नरेश अपाङी मगर

"जैसीले निर्जीव वस्तुको बोलीको भाषा पनि चाल पाइसक्नुभएको छ ।"
सबै खाद्य तथा बोटविरूवाको उर्वरा भूमि माटो दिनहुँ खिइदो छ । कृषकको अज्ञातना र अन्य कारणले उब्जनी ओरालीलाग्दो छ । यसको विपरीत देशको जनसंख्या भने आकाशिदो छ । माटोको उचित व्यवस्थापनका लागि कृषि विभागको प्रयास जारी छ । यस सचेतनाको कार्यलाई कविताको माध्यमबाट  अघि बढाएका छन् । माटोविज्ञ सदानन्द जैसी अभागीले "माटो र विरूवाले भोक लाग्यो भन्छन्",माटो काव्य मार्फत् जैसीले कृषकहरूलाई माटो व्यवस्थापनमा सचेत बनाउन थालेका छन् । माटो भोकाएको छ, रासायनिक मलको जथाभावी प्रयोगले विरूवाको खाद्यत्तत्व कम भई माटो रूदैछ जैसीको ठम्याइ छ । माटो आफै बोल्दैन विरूवामार्फत् बोल्ने गर्छ कृषि सेवामा ३४ वसन्त बिताउँदा जैसीले निर्जिव वस्तुको बोलीको भाषा पनि चाल पाइसक्नु भएको छ । माटोको मोहले गर्दा जैसीले थुप्रै माटो गीत कविता रेडियो नेपालबाट बजाइसक्नु भएको छ । छापिसक्नु भएको छ । माटो काव्यका १९ भागमा नेपाली माटोको भौगोलिक वर्णन माटोको महिमा माटोको जाँच खाद्यत्तत्व व्यवस्थापनका बारेमा जनजिब्रोमा भिजेको शैलीमा जानकारी गराइएको छ । त्यसै गरी नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटास, क्याल्सियम, फलाम, म्याग्जिन, जस्ता तामा मोलिब्डेनम् र क्लोरिन, जस्ता माटोका १६ खाद्यत्तत्वका बोलीहरू समावेश गर्नुभएको छ । विरूवाले माटोबाट खाना लिने तरिका मलखाद्यको प्रयोग कृषिवनको फाइदा सुख्खा जमीनको खेती व्यवस्था पनि काव्यमा समेटिएको छ ।
(माटोको उचित व्यवस्थापनतर्फ ध्यान दिनै पर्छ नामक गोरखापत्रमा २०६१ फाल्गुण १९ गते प्रकाशित लेखका साभारितद सम्पादित केही अंशहरू मात्र)

माधव घिमिरे (राष्ट्रकवि)
"भौतिक र मानसिक दुबैप्रकारको उर्जाको समायोजनबद्व मानव"
श्री सदानन्द अभागी माटोका विशेषज्ञ वैज्ञानिक पनि हुन र मुटुका विशेषज्ञ कवि पनि हुन् । उनी भौतिक र मानसिक दुबैप्रकारको उर्जाको समायोजनबद्व मानव जीवनलाई समृद्व र आनन्द बनाउन चाहान्छन् । कवि सदानन्दले विज्ञान र प्रविधिका पुस्तकहरू प्रकाशन गर्नुको साथसाथै कविता, कथा,  काव्य (खण्डकाव्य र महाकाव्य) प्रकाशित गरीसकेका छन् । उनको "तीन युग एक कथा" नामक महाकाव्यमा आसाममा बस्ने नेपालीको कथाव्यथाको मार्मिक वर्णन गरेका छन् । प्रस्तुत "अग्निज्वाला महाकाव्य" मा नेपालभित्रका एक परिवारको जीवनकथाको वर्णन गरेका छन् । त्यो परिवार सौताने माम्लाले गर्दा हैरानीमा फसेको छ र मानसिक द्वन्द्वले गर्दा काव्य मार्मिक बनेको छ । त्यो परिवारको द्वन्द्व केही अंशमा कविले स्वयम् भोगेको पनि हुनसक्छ तर कविको अनुभुति अन्य सामान्यजनको भन्दा भिन्न हुन्छ किनभने कविको अनुभूतिले वैयक्तिकताको स्पर्श गरेर वैयक्तिकतालाई नै पार गरेको हुन्छ र हुनुपर्दछ । यति मात्र होइन कविले देख्ने दृष्टि पनि वैज्ञानिक र दार्शिनकको भन्दा भिन्न हुन्छ किन भने त्यो दृष्टिबाट मानिसको चित्त त्यसै बुझदछ । त्यसैले अग्नि ज्वाला काव्यले अनुभूत गराउन खोजेको मर्म त्यसरी मानसिक द्वन्द्वबाट पीडित सबैको पीडा हो । अग्निज्वाला कृतिका स्रष्टा प्रति हार्दिक धन्यबाद ।
(अग्निज्वाला महाकाव्यको मानसिक द्वन्द्वको मार्मिक काव्यबाट उद्वृत गरिएको)

सुदीप गड्तौला "नदारत"÷यामकुमार कार्की
"कृषि क्षेत्रका सम्पूर्ण विषयलाई साहित्यमा ढाल्नु साहसिक कदम"
सुदीप गड्तौला "नदारत"÷यामकुमार कार्कीले सदानन्द अभागीलाई
(नेपाल समाचार पत्र २०६२÷०४÷१४ साउनमा प्रकाशित  लेखमा कृषि कविको संज्ञा दिइएको लेखका केही साभारित अंश यस प्रकार छः
सदानन्दले देशभक्तिका गीत गाए झुपडी र वारीसँग प्रीति लाए । उनका कृषिसँगसम्बन्धितलेखरचनाले कृषिकाव्यको नौलो धारणा बनाई सम्भवतः प्रथम कृषिकाव्य लेख्ने पनि उनी नै हुन् । कृषि वैज्ञानिक पनि भएका कारण माटो व्यवस्थापन तर्फका साना र ठूला गरी करिब २९ बटा कृति उनले लेखिसकेका छन् । ती मध्ये माटोको उर्वराशक्ति व्यवस्थापन कार्यपुस्तिका एकीकृत खाद्यतत्त्वव्यवस्थावन कार्यपुस्तिका सुन्तला जात खेती विभिन्न बालीमा मलखादको आवश्यकता र प्रयोग विधि माटो शिविर किन र कसरी इत्यादि स्मरणीय पुस्तक पुस्तिका हुन् । यी पुस्तक पुस्तिकाले कृषि क्षेत्रमा ठूलो योगदान पुर्याएका छन् । यसबाट धेरै कृषक लाभान्वित भएका छन् ।
उनी आफ्ना रचनामा पात्रहरूसँग बारी खेत लेक र वेसी गर्छन् । कहिले उनीहरूसँग चौतारीमा दोहोरी गाउँछन् । अनि कहिले सँगै हाटबजारमा सौदापात गर्छन् । कृषि क्षेत्रका सम्पूर्ण विषयलाई साहित्यमा ढाल्नु अभागीको साहासिक कदम हो । समाजमा हुने गरेका जातियताका कुरालाई अभागीले आफ्ना रचनामा सँगसँगै बढाई जातीय समानताको पक्षमा आवाज उठाएका छन् । महाकाव्य मार्फत् पनि अभागीद्वारा कृषि जनजीवनका विविध पक्षको व्याख्या भएको छ । कृषिसम्बन्धी धेरै अनुभव बटुलिसकेका उनी वैज्ञानिक भएर पनि साहित्यतिर रुचि राख्ने कम व्यक्ति मध्ये उनी परेका छन्।
(नेपाल समाचार पत्र २०६२÷०४÷१४ साउनमा प्रकाशित कृषि कवि लेखका केही साभारित अंशबाट)
डा. षडानन्द पौड्याल (कुस्मा न.पा. पाङ, सहप्राध्यापक.)
"उहाँको लेखन प्रगतिवादी स्वच्छन्दतावादी केन्द्रमा छ ।"
उहाँले नेपाली साहित्यमा एउटा दीर्घजीवन व्यातित गर्नुभएको छ र अहिले पनि उहाँ लेखनमा सक्रियहुनुहुन्छ । उहाँका प्रकाशित कृतिहरू धेरै नै छन् । उहाँले कविता सङ्ग्रह, कथासङ्ग्रह, महाकाव्य, उपन्यास, समालोचनालगायतका विभिन्न विधाहरूमा कलम चलाउनुहुन्छ । उहाँको लेखनको पद्वतिलाई एउटा सामान्य समीक्षकको दृष्टिबाट हेर्दाखेरि उहाँको लेखनभित्र तीनवटा कुराहरू प्रवेश भएको पाइन्छ । पहिलो पक्ष के हो भने उहाँले नेपाली समाजको यथार्थलाई अलि नजिकबाट नियालेर सरल रूपमा भाषा शैलीमा लेख्नुहुन्छ । त्यसकारण उहाँका सिर्जनामा नेपाली समाजको प्रतिबिम्ब अभिव्यक्त भएको हुन्छ । चाहे त्यो कृषि क्षेत्रका सिर्जनाहरू चाहे उहाँले सामाजिक जीवन व्यतीत गर्ने व्यक्तिहरूका विषयलाई लेखिएका विषय हुन् । ती सबैमा सामाजिक पक्ष पद्वति वा जीवनशैलीको प्रयोग हो । दोस्रो भनेको सदानन्द अभागीलाई हामीले सिर्जनात्मक रूपबाट पहिचान गर्न खोज्यौँ भने त्यो अलिकति तल्लो वर्गका चरित्रहरूले जीवन भोगाइमा पाएका विषयवस्तुलाई उहाँले उठाउन रूचाउनुहुन्छ । सामाजिक जीवनभित्र पनि उहाँको त्यो रुचिक्षेत्र कहाँनेर केन्द्रित छ भन्दा त्यो तल्लो वर्गका अर्थात् जातीय हिसाबले अपहेलन गरिने चरित्र प्रति उहाँको दृष्टिकोण खुलेर आएको देखिन्छ । त्यो सामाजिक विसङगतिका बिरूद्ध र त्यसको तथ्यलाई पहिचान गर्ने दृष्टिकोणले उहाँको सिर्जना अभिव्यक्त भएर आएको छ । त्यो उहाँको लेखनसँग सम्बन्धित विविध विषयवस्तुलाई उठान गर्ने क्षेत्रसँग सम्बन्धित एउटा रुचि क्षेत्र हो । त्यो रुचि क्षेत्र उहाँको कविता, उपन्यास, महकाव्य, खण्डकाव्य मुक्तक यी सबैमा अन्तरंग बनेर आएको पाइन्छ । तेस्रो पक्ष भनेको उहाँको अलिकति थोरै उपदेशात्मक बन्द छ । उहाँले आफ्ना सिर्जनाहरूमा यस्तो गर्न सकेमा राम्रो हुन्छ भन्ने कुराहरूलाई अलि केही रुचि राख्नु भएको छ । विशेष गरी एउटा लेखक सर्जकले त्यस्तो गर्नु भनेको एउटा सभ्य समाजको निर्माणको दिशालाई उसले पहिचान गर्न खोज्छ र त्यो पहिचान गर्न खोज्दा खेरि उसभित्रको अन्तरआत्मा खेलिरहेको विषयवस्तु उसको सिर्जनाका माध्यमबाट प्रकट हुन्छ । प्रकट हुदाँखेरि कहीकतै अलिकति उपदेश दिन खोजेको हो कि जस्तो लाग्छ । त्यसकारण उहाँको यी तीन कुरा मुख्य गरी लेखन शिल्प हा,े केन्द्रकृत चिन्तन हो । उहाँले यी कुरा उठान गर्नुभएको छ ।
उहाँको अर्को एउटा पक्ष धेरै जसो रचनाहरूमा उहाँले व्यतीत गरेका जीवनको अभिव्यक्त भएको छ । उहाँ अहिले पनि आफू कृषि क्षेत्रसँग संलग्न हुनुहुन्छ कृषिमा जीवन बिताउनु भयो र गाउँले जीवन व्यतित गर्दा पनि कृषिका विषयवस्तु त्यसले पार्ने प्रभाव माटो हावापानी लगाइने बाली आदि इत्यादि विषयवस्तुहरूलाई पनि समेटेर सरल भाषाशैलीमा सबैले बुझनसक्ने गरी सिर्जना गर्नुहुन्छ । त्यो सिर्जना भनेको उहाँले आफूलाई जीवन व्यतित गरेको कृषि क्षेत्रको गन्ध कविता खण्डकाव्य उपन्यास यी सबैमा भेट्न सकिन्छ ।
उहाँले समीक्षाहरू पनि लेख्नु भएको छ । ती समीक्षाहरू लेख्दा खेरि उहाँका समीक्षामा विशेष गरी प्रभावपरक समालोचनासँग निकट छन् । उहाँ सिद्वान्तलाई लिएर लेख्ने अथवा सिद्वान्तका आधारमा यस्तो छ भन्ने या सिर्जनात्मक तत्त्वका आधारमा यस्तो यस्तो देखिन्छन् भन्ने आधारमा हेर्नुहुन्न बरू कृति पढीसकेपछि उहाँको मनमा जे प्रभाव प¥र्यो त्यो विषयवस्तुलाई उठाउन रूचाउनु हुन्छ । समालोचकीय प्रबृत्ति उहाँको यही नै हो ।
उहाँ यथार्थवादी र प्रगतिवादीधारसँग जोडिएर लेख्नुहुन्छ यो मेरो ठम्याइ हो । उहाँले यथार्थसँग जोडेर लेख्नुहुन्छ यथार्थलाई अभिव्यक्त गर्ने सिलसिलामा त्यो यथार्थवादी चिन्तन कुन ढंगमा विशेष गरी जोडियो भन्दा त्यो सामाजिक चेतनाको विषयसँगसँगै सुधार र समाजमा अपमान मतभेद अपहेलना र चरित्रहरूप्रति पनि थोरै  लक्षित भएर गएको हुनाले उहाँको प्रवृत्तिगत हिसाबले उहाँको लेखन प्रगतिवादी स्वच्छन्दतावादी केन्द्रमा छ भन्ने मेरो बुझाइ हो ।
धवलागिरी अञ्चलमा प्रकाशनका दृष्टिले हेर्यौ भने उहाँको स्थान उच्च छ । साहित्य सेवा गरेर सिर्जना प्रकाशन गर्ने र निरन्तरता दिने दृष्टिकोणले हेर्यो भने उहाँ अग्रस्थानमै हुनुहुन्छ । जहासम्म व्यक्तिको सोपानक्रमलाई उच्चता पहिचान गराउने दृष्टिकोणले हेर्दा त्यहाँ समालोचकीय पद्धति कति विकास भयो भन्ने कुराले महत्त्व राख्छ । जस्तो सदानन्द अभागीका पुस्तकहरू माथि कति समीक्षा भए कुन कुन ढंगमा उहाँका कृतिहरूको समीक्षा गरीयो र ती मूल्यवेत्ताका दृष्टिले कस्ता छन् समीक्षकहरूले पहिचान गर्ने कुरा हो । पहिचानका हिसाबले उहाँ समीक्षकहरूको नजरमा ओझेलमा परेको व्यक्ति हो । तसर्थ साहित्य सेवा गर्ने र प्रकाशन गर्ने दृष्टिकोणले उहाँ धवलागिरी अञ्चलको स्थानमा उच्च नै हुनुहुन्छ । सदानन्द जस्तै नारायणप्रसाद अर्याल, शिवकुमार श्रेष्ठ पनि पुस्तकहरू धेरै लेख्ने प्रकाशन गर्ने व्यक्तित्वहुनुहुन्छ । उहाँका सही मापन नभएको हुनसक्छ । कुनै पनि कृतिको मूल्यमापन गर्ने तौरतरिका भनेको पाठ्यक्रममा समावेश भए तल्लो स्तरदेखि माथिल्लो स्तरसम्म पाठ्यक्रममा आई सरोकारवालाहरूले पढे पठन पाठनमा निरन्तरता रह्यो भने तीकृति रचनाको चर्चा अलि बढेर गएको हुन्छ । तर कैयौँ त्यस्ता राम्रा रचनाहरू पनि ओझेलमा परेका हुन्छन् अनि जुन रचनाहरूमा भावप्रधान भन्दा कथ्यप्रधान भएर आएका हुन्छन् । कथ्यप्रधान बनेको अवस्थामा रचनाहरूले मूल्य निरूपण गर्न सकेका हुदैनन् । उहाँका कतिपय रचनाहरू उचाइ प्राप्त गर्न नसक्नु भएको हो ।
सदानन्द अभागी निरन्तर लेखीरहने र धेरै पुस्तक प्रकाशन गर्ने व्यक्तित्व भित्र पर्ने हुदाँ स्मरणीय व्यक्तित्व नै हो । तर पनि त्यताका सबै संघसंस्थाले सम्झन सकेको छैनन् । मूल्याङ्कन गर्ने दृष्टिकोणले उहाँ त्यस्तो कमजोर लेखक होइन । साहित्यसेवक हो । साधक हो लगनशील र समर्पण भएको व्यक्ति हो । अलिकित कथ्यपरकतालाई जोड दिएर लेख्ने व्यक्तित्व हो । लेखन कार्य पर्वतबाटै शुरू गर्नुभएको हो । तर सघन रूपले नवलपुर बसेरै लेख्नु भएको छ ।