण, प्रमुख समस्याहरू र समाधानका निम्ति गरिएका प्रयत्नहरू,, भविष्यका लक्षहरू,गाविस भित्रका विभिन्न तालिम प्राप्त प्राविधिक जनशक्तिको विवरण, गाउँ विकास समिति डुमरवानाले २०५३ देखि २०५८ सम्म गरेका कामहरूको विवरण लागत रकम ,उपलब्ध जनसहभागिता, लाभान्वित घरपरिवार विवरण, गाउँ विकास समिति डुमरवानाको आम्दानी खर्चको विवरण, विविध फोटोहरू, उपसंहार सन्दर्भग्रन्थ सूचि,परिशिष्ट १ मा वर्तमाान डुमरवाना गाविसले हालसम्म गरेका कामहरूको छोटकरी विवरण, गाविस डुमरवना वडा नं ४ कि. नं १५५को जग्गाको, व्यवस्थापन कार्य योजना, अभिनन्दन पत्र,कदर पत्र,आदिको विवरण सहित यो अनुसन्धान अध्ययन समाप्त भएको छ ।
अनुसन्धान भन्दा खोज्ने काम भन्न सकिन्छ । खोज्ने कामको पनि उद्देश्य हुन्छन् । यहाँ डुमरवाना गाविसको यथार्थ अवस्था कस्तो छ, कमी कमजोडी के के छन् । यसलाई कसरी सुधार गर्न सकिन्छ । यसको बहुमुखी विकास कसरी गर्न सकिन्छ अनि त्यसको लागि भावी योजनाहरू के के छन् । यिनै विषयमा रिजालजीले बहुआयमिक रूपमा अध्ययन गर्ने प्रयास गर्नु भएको देखिन्छ । डुमरवाना गाविसको अध्ययनमा स्थानविशेष अवलोकन,कार्यालयले गरेका कामको संकलन र विश्लेषण, गाविस सँग सम्बन्धित सबै दल, जनता, संस्थानहरू, बौधिक सर्कल,शिक्षक लगायत सबैको धारणा लिखित,प्रश्नावली बनाएर अन्तर।वार्ता लिएर गाविसको आर्थिक, सामजिक,शैक्षिक, भौगोलिक, वन, यातायात, अध्ययनलाई पूर्णता दिन गरिएको विविध प्रयास प्रशंसनीय देखिन्छ । यस अनुससन्धान भन्दा पहिला अध्ययन (पूर्व अध्ययन) भएको आभास मिल्र्दैन । त्यसो हुँदा रिजालजीको यो अनुसन्धान नै यस गाविसको पहिलो अनुसन्धान हो भन्न सकिन्छ । यसका लागि शारिरिक, मानसिक, बौद्धिक, शैक्षिक सबै प्रकारको लगानी यसमा लगाइएको छ । यी लगानीको एउटा महत्वपूर्ण मार्गदर्शन डुमरवाना गाविसले पाएको थियो । यो मार्गदर्शनलाई गाविसले व्यवहारमा के कति उतारो भनेर जानकारी लिनको लागि पुन अनुसन्धानको खाँचो छ  भन्दै यस्तो गहनकार्य गर्नुभएकोमा नवराजजीलाई धन्यवाद दिंदै भावी जीवनको सुस्वास्थ, दिर्घायु र उज्ज्वलताको कामना गर्दछु ।
 धन्यवाद
कावासोती,
मिति २०८० साल भदौ १० गते ।