मेरो छिमेकी एक बरिष्ठ कृषि वैज्ञानिक
राम ज्ञवालीले मलाई चिनेझैँ गरेर तपाईँ कृषि पढेको मानिस हो भन्दा सुनेको छु ।उहाँका कृषिमा लेखिएका थुप्रै कृतिहरू देखिए, सकेसम्म सबै कृतिको मूलसार पस्किदिनु प¥यो भन्ने अनुरोधलाई नकार्न सकिनँ । उहाँको सानो परिचयसहित कृतिका नाम र त्यसले दिन खोजेका सन्देशका एकदुई हरफ यहाँ पस्कने कोसिस गर्दर्छु ।
म र सदानन्द जैसीको पर्वतको घर र यहाँको घर जिल्लाको हिसाबले एउटै जिल्लाका बासिन्दा हौ. । सादा जीवन उच्च विचारका धनी सदानन्द जैसी खास गरेर माटोको वरिष्ठ वैज्ञानिक हुन् र साहित्यका पनि वरिष्ठ साहित्यकार हुन् । मैले उहाँको आनीबानी सबैको अध्ययन गर्दा र मैले कृषिको विषयमा पढ्दा उहाँको मिहिनेतलाई हेर्दा मानिसले जति पनि काम गर्न सक्दा रहेछन् भन्ने भान हुन्थ्यो र उहाँले शिक्षकले पढाउनु भन्दा पहिला त्यो विषयमा पढेर गइयो भने सबै कुरा बुझिन्छ र नबुझेको कुरामा प्रश्न राख्न सजिलो हुन्छ भन्ने उहाँको सन्देशलाई मैले ग्रहण गर्दा अध्ययनमा सहज भएको महसुस भएको थियो ।
मलाई एउटा कृषिका कृतिहरूमा मात्र लेख्ने अनुमति भएको हुँदा म उहाँका कृतिकै बारेमा चर्चा गर्दछु । राष्ट्र वैंकले निकाल्ने गरेका प्राथमिक क्षेत्र पत्रिका देखि लिएर कृषि पत्रिका, स्थानीय स्मारिका, स्थानीय पत्रिका आदिमा उहाँका प्रकाशन भएका लेखरचनाका धेरै संख्या उहाँसँग संकलनमा नरहेको जानकारी पाएँ । साहित्यिक लेखहरू २०२०÷२१ बाट थालनी भएको जानकारी आउँछ भने कृषि( खासगरी माटो सम्बन्धींंं) लेखरचना २०४० बाट थालनी भएको देखिन्छ । पहिलो कृषि पत्रिकामा प्रकाशित लेख भने बदाम खेती रहेको धारणा उहाँबाट जानकारीमा आउँछ । उहाँको पहिलो कृति आ.व. २०४२÷४३मा सुन्तलाजात खेती कृषि सुचना तथा संचार केन्द्र बाट प्रकाशन भएको थियो । यसमा खास गरेर नेपालमा लगाइएका सुन्तला जातमा देखिएका खाद्यतत्त्व सम्बन्धी समस्या र समाधानका उपायलाई वर्णन गरिएको छ । उहाँको व्यक्तिगत विवरणमा देखाइएका कृषिका नेपालीमा लेखिएका कृतिहरूको प्रकाशन पनि जाइका नेपाल, माटो परिक्षण सेवा शाखा , माटो व्यवस्थापन निर्देशनालय र कृषि सुचना तथा संचार केन्द्रले गरेका छन् । कृषि संचारले प्रकाशन गरेका कृतिहरू प्रत्येक ६०००का दरले प्रकाशन गरको र देशव्यापी वितरण भएका छन् । जाइकाले प्रकाशन कृतिहरूको प्रत्येकको १०००को हाराहारीमा प्रकाशन गरिएका छन् । माटो परिक्षण सेवा शाखाले प्रकाशन गरेका कृतिहरू बढीमा १२०० प्रति छन् । समग्रमा सबै प्रकासनको मूल संदेश माटो व्यवस्थापनका विविधपक्षमा आधारित रहेको छ ।
दिगो भूव्यवस्थापन कार्यक्रम ,ललितपुरले पनि दिगो माटो व्यवस्थापन विविधपक्षहरू नामक कृतिको भने मूल्य राखिएको छ । यस कृतिमा कृषि उत्पादनमा माटाको भौतिक रासायनिक र जैविक गुणको महत्त्व,तिनको व्यवस्थापन, एकिकृत खाद्यतत्त्व व्यवस्थापन भू–क्षय, भकारो सुधार कार्यक्रम,कम्पोष्ट कार्यक्रम आदिको वर्णन गरिएको छ ।कृति ४० पृष्ठको छ तर यस्ले दिएको माटो व्यवस्थापन सन्देशहरू गहन छन् ।
एकीकृत खाद्यतत्त्व व्यवस्थापन कार्य पुस्तिका– यो सदानन्द जैसीको कृषि विषयको सबै भन्दा ठूलो एकल कृति हो यस कृतिलाई माटो परिक्षण तथा सेवाशाखाले प्रकाशन गरको छ । यो कृति एकीकृत खाद्यतत्त्व व्यवस्थापन पद्वतिको उपयोग गर्दै कृषक पाठशाला सञ्चालनको लागि तयार पारिएको कृति हो । यसको माग कृषक स्तरमा बढी भए पनि कृतिकारले परिमार्जन गरी न त माटो व्यवस्थापन निर्दैशनालयले प्रकाशन ग¥यो न अरू कुनै माध्यमबाट प्रकाशनमा आयो । माटोको बारेमा जानकारी चाहानेले यो किताबको खोजी गरेको देखिन्छ । यस कृतिले माटाको विविध पक्षलाई समेट्नुको साथै बाली व्यवस्थापन, मल व्यवस्थापन,ु सहरीकम्पोष्ट निर्माण, रसायनिक मलको गुणस्तर निर्धारण, प्राङ्गारिक खेती, सुखा तथा अर्ध सुखा जमिनको खेती व्यवस्थापन, अम्ँिलय माटो सुधार। विविध षियका १४ ओटा अनुसूचीहरू समावेश गरिएको छ ।
माटो र बिरूवाले भोक लाग्यो भन्छन् (कृषि काव्य)– यस कृतिलाई सर्व प्रथम माटो व्यवस्थापन निर्देशनालयका कर्मचारीहरूले २०६१ सालमा प्रकाशन गरेका र पछि गएर कृषि सूचना तथा सञ्चार केन्द्रले आव २०६६÷६७ मा ६००० प्रति प्रकाशन गरी देशव्यापी रूपमा वितरण भएको थियो । यस कृतिलाई कृषि काव्यको रूपमा नामकरणगरिएको छ । प्रार्थनाबाट थालनी गरिएको छ । माटो ( धर्ती माता) लाई नायक बनाएर लेखिएको काव्य साना साना एक्काइस अध्यायमा विभाजन छन् । भित्र माटोका उपशीर्षकका पनि उपशीर्षक समावेश गरिएका छन् माटोका विविध पक्षहरूलाई समेटेर एउटा हस्तपुस्तिकाको रूपमा सिर्जना गरिएको छ । यो प्रयोगवादी काव्यको रूप हो जस्तो लाग्यो मलाई । माटोको विद्यार्थी, कृषक, शिक्षक, सकैको लागि एउटा महत्त्वपूर्ण दस्तावेजको रूपमा यो आएको छ । महाकाव्यकै झल्को दिने खालको छ ।
प्राङ्गारिक खेती एक परिचय–९ब्ल् क्ष्ल्त्च्इम्ग्ऋत्क्ष्इल् त्इ इच्न्ब्ल्क्ष्ऋ ँब्च्ःक्ष्ल्न्०)यो कृति पनि सदानन्द अभागीको महत्त्वपूर्ण कृति हो । जलुके घुमाउरे सिंचाई नहर जल उपभोक्ता समिति प्रगति नगर –६ पृथ्वीनगर नवलपरासील,े क्इक्ष्च्(क्ष्ः को आर्थिक सहयोगमा प्राशन गरेको छ । यसमा मूल्य १५० तोकिएको छ । सदानन्दले ६४ चौसट्ठी उपशीर्षकमाा माटो मलका विविध पक्षलाई समेट्दै नेपालका विविध कृषकले बनाएका र प्रयोग गरेका जैविक विषदीलाई संकलन गरर प्रस्तुत गरेका छन् । यस कृतिलाई प्राङ्गारिक खेती गर्ने किसानको लागि उपयोगी देखिन्छ । निचोडमा यसमा आएका धेरजसोै प्रविधि नितान्त कृषकबाट प्रयोग गरिएकाहुन्, वैज्ञानिकले सिद्व गरेका हैनन्, त्यसो हुँदा यसको प्रयोगमा कस्तो नतिजा मिल्छ हामीले पनि ध्यान दिनुपर्छ र परिमार्जन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश पनि यसमा समावेस भएको छ ।
भिरालो खेती प्रविधि –यस कृतिलाई कृषि सूचना तथा संचार केन्दले२०७१÷७२सालमा ६०००प्रति प्रकाशन गरेर वितरण गरेको देखिन्छ ।यस कृतिमा खासगरेर क्यिउउष्लन ब्नचष्अगतिगचभ ीबलम त्भअजलययिनथ ९क्ब्ीत्०लाई बढी महत्त्वका साथमा उठाइएको छ । नेपालमा भिरालो जमिनमा खेती गरिने धेरै ठाउँहरू छन् । अर्घाखाँची जिल्लामा गरेको अध्ययन संचालन गरिएको कार्यक्रमको अध्ययनको आधारमा प्रविधि प्रसारण गर्ने उद्देश्यमा आएको कृति हो ।
सदानन्दका नेपालीमा लेखिएका वैज्ञानिक कृतिहरू १८ ओटा व्यक्तिगत विवरणमा देखिएका छन् । ती कृतिहरूमा प्रायः माटो व्यवस्थापनमा आधारित भएर लेखिएका छन् । सबै कृतिहरू कृषक कृषि विशेसज्ञ, अनुसन्धान कर्ता योजनाकार समेतलाई उपयोगी देखिन्छन् । यसरी नै उनका अनुसन्धान र कार्याशालामा आधारित लेखरचनाहरू पनि १७किताबको आकारमा देखिएका छन् । मैले कृषि पत्रिका, स्थानीय पत्रिका, स्मारिका आदिमा पढेका अति महत्त्वपूर्ण लेखरचना पनि उहाँले संकलन गरेको देखिएन ।अंग्रेजीमा लेखिएका कार्यप्रतिवेदनमा सानो चर्चा गर्दछु ।
सदानन्दको पहिलो अनुसन्धान अध्ययन प्रतिवेदन क्ष्mउबअत यल क्यष् िब्लबथिकष्क चभअयmmभलमबतष्यल तय ँबचmभचक दथ क्यष् िबलबथिकष्क ीबदयचबतयचथ ध्ब्च्त्ऋ प्जबष्चभलष्तबच, त्बलबजग ९ज्ञढढज्ञ० ।हो यसलाई क्षेत्रीय तालिम केन्द्रले प्रकाशन गरेको थियो । हाल त्यो कृति प्राप्त छैन । क्यष् िँभचतष्ष्तिथ कगचखभथ बलम mबउउष्लन या ९प्बखचभ, क्जथबलवब,एबचकब, ःयजबतबचष्, ल्बधबीऊबचबकष्, एबचधबत ०( रङ्गिन मानचित्र (म्याप)सहितको प्रतिवेदनहरू छन् । यी नक्सा तयार पार्न सर्भे टिम, सर्भे डिजाइनर नक्सा तयार, नमूना संकलनकर्ता माटो विश्लेषण कर्ता, प्रतिवेदन टिम गरी नक्सा तयार गरिएका छन् । नक्सामात्र नभएर सम्बन्धित जिल्लाको विवरण समेत दिइएको छ । कामलाई शब्दमा परिणत गरेर सन्देशमूलक बनाउनु राम्रो काम हो । यी सन्देशलाई जिल्लाले प्रयोगमा ल्याई उत्पादन बढाउन सकिने माटोमा देखिएका उर्वराशक्ति समस्यालाई सहजै हल गर्न सहयोगी हुने देखिन्छ ।
क्तगमथ च्भउयचत यल एचयमगअतष्यल बलम गतष्ष्शिबतष्यल या ँथ्ःरऋयmउयकत दथ तजभ ँबचmभचक ष्ल द्यबष्तबमष् मष्कतचष्अत या ल्भउब ि(यो कृति काभ्रे आदि जिल्लाका प्रतिवेदन भन्दा ठूलो र विवरणत्मक छ र जिल्लाको कृषि सम्बन्धित सबै पक्षलाई समेटेको देखिन्छ ।
च्भखष्भध बलम एबिललष्लनयाकगकतबष्लबदभि क्यष् िःबलबनझभलत एचयनचबmmक क्गmmबचथ च्भउयचत(
यी प्रतिवेदन २००१ देखि २००५ सम्मका ५ ओटा प्रतिवेदन तयार गरेको देखिन्छ । यी प्रतिवेदनमा दिगो माटो व्यवस्थापनमा प्रकाश पारिएको छ । हाल यी कृति उपलब्ध छैनन् ।
अन्तत सदानन्द जैसीका कृषि सम्बन्धीलेखरचनाहरू पत्रप्रत्रिका, स्मारिकाहरूमा मैले पढेको छु तर सबै प्रकाशन भएका पत्रपत्रिका संकलन देखिदैनन् । यी सम्पूर्ण उहाँका कृतिहरू कृषक, कृषिका सम्बन्धित प्राविधिकहरू, योजनाकार सबैको लागि अति उपयोगी देखिन्छन् । उहाँको एउटा कम्जोरी भनेको प्रकाशित कृति लेखरचनालाई संकलन र सुरक्षित नगरेका देखिन्छ । उहाँको यो बौधिक लगानी प्रशंसनीय देखिन्छ र निरन्तरताको लागि कामना गर्दै विदा चाहन्छु ।
चन्द्रप्रसाद न्यौपाने , सिन्धुपाल्चोक
"काव्यहरूमा भरपुर लोकलयको प्रयोग भएका छन्"
मैले उहाँका ३ वटा महाकाव्यहरू पढेको छु । महाकाव्यिक इतिहास लेखनको क्रममा उहाँका ती कृतिहरू पढ्ने अवसर पाएँ । लगभग ४५० बटा महाकाव्यहरूको अध्ययन गर्ने सिलसिलामा उहाँका कृतिहरू पनि फेला परे । मैले १३०० शब्दमा ती महाकाव्यको छोटो चर्चा गरेको छु । प्रकाशनकालको हिसाबबले 'तीनयुग एक कथा'(२०६०) 'अग्निज्वाला' (२०६१) र 'सिंहवाहिनी' (२०७३) रहेका छन् ।
अठार सर्गमा विस्तारित 'तीनयुग एक कथा' महाकाव्यमा नेपाली वार्णिकका तीनबटा छन्दहरूमा ८७६ श्लोकहरू २४९२४ अक्षर समावेश छन् । अनुष्टुप छन्दको हिसाबले यस महाकाव्यमा ७७९ श्लोकहरू रहेका छन् । घासेमा ३८ श्लोक र १४४४ अक्षर रहेका छन् । मारूनी सवाई छन्द पनि प्रयोग भएका छन् ।
अग्निज्वाला २०६० सालमा लेखिएको तर २०६१ मा प्रकाशित भएको महाकाव्य हो । यो दोस्रो महाकाव्य र चम्पु महाकाव्य हो । ग्रामीण परिवारको कथा कहानीलाई समेटेको यो काव्यमा अग्नि र ज्वाला काव्यको नायक नायिका हुन् । काव्य राजनीतिक विषयसँग पनि जोडिएको छ । अठार सर्गमा विस्तारित यो काव्य गद्य पद्यमा रचित छ । १६, १७ र १८ सर्ग मुक्त लयमा छन् । काव्य प्रबन्धात्मक बनेको छ ।
नेपाली वार्णिकका ७ वटा छन्दहरूमा १२७० श्लोक ३७०७८ अक्षरहरू समावेश छन् । ३२ अक्षरको अनुष्टुप छन्द हुने ११५९ श्लोकहरू छन् । ७ प्रकारका लोकलय छन् ।
सिंहवाहिनी समीक्षात्मक पौराणिक महाकाव्य तेस्रो महाकाव्य हो । पौराणिक विषयवस्तुलाई आधार बनाएर यो काव्य लेखिएको छ । यो काव्य प्रबन्धात्मक बनेको छ । यो काव्य पुरै अनुवाद पनि होइन । पुरै मौलीक पनि होइन मिश्रित छ । विवेचना र भावानुवाद भएको कविको आफ्नो स्विकारोक्ति रहेको छ । कतै गजल शैली, कतै कविता शैलीर कतै लोकगीति शैलीको प्रयोग भएको छ काव्यमा । प्रष्ट बुझिने र साह्रै सरल पनि छ काव्य । २८ सर्गमा विस्तारित छ यो काव्य । स्वरमुक्त लय पनि छ । यो पनि चम्पु महाका्व्य हो । नेपाली वार्णिक ७ वटा छन्दकहरूमा १२७० श्लोकका ३७०७८ अक्षरहरू समावेश छन् । ३२ अक्षरको अनुष्टुपप छन्द हुने ११५९ श्लोकहरू छन् । ७ प्रकारका लोकलय छन् । सिंहवाहिनी समीक्षात्मक पौराणिक महाकाव्य तेस्रो महाकाव्य हो । पौराणीक विषयवस्तुलाई आधार बनाएर यो काव्य लेखिएको छ । यो काव्य प्रबन्धात्मक बनेको छ । यो काव्य पुरै अनुवाद पनि होइन पुरै मौलिक पनि होइन मिश्रित छ । विवेचना र भावनुवाद भएको कविको आफ्नो स्विकारोक्ति रहेको छ । कतै गजल शैली कतै कविता शैली र कतै लोकगीति शैलीको प्रयोग भएको छ । काव्यमा प्रष्ट बुझिने र साह्रै सरल पनि छ काव्य। २८ सर्गमा विस्तारिक छ यो काव्य । स्वरमुक्तलय पनि छ । यो पनि चम्पु महाकाव्य हो । नेपाली वार्णिकका ८ बटा छन्दहरूमा १५८१ श्लोकका ४४९४६ अक्षरहरू तथा अनुष्टुप छन्दका १४०४ श्लोकहरू रहेका छन् । चु्ड्का, भजन, सवाइ, मारूनी, सगिनी, सेलोलगायतका नेपाली गीति छन्दहरूमा काव्य सजिएको छ ।
सदानन्दका काव्यहरूमा भरपुर लोकलयको प्रयोग भएका छन् । काव्य लेखनमा हात बसिसकेका सदानन्दमा शैली परिमार्जन र परिष्कार गर्न सके अझ राम्रा महाकाव्य लेख्न सक्ने सम्भावना छन् । उहाँका महाकाव्यमा १०० श्लोक भन्दा बढीका छन् प्रत्येक सर्गहरू । २८ सर्गमा विस्तारित गर्नु भन्दा १२–१४ सर्गमै बनाएको भए हुन्थ्यो । १०० श्लोक भित्रै महाकाव्यमा भन्न खोजिएका कुरा पूर्ण हुन्छन्। तसर्थ यसो गर्नसके राम्रो हुन्थ्यो । उहँले कथानकसहित काव्य परम्पराअनुसार नै लेख्नुभएको छ । कथा पनि चाहिए जति नै छ । तर महाकाव्यमा हुनुपर्ने सम्पूर्ण गुणहरू समेटिएका भेटिन्नन् उनका काव्य भित्र । धेरै सर्ग राख्नुभन्दा थोरैमा नै धेरै समेटनु राम्रो हुन्छ । उनको काव्य प्रयोगवादी शैलीमा छन् तर सिद्वान्त पनि समेटिकएका छन् । गद्य पद्य नमिसाई एउटैमा लेख्दा राम्रो हुन्छ । स्वरमुक्त लयको पनि एउटा छुट्टै महाकाव्य बनाउदा राम्रो हुन्छ । एउटै छन्दमा सललल बगेर गए राम्रो होला । काव्यमाः विशेष राम्रो पक्ष के देखिन्छ भने नेपाली लोकलयमा प्रचारप्रसार गर्नु भा छ ।यो सकारात्मक पक्ष हो । मैले ४५० वटा महाकाव्यमा अध्ययन गरीरहदा खेरि मैले आफ्नो अध्ययनमा महाकाव्यलाई दुई किसिमको विशेष अध्ययन दृष्टि दिएको छु । मौलीक कथा भएका उनका दुई महाकाव्यहरू छन् । एउटा मात्रै पुराण विषयमा छ । शास्त्रीय मान्यतका काव्य नायक छैनन् उहाँका महाकाव्यहरू । त्यससकारण दोस्रो कोटीमा पर्छन उहाँका काव्यकृतिहरू । उनको स्थान उच्च हुन एकस्टेप माथि उक्लनै पर्दछ । ४५० वटा महाकाव्य हेर्दा १०० वटा महाकाव्यको गणनामा उहाँ पर्नुहुन्न । १००–२०० महाकाव्यको गणनाबीचमा उहाँका महाकाव्य पर्दछन् । त्यसपछि गणना हुने महाकाव्य त निकै कमजोर खाले छन् । मेरो अध्ययन ले यस्तो बताँउछ कि १०० महाकाव्यहरू पूर्ण महाकाव्य बनेका अकाट्य छन् । २५० (२०० संख्याबाट उताका ४५० सम्मका) महाकाव्य उहाँका भन्दा निकै कमजोर छन् केवल रहर लहडले मात्र लेखिएका छन् । सदानन्दले राम्रो महाकाव्य लेखेकासँग बसेर केही सल्लाह लिएर अघि बढ्दा राम्रो हुन्छ । उहाँको अझै पनि राम्रै कुरा हो । उच्चतामा जान सक्नु अत्युत्तम हुन्छ । विषयवस्तुमा कुनै शंका छैन । महाकाव्य सामाजिक विषयमा गएका छन् । समभ्रान्त वर्गका पात्र नराखेर अ्न्य खाले पात्र राखेर पनि काव्य लेख्न सकिने उदाहरण उहाँले दिनुभएको छ ।
सदानन्द अभागीको रचना प्रयास असाध्यै सराहनीय लाग्यो । अलिकति मिहिनेत गर्नु भयो भने माथिल्ला कोटीका महाकाव्य लेखनमा दरिन सक्ने सम्भावना प्रबल छ ।
राम ज्ञवालीले मलाई चिनेझैँ गरेर तपाईँ कृषि पढेको मानिस हो भन्दा सुनेको छु ।उहाँका कृषिमा लेखिएका थुप्रै कृतिहरू देखिए, सकेसम्म सबै कृतिको मूलसार पस्किदिनु प¥यो भन्ने अनुरोधलाई नकार्न सकिनँ । उहाँको सानो परिचयसहित कृतिका नाम र त्यसले दिन खोजेका सन्देशका एकदुई हरफ यहाँ पस्कने कोसिस गर्दर्छु ।
म र सदानन्द जैसीको पर्वतको घर र यहाँको घर जिल्लाको हिसाबले एउटै जिल्लाका बासिन्दा हौ. । सादा जीवन उच्च विचारका धनी सदानन्द जैसी खास गरेर माटोको वरिष्ठ वैज्ञानिक हुन् र साहित्यका पनि वरिष्ठ साहित्यकार हुन् । मैले उहाँको आनीबानी सबैको अध्ययन गर्दा र मैले कृषिको विषयमा पढ्दा उहाँको मिहिनेतलाई हेर्दा मानिसले जति पनि काम गर्न सक्दा रहेछन् भन्ने भान हुन्थ्यो र उहाँले शिक्षकले पढाउनु भन्दा पहिला त्यो विषयमा पढेर गइयो भने सबै कुरा बुझिन्छ र नबुझेको कुरामा प्रश्न राख्न सजिलो हुन्छ भन्ने उहाँको सन्देशलाई मैले ग्रहण गर्दा अध्ययनमा सहज भएको महसुस भएको थियो ।
मलाई एउटा कृषिका कृतिहरूमा मात्र लेख्ने अनुमति भएको हुँदा म उहाँका कृतिकै बारेमा चर्चा गर्दछु । राष्ट्र वैंकले निकाल्ने गरेका प्राथमिक क्षेत्र पत्रिका देखि लिएर कृषि पत्रिका, स्थानीय स्मारिका, स्थानीय पत्रिका आदिमा उहाँका प्रकाशन भएका लेखरचनाका धेरै संख्या उहाँसँग संकलनमा नरहेको जानकारी पाएँ । साहित्यिक लेखहरू २०२०÷२१ बाट थालनी भएको जानकारी आउँछ भने कृषि( खासगरी माटो सम्बन्धींंं) लेखरचना २०४० बाट थालनी भएको देखिन्छ । पहिलो कृषि पत्रिकामा प्रकाशित लेख भने बदाम खेती रहेको धारणा उहाँबाट जानकारीमा आउँछ । उहाँको पहिलो कृति आ.व. २०४२÷४३मा सुन्तलाजात खेती कृषि सुचना तथा संचार केन्द्र बाट प्रकाशन भएको थियो । यसमा खास गरेर नेपालमा लगाइएका सुन्तला जातमा देखिएका खाद्यतत्त्व सम्बन्धी समस्या र समाधानका उपायलाई वर्णन गरिएको छ । उहाँको व्यक्तिगत विवरणमा देखाइएका कृषिका नेपालीमा लेखिएका कृतिहरूको प्रकाशन पनि जाइका नेपाल, माटो परिक्षण सेवा शाखा , माटो व्यवस्थापन निर्देशनालय र कृषि सुचना तथा संचार केन्द्रले गरेका छन् । कृषि संचारले प्रकाशन गरेका कृतिहरू प्रत्येक ६०००का दरले प्रकाशन गरको र देशव्यापी वितरण भएका छन् । जाइकाले प्रकाशन कृतिहरूको प्रत्येकको १०००को हाराहारीमा प्रकाशन गरिएका छन् । माटो परिक्षण सेवा शाखाले प्रकाशन गरेका कृतिहरू बढीमा १२०० प्रति छन् । समग्रमा सबै प्रकासनको मूल संदेश माटो व्यवस्थापनका विविधपक्षमा आधारित रहेको छ ।
दिगो भूव्यवस्थापन कार्यक्रम ,ललितपुरले पनि दिगो माटो व्यवस्थापन विविधपक्षहरू नामक कृतिको भने मूल्य राखिएको छ । यस कृतिमा कृषि उत्पादनमा माटाको भौतिक रासायनिक र जैविक गुणको महत्त्व,तिनको व्यवस्थापन, एकिकृत खाद्यतत्त्व व्यवस्थापन भू–क्षय, भकारो सुधार कार्यक्रम,कम्पोष्ट कार्यक्रम आदिको वर्णन गरिएको छ ।कृति ४० पृष्ठको छ तर यस्ले दिएको माटो व्यवस्थापन सन्देशहरू गहन छन् ।
एकीकृत खाद्यतत्त्व व्यवस्थापन कार्य पुस्तिका– यो सदानन्द जैसीको कृषि विषयको सबै भन्दा ठूलो एकल कृति हो यस कृतिलाई माटो परिक्षण तथा सेवाशाखाले प्रकाशन गरको छ । यो कृति एकीकृत खाद्यतत्त्व व्यवस्थापन पद्वतिको उपयोग गर्दै कृषक पाठशाला सञ्चालनको लागि तयार पारिएको कृति हो । यसको माग कृषक स्तरमा बढी भए पनि कृतिकारले परिमार्जन गरी न त माटो व्यवस्थापन निर्दैशनालयले प्रकाशन ग¥यो न अरू कुनै माध्यमबाट प्रकाशनमा आयो । माटोको बारेमा जानकारी चाहानेले यो किताबको खोजी गरेको देखिन्छ । यस कृतिले माटाको विविध पक्षलाई समेट्नुको साथै बाली व्यवस्थापन, मल व्यवस्थापन,ु सहरीकम्पोष्ट निर्माण, रसायनिक मलको गुणस्तर निर्धारण, प्राङ्गारिक खेती, सुखा तथा अर्ध सुखा जमिनको खेती व्यवस्थापन, अम्ँिलय माटो सुधार। विविध षियका १४ ओटा अनुसूचीहरू समावेश गरिएको छ ।
माटो र बिरूवाले भोक लाग्यो भन्छन् (कृषि काव्य)– यस कृतिलाई सर्व प्रथम माटो व्यवस्थापन निर्देशनालयका कर्मचारीहरूले २०६१ सालमा प्रकाशन गरेका र पछि गएर कृषि सूचना तथा सञ्चार केन्द्रले आव २०६६÷६७ मा ६००० प्रति प्रकाशन गरी देशव्यापी रूपमा वितरण भएको थियो । यस कृतिलाई कृषि काव्यको रूपमा नामकरणगरिएको छ । प्रार्थनाबाट थालनी गरिएको छ । माटो ( धर्ती माता) लाई नायक बनाएर लेखिएको काव्य साना साना एक्काइस अध्यायमा विभाजन छन् । भित्र माटोका उपशीर्षकका पनि उपशीर्षक समावेश गरिएका छन् माटोका विविध पक्षहरूलाई समेटेर एउटा हस्तपुस्तिकाको रूपमा सिर्जना गरिएको छ । यो प्रयोगवादी काव्यको रूप हो जस्तो लाग्यो मलाई । माटोको विद्यार्थी, कृषक, शिक्षक, सकैको लागि एउटा महत्त्वपूर्ण दस्तावेजको रूपमा यो आएको छ । महाकाव्यकै झल्को दिने खालको छ ।
प्राङ्गारिक खेती एक परिचय–९ब्ल् क्ष्ल्त्च्इम्ग्ऋत्क्ष्इल् त्इ इच्न्ब्ल्क्ष्ऋ ँब्च्ःक्ष्ल्न्०)यो कृति पनि सदानन्द अभागीको महत्त्वपूर्ण कृति हो । जलुके घुमाउरे सिंचाई नहर जल उपभोक्ता समिति प्रगति नगर –६ पृथ्वीनगर नवलपरासील,े क्इक्ष्च्(क्ष्ः को आर्थिक सहयोगमा प्राशन गरेको छ । यसमा मूल्य १५० तोकिएको छ । सदानन्दले ६४ चौसट्ठी उपशीर्षकमाा माटो मलका विविध पक्षलाई समेट्दै नेपालका विविध कृषकले बनाएका र प्रयोग गरेका जैविक विषदीलाई संकलन गरर प्रस्तुत गरेका छन् । यस कृतिलाई प्राङ्गारिक खेती गर्ने किसानको लागि उपयोगी देखिन्छ । निचोडमा यसमा आएका धेरजसोै प्रविधि नितान्त कृषकबाट प्रयोग गरिएकाहुन्, वैज्ञानिकले सिद्व गरेका हैनन्, त्यसो हुँदा यसको प्रयोगमा कस्तो नतिजा मिल्छ हामीले पनि ध्यान दिनुपर्छ र परिमार्जन गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश पनि यसमा समावेस भएको छ ।
भिरालो खेती प्रविधि –यस कृतिलाई कृषि सूचना तथा संचार केन्दले२०७१÷७२सालमा ६०००प्रति प्रकाशन गरेर वितरण गरेको देखिन्छ ।यस कृतिमा खासगरेर क्यिउउष्लन ब्नचष्अगतिगचभ ीबलम त्भअजलययिनथ ९क्ब्ीत्०लाई बढी महत्त्वका साथमा उठाइएको छ । नेपालमा भिरालो जमिनमा खेती गरिने धेरै ठाउँहरू छन् । अर्घाखाँची जिल्लामा गरेको अध्ययन संचालन गरिएको कार्यक्रमको अध्ययनको आधारमा प्रविधि प्रसारण गर्ने उद्देश्यमा आएको कृति हो ।
सदानन्दका नेपालीमा लेखिएका वैज्ञानिक कृतिहरू १८ ओटा व्यक्तिगत विवरणमा देखिएका छन् । ती कृतिहरूमा प्रायः माटो व्यवस्थापनमा आधारित भएर लेखिएका छन् । सबै कृतिहरू कृषक कृषि विशेसज्ञ, अनुसन्धान कर्ता योजनाकार समेतलाई उपयोगी देखिन्छन् । यसरी नै उनका अनुसन्धान र कार्याशालामा आधारित लेखरचनाहरू पनि १७किताबको आकारमा देखिएका छन् । मैले कृषि पत्रिका, स्थानीय पत्रिका, स्मारिका आदिमा पढेका अति महत्त्वपूर्ण लेखरचना पनि उहाँले संकलन गरेको देखिएन ।अंग्रेजीमा लेखिएका कार्यप्रतिवेदनमा सानो चर्चा गर्दछु ।
सदानन्दको पहिलो अनुसन्धान अध्ययन प्रतिवेदन क्ष्mउबअत यल क्यष् िब्लबथिकष्क चभअयmmभलमबतष्यल तय ँबचmभचक दथ क्यष् िबलबथिकष्क ीबदयचबतयचथ ध्ब्च्त्ऋ प्जबष्चभलष्तबच, त्बलबजग ९ज्ञढढज्ञ० ।हो यसलाई क्षेत्रीय तालिम केन्द्रले प्रकाशन गरेको थियो । हाल त्यो कृति प्राप्त छैन । क्यष् िँभचतष्ष्तिथ कगचखभथ बलम mबउउष्लन या ९प्बखचभ, क्जथबलवब,एबचकब, ःयजबतबचष्, ल्बधबीऊबचबकष्, एबचधबत ०( रङ्गिन मानचित्र (म्याप)सहितको प्रतिवेदनहरू छन् । यी नक्सा तयार पार्न सर्भे टिम, सर्भे डिजाइनर नक्सा तयार, नमूना संकलनकर्ता माटो विश्लेषण कर्ता, प्रतिवेदन टिम गरी नक्सा तयार गरिएका छन् । नक्सामात्र नभएर सम्बन्धित जिल्लाको विवरण समेत दिइएको छ । कामलाई शब्दमा परिणत गरेर सन्देशमूलक बनाउनु राम्रो काम हो । यी सन्देशलाई जिल्लाले प्रयोगमा ल्याई उत्पादन बढाउन सकिने माटोमा देखिएका उर्वराशक्ति समस्यालाई सहजै हल गर्न सहयोगी हुने देखिन्छ ।
क्तगमथ च्भउयचत यल एचयमगअतष्यल बलम गतष्ष्शिबतष्यल या ँथ्ःरऋयmउयकत दथ तजभ ँबचmभचक ष्ल द्यबष्तबमष् मष्कतचष्अत या ल्भउब ि(यो कृति काभ्रे आदि जिल्लाका प्रतिवेदन भन्दा ठूलो र विवरणत्मक छ र जिल्लाको कृषि सम्बन्धित सबै पक्षलाई समेटेको देखिन्छ ।
च्भखष्भध बलम एबिललष्लनयाकगकतबष्लबदभि क्यष् िःबलबनझभलत एचयनचबmmक क्गmmबचथ च्भउयचत(
यी प्रतिवेदन २००१ देखि २००५ सम्मका ५ ओटा प्रतिवेदन तयार गरेको देखिन्छ । यी प्रतिवेदनमा दिगो माटो व्यवस्थापनमा प्रकाश पारिएको छ । हाल यी कृति उपलब्ध छैनन् ।
अन्तत सदानन्द जैसीका कृषि सम्बन्धीलेखरचनाहरू पत्रप्रत्रिका, स्मारिकाहरूमा मैले पढेको छु तर सबै प्रकाशन भएका पत्रपत्रिका संकलन देखिदैनन् । यी सम्पूर्ण उहाँका कृतिहरू कृषक, कृषिका सम्बन्धित प्राविधिकहरू, योजनाकार सबैको लागि अति उपयोगी देखिन्छन् । उहाँको एउटा कम्जोरी भनेको प्रकाशित कृति लेखरचनालाई संकलन र सुरक्षित नगरेका देखिन्छ । उहाँको यो बौधिक लगानी प्रशंसनीय देखिन्छ र निरन्तरताको लागि कामना गर्दै विदा चाहन्छु ।
चन्द्रप्रसाद न्यौपाने , सिन्धुपाल्चोक
"काव्यहरूमा भरपुर लोकलयको प्रयोग भएका छन्"
मैले उहाँका ३ वटा महाकाव्यहरू पढेको छु । महाकाव्यिक इतिहास लेखनको क्रममा उहाँका ती कृतिहरू पढ्ने अवसर पाएँ । लगभग ४५० बटा महाकाव्यहरूको अध्ययन गर्ने सिलसिलामा उहाँका कृतिहरू पनि फेला परे । मैले १३०० शब्दमा ती महाकाव्यको छोटो चर्चा गरेको छु । प्रकाशनकालको हिसाबबले 'तीनयुग एक कथा'(२०६०) 'अग्निज्वाला' (२०६१) र 'सिंहवाहिनी' (२०७३) रहेका छन् ।
अठार सर्गमा विस्तारित 'तीनयुग एक कथा' महाकाव्यमा नेपाली वार्णिकका तीनबटा छन्दहरूमा ८७६ श्लोकहरू २४९२४ अक्षर समावेश छन् । अनुष्टुप छन्दको हिसाबले यस महाकाव्यमा ७७९ श्लोकहरू रहेका छन् । घासेमा ३८ श्लोक र १४४४ अक्षर रहेका छन् । मारूनी सवाई छन्द पनि प्रयोग भएका छन् ।
अग्निज्वाला २०६० सालमा लेखिएको तर २०६१ मा प्रकाशित भएको महाकाव्य हो । यो दोस्रो महाकाव्य र चम्पु महाकाव्य हो । ग्रामीण परिवारको कथा कहानीलाई समेटेको यो काव्यमा अग्नि र ज्वाला काव्यको नायक नायिका हुन् । काव्य राजनीतिक विषयसँग पनि जोडिएको छ । अठार सर्गमा विस्तारित यो काव्य गद्य पद्यमा रचित छ । १६, १७ र १८ सर्ग मुक्त लयमा छन् । काव्य प्रबन्धात्मक बनेको छ ।
नेपाली वार्णिकका ७ वटा छन्दहरूमा १२७० श्लोक ३७०७८ अक्षरहरू समावेश छन् । ३२ अक्षरको अनुष्टुप छन्द हुने ११५९ श्लोकहरू छन् । ७ प्रकारका लोकलय छन् ।
सिंहवाहिनी समीक्षात्मक पौराणिक महाकाव्य तेस्रो महाकाव्य हो । पौराणिक विषयवस्तुलाई आधार बनाएर यो काव्य लेखिएको छ । यो काव्य प्रबन्धात्मक बनेको छ । यो काव्य पुरै अनुवाद पनि होइन । पुरै मौलीक पनि होइन मिश्रित छ । विवेचना र भावानुवाद भएको कविको आफ्नो स्विकारोक्ति रहेको छ । कतै गजल शैली, कतै कविता शैलीर कतै लोकगीति शैलीको प्रयोग भएको छ काव्यमा । प्रष्ट बुझिने र साह्रै सरल पनि छ काव्य । २८ सर्गमा विस्तारित छ यो काव्य । स्वरमुक्त लय पनि छ । यो पनि चम्पु महाका्व्य हो । नेपाली वार्णिक ७ वटा छन्दकहरूमा १२७० श्लोकका ३७०७८ अक्षरहरू समावेश छन् । ३२ अक्षरको अनुष्टुपप छन्द हुने ११५९ श्लोकहरू छन् । ७ प्रकारका लोकलय छन् । सिंहवाहिनी समीक्षात्मक पौराणिक महाकाव्य तेस्रो महाकाव्य हो । पौराणीक विषयवस्तुलाई आधार बनाएर यो काव्य लेखिएको छ । यो काव्य प्रबन्धात्मक बनेको छ । यो काव्य पुरै अनुवाद पनि होइन पुरै मौलिक पनि होइन मिश्रित छ । विवेचना र भावनुवाद भएको कविको आफ्नो स्विकारोक्ति रहेको छ । कतै गजल शैली कतै कविता शैली र कतै लोकगीति शैलीको प्रयोग भएको छ । काव्यमा प्रष्ट बुझिने र साह्रै सरल पनि छ काव्य। २८ सर्गमा विस्तारिक छ यो काव्य । स्वरमुक्तलय पनि छ । यो पनि चम्पु महाकाव्य हो । नेपाली वार्णिकका ८ बटा छन्दहरूमा १५८१ श्लोकका ४४९४६ अक्षरहरू तथा अनुष्टुप छन्दका १४०४ श्लोकहरू रहेका छन् । चु्ड्का, भजन, सवाइ, मारूनी, सगिनी, सेलोलगायतका नेपाली गीति छन्दहरूमा काव्य सजिएको छ ।
सदानन्दका काव्यहरूमा भरपुर लोकलयको प्रयोग भएका छन् । काव्य लेखनमा हात बसिसकेका सदानन्दमा शैली परिमार्जन र परिष्कार गर्न सके अझ राम्रा महाकाव्य लेख्न सक्ने सम्भावना छन् । उहाँका महाकाव्यमा १०० श्लोक भन्दा बढीका छन् प्रत्येक सर्गहरू । २८ सर्गमा विस्तारित गर्नु भन्दा १२–१४ सर्गमै बनाएको भए हुन्थ्यो । १०० श्लोक भित्रै महाकाव्यमा भन्न खोजिएका कुरा पूर्ण हुन्छन्। तसर्थ यसो गर्नसके राम्रो हुन्थ्यो । उहँले कथानकसहित काव्य परम्पराअनुसार नै लेख्नुभएको छ । कथा पनि चाहिए जति नै छ । तर महाकाव्यमा हुनुपर्ने सम्पूर्ण गुणहरू समेटिएका भेटिन्नन् उनका काव्य भित्र । धेरै सर्ग राख्नुभन्दा थोरैमा नै धेरै समेटनु राम्रो हुन्छ । उनको काव्य प्रयोगवादी शैलीमा छन् तर सिद्वान्त पनि समेटिकएका छन् । गद्य पद्य नमिसाई एउटैमा लेख्दा राम्रो हुन्छ । स्वरमुक्त लयको पनि एउटा छुट्टै महाकाव्य बनाउदा राम्रो हुन्छ । एउटै छन्दमा सललल बगेर गए राम्रो होला । काव्यमाः विशेष राम्रो पक्ष के देखिन्छ भने नेपाली लोकलयमा प्रचारप्रसार गर्नु भा छ ।यो सकारात्मक पक्ष हो । मैले ४५० वटा महाकाव्यमा अध्ययन गरीरहदा खेरि मैले आफ्नो अध्ययनमा महाकाव्यलाई दुई किसिमको विशेष अध्ययन दृष्टि दिएको छु । मौलीक कथा भएका उनका दुई महाकाव्यहरू छन् । एउटा मात्रै पुराण विषयमा छ । शास्त्रीय मान्यतका काव्य नायक छैनन् उहाँका महाकाव्यहरू । त्यससकारण दोस्रो कोटीमा पर्छन उहाँका काव्यकृतिहरू । उनको स्थान उच्च हुन एकस्टेप माथि उक्लनै पर्दछ । ४५० वटा महाकाव्य हेर्दा १०० वटा महाकाव्यको गणनामा उहाँ पर्नुहुन्न । १००–२०० महाकाव्यको गणनाबीचमा उहाँका महाकाव्य पर्दछन् । त्यसपछि गणना हुने महाकाव्य त निकै कमजोर खाले छन् । मेरो अध्ययन ले यस्तो बताँउछ कि १०० महाकाव्यहरू पूर्ण महाकाव्य बनेका अकाट्य छन् । २५० (२०० संख्याबाट उताका ४५० सम्मका) महाकाव्य उहाँका भन्दा निकै कमजोर छन् केवल रहर लहडले मात्र लेखिएका छन् । सदानन्दले राम्रो महाकाव्य लेखेकासँग बसेर केही सल्लाह लिएर अघि बढ्दा राम्रो हुन्छ । उहाँको अझै पनि राम्रै कुरा हो । उच्चतामा जान सक्नु अत्युत्तम हुन्छ । विषयवस्तुमा कुनै शंका छैन । महाकाव्य सामाजिक विषयमा गएका छन् । समभ्रान्त वर्गका पात्र नराखेर अ्न्य खाले पात्र राखेर पनि काव्य लेख्न सकिने उदाहरण उहाँले दिनुभएको छ ।
सदानन्द अभागीको रचना प्रयास असाध्यै सराहनीय लाग्यो । अलिकति मिहिनेत गर्नु भयो भने माथिल्ला कोटीका महाकाव्य लेखनमा दरिन सक्ने सम्भावना प्रबल छ ।
