जातक अध्ययनशील अन्बेषक र अनुसन्धानकर्ता हुन्छ ।"
केही समय अगाडि (सम्भवतः २०७८ जेठ १२गते)श्री रिब्दिकोट गा.पा.–४, पाल्पा निवासी मेरा अनन्य मित्रश्री राम ज्ञवालीले सम्पर्क गरेर एक जना साहित्यकार तथा कृषि विज्ञ श्री सदानन्द 'अभागी' नवलपुर सुस्ता पूर्व निवासीको विषयमा खोज अनुसन्धान गर्न लागेको विषयमा चर्चा गर्नुभयो । उहाँको साहित्यिक क्षेत्रप्रतिको प्रेम, लगनशीलता तथा रचनात्मक क्षेत्रमा ज्योतिषीय दृष्टिकोणले योग वा अवस्था के कस्तो देखिन्छ र ग्रहको प्रभावले सिर्जनात्मक कार्यमा कस्तो प्रभाव पार्दछ भन्ने जिज्ञासा राख्नुभयो । सोही सिलसिलामा राम ज्ञवालीले साहित्यकार सदानन्दको विषयमा जन्म मिति, समय तथा स्थानको विवरण दिनुभयो । अनि मैले कताकता केही वर्ष अघिदेखि नै सुनेजानेको जस्तो लाग्ने सदानन्द रिजाल कृषि क्षेत्रको मात्र नभई साहित्य क्षेत्रमासमेत अतुलनीय सेवा गरेको सुन्दा मलाई पनि उहाँको लेखन–सिर्जनात्मक पक्षमा ज्योतिषीय कोणको दृष्टिसंयोग कस्तो रहेछ भन्ने निकै कैतहलता जाग्यो र त्यसैआधारमा लग्न कुण्डलीको निर्माण गर्नतर्फ लागेँ । एउटा फरक क्षेत्रमा विशेषज्ञता प्राप्त गरेको व्यक्तिले अन्ततः साहित्यिक क्षेत्रमा मोह राखी त्यसको रसातलमा डुब्दै योगदान पु¥याउनु पर्ने कारण के होला ?यी जिज्ञासालगायतका विषय सरोकारमा आधारित रही त्यसको ज्योतिषीय समीक्षा निम्न विवरणलाई आधार मानि फलादेश गर्ने जमर्को गरेको छु ः–
ज्ञवालीज्यूले टिपाउनुभएको प्राप्त विवरण
जन्म मितिः २००३ साल श्रावण १ गते
जन्म समयः बिहानको सूर्योदयसँगै
जन्म स्थिानः पर्वत जिल्ला, शंकरपोखरी–४, नुवार
यिनै आधारमा जातक खगेश्वर रिजालको कुण्डली निर्माण गरेर सामान्य फलको विषयमा चर्चा गरेको छु । यस्तो महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्ने मित्र राम ज्ञवालीलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु ।
प्रत्येक जीवित प्राणीहरू जन्मदेखि मृत्युपर्यन्त एउटै प्रजाति विशेषको भएतापनि तिनीहरूको दैनिक जीवनचर्या जस्तै सुख, भोग, स्वास्थ्य, मातृपितृसम्बन्ध, भ्रातृभगिनी सम्बन्ध, भौतिक तथा परमार्थिक सम्बन्ध अन्य घटना तथा परिघटना सर्वथा एउटै हुनसक्दैन यसको तथ्य नै उसको प्रारब्ध हो । त्यस प्रारब्धको कारक अन्य केही नभएर खगोलीय पिण्डहरूको विशाल समूहबाट केही पिण्डहरू जसको प्रत्येक प्राणी तथा सृष्टिकर्ममा प्रत्यक्ष प्रभाव देखिन्छ त्यसलाई ग्रहको संज्ञा दिइएको छ । ग्रहको गतिले प्रत्येक प्राणीलाई अनुकुलता वा प्रतिकुलताको प्रभाव पार्दछ । त्यसमध्ये मानिस त्यस्तो प्राणी हो जसले ग्रहको गति र प्रभावलाई विधि सूत्र तथा विभिन्न सिद्धान्तहरूको अध्ययन गरेर फलादेश गर्ने र सुरक्षित हुने समाधान तथा निराकरणतिर अभ्यास गर्न लाग्दछ। ग्रहको गति र प्रभावलाई अध्ययन गर्ने शास्त्रलाई ज्योतिष भनिन्छ । पूर्वीयदर्शनअनुसार वेदको ६ अंगमध्ये ज्योतिषलाई नेत्रको संज्ञा दिइएको छ । सिद्धान्त शिरोमणिमा भाष्कराचार्यले "शब्दशास्त्रं मुखं ज्योतिषं चक्षुषी श्रोतमुक्तं निरुक्तं च कल्पं करौ । या तु शिक्षास्य वेदस्य सा नासिका पादपद्मद्वयं छंद आद्यैबुधै।।" यसको अर्थ यो वेदको ६ अंगमध्ये व्याकरण मुख, ज्योतिष नेत्र, निरुक्त कर्ण, कल्प हस्त, शिक्षा नासिका र छन्दलाई २० वटा पाउ हो । परन्तु छ अंगमध्ये नेत्रहीन भयो भने उसले केही गर्न सक्दैन ।
"संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिùचक्षुषांगने हीनो न किंचित्करः ।"
ज्योतिष शास्त्रको उत्पत्ति, प्रचलनको विधि, अध्ययन प्रक्रियाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि तथा प्रचलनको विषयमा वर्णन गर्न शायद त्यति सहज छ जस्तो लाग्दैन तर पूर्वीय दर्शनले यो सृष्टिकै माझमा अपौरषिय वेदबाट नै रचना भएको नितान्त ईश्वरीय र आलौकिक ग्रन्थको रूपमा वर्णन गरिएको छ । पूर्वीयशास्त्रले विशेषत सनातन हिन्दु धर्मशास्त्रले ज्योतिष चतुःलक्ष श्लोक भएको विशाल विधाको रूपमा वर्णन गरिएको छ जस मध्ये तीन स्कन्ध जस्नै संहिता, तन्त्र र होरा शास्त्रको रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
ज्योतिषिशास्त्रको अध्ययन गणितीय ताजिक, जातक, होरा आदिको रूपमा गर्ने प्रचलन अति प्राचीन हो । पूर्वीय तथा यवन शास्त्रीजन पनि ज्योतिष शास्त्रीहरूले उच्च कदरका साथ अनुशरण गरेको पाइन्छ र उनिहरूमा पनि फलादेश गर्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ । आधुनिक भौतिक जगत्ले पनि ज्योतिषशास्त्रलाई मानेको देखिन्छ तसर्थ ज्योतिषशास्त्र आफैमा एउटा विशाल विज्ञान हो भन्नु अत्युक्ति नहोला । ज्योतिष शास्त्रले समस्या वा परिमाणको कारण निराकरण तथा समाधानको पनि उपाय व्याख्या गर्दछ ।
मानिसको जिवनमा ग्रहको प्रत्यक्ष प्रभाव यसको महŒवको विषयमा धेरथोर व्याख्या गरे जो केही होइन अपितु विषयवस्तुको मुख्यधारमा प्रवेश गर्नु अघि त्यसको पृष्ठभूमिको पक्षपोषण मात्र गरेको हुँ । कुनै पनि विषयको फलादेश गर्दा मुख्यतया षडवर्ग
'गृहं होराऽथ द्रेष्काणो नवांशोद्वादशांशकः ।
त्रिशांशश्चेति षडवर्गाः फलबोधाय कीर्तिता।।'
गृह, होरा, द्रेष्काण, नवमांश, द्वादशांश र त्रिशांशको फल जान्नु आवश्यक छ । प्रस्तुत कुण्डलि लग्न कुण्डलीमात्र हो र त्यो पनि प्रत्यक्ष जातकको वास्तविक जन्मसमय (काल) को जानकारी विना स्पष्ट पारिएको छ । हुन त लग्न कुण्डली ८ नवमांश कुण्डलीको विषयमा वृहतजातक तथा क्षेराशास्त्रमा विशेष महत्त्व दिइएको छ किनकि यिनै कुण्डलीले मानिसको भौतिक, आध्यात्मिक र आत्यान्तिक त्रितापको सम्म वर्णन गर्न सक्दछ । यद्यपिती सम्पूर्ण द्वादश भावको सर्वाङ्ग पक्ष वर्णन तथा व्याख्या गरिएको छैन तर संक्षिप्त रूपमा उक्त जातकले जीवनमा ग्रहको गतिले प्राणीको भावनात्मक पेशागत सामाजिक तथा व्यक्तिगत जीवनमा परिवर्तन ल्याउन सफल हुन्छ त्यस्तै प्रस्तुत कुण्डलीले देखाएको छ ।
(द्रष्टव्य ः दिइएका समय अनुमानित भएकाले लग्न कुण्डलीको अतिरिक्त नवांशक, सप्तमांशक, द्रेùकाण, आदि कुण्डलीको निर्माण गरिएको छैन । )
प्रस्तुत कुण्डलीको लग्नेश (लग्न वा प्रथम स्थानको) अधिपति एकादेश स्थानमा बसेकाले र यो संक्रान्ति भएको पनि छ । ज्योतिषशास्त्रले यसको फलादेश यसरीगरेको छ ।
"लग्नेशे लाभगे जातः सदा लाभ समन्वितः।
सुशीलः ख्यातकीर्तिùच बहुदार गुर्णेर्युजः।।"
लग्नको मालिक ११ स्थानमा बसेकाले उसलाई सधँै धनलाभ हुने शुशील यशस्वी धेरै स्त्री भएको र धेरैगुणले युक्त भएको हुन्छ भनेर व्याख्या गर्दछ। ज्योतिषशास्त्रले धन भन्नाले भौतिक धन अर्थोपार्जन मात्र होइन उसको व्यक्तित्व र कीर्तित्वलाई पनि मान्नु भनेर जातकादि ग्रन्थमा व्याख्या पाइन्छ ।
त्यस्तै चतुर्थ स्थानको ग्रह लग्नमा भित्रको ग्रहमा गएर बसेको छ । मंगल आफू क्रुर ग्रहको र त्यस्तैलग्नेश एकादश स्थानमा भएकाले उस्को क्रुर प्रभाव त्यति पर्दैन तर यसको न्युनाधिक फल भने यसरी व्याख्या गरेको छ ।
"सुखेशे लग्नगे जातो विद्यागुण विभूषितः।
भूमि वाहन संयुक्तो मातु सुख समन्वित।।"
चतुर्थ लग्नमा भएकाले जातक अनेक विद्या र गुणले युक्तहुने छ, भूमि, सवारी र माताको सुख प्राप्त गर्ने छ । यंक्ष अन्य पारिवारिक पृष्ठभूमिको विषयमा कुनै विश्लेषण नगरेर केवल साहित्यिक साधनालाई चित्रण गरेकाले प्रस्तुत कुण्डलीको जातक धेरै विधा प्रति विशेष रुचि राख्ने प्रवृत्तिहुनेछ ।
वृहस्पति दोस्रो स्थान कन्याराशी र दोस्रो स्थानको स्वामी शनिसँग द्वादश स्थानमा बसेको छ । वृहस्पति आफू पञ्चम स्थानको मालिक दोस्रो स्थानमा बस्दा प्राप्त हुने फल निम्न श्लोकद्धारा व्यक्त थरिएको छ ।
'सुतेशे धनेगे जातो बहुपुत्रो धनान्वितः।
कुटुम्बपोषको मानी स्त्रीप्रियः सुयशा भुवि।।'
यसले उक्त जातक धेरै पुत्र भएको धनवान् कुटुम्बको पालक मानी र स्त्रीको प्रिय हुन्छ भनेर व्याख्या गरेको छ । यहि पञ्चमेश तर दोस्रो स्थानमा कन्या राशीसँग बसेको वृहस्पतिले आफ्नो शुभ र प्रभावशाली फल दिदैनन् भनेर केही विद्धानहरूको मत पनि छ ।
'गुरौ धनेऽथवा दृष्टे धनधान्यसुखं भवेत्।
विद्याविनयसंपन्नो मान्य सर्वस्य जायते।।'
दोस्रो स्थानमा गुरु वा गुरुको दृष्टि भएमा पनि धनधान्यको सुख मिल्दछ । त्यो व्यक्ति विद्या–विनययुक्त हुन्छ, सबैले उसलाई आदर गर्ने छन् । त्यस्तै अन्य आचार्यहरूको मतलाई पनि यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
"धनस्थे काव्यानां सरसरचना चारुपटुता
ऽधिकारी दंडानां प्रवरवसुधापालसदने।
सदायासादर्थागम उतजनानां मुखरता
लभेन्नो लोकेभ्यः स्थितिमपि धनं वा सवगुरौ।।"
जातक सुन्दर सरस काव्यको रचना गर्ने पटुता हुन्छ । सरकारी दण्डदिने विशेष अधिकार भएको अधिकारी हुन्छ । व्यक्तिमा पाचाल गुण हुन्छ अपितु लोकमा भने उसको ख्याति क्रमानुसार हुँदैन तापनि उसलाई सम्पन्न भने मान्दछन्। वृहद्यवनजातक तथा जागेश्वर जस्ता आचार्यहरूको मत भने यस्तो छ –
"सदूरुपविद्यागुणकीर्तियुक्तः संत्यक्त वैरो नितरांगरीयान्।
त्यागी सुशीलो द्रविणेन पूर्णा गीर्वाणवंधे द्रविणोपयाते।।"
धनस्थान(दोस्रो)को वृहस्पतिले जातक रूपवान, गुणवान, विद्धान,गुणी ,यशस्वी, वैरीहीन शत्रुरहित, श्रेष्ठवाता सुशील तथा धनाढ्य हुन्छ ।
त्यस्तै
"सजीवे धने काव्यकृच्चंचलो वै धनं तस्य वर्गे विरोधस्तदानीम्।
परंशत्रवः प्रौढतां संप्रपन्नाः शुरुपं तथा भामिनी रंजितोऽयम्।।
काव्यकर्ता चंचल, धनी स्ववर्ग विरोधी, स्वयं सुन्दर एवम् सुन्दर स्त्रीबाट सन्तुष्टि तथा शत्रुवर्ग हुन्छन्।
त्यस्तै लग्नको शुभले आँखामा समस्या उत्पन्न गराँउछ भन्ने केही शास्त्रीहरूले मत छ । यो कुण्डलीमा शुभ नैसर्गिक शत्रुको गृहमा गएर बसेका छन् । अपितु यसको न्युनाधिक फल भने यसरी स्पष्ट पार्न सकिन्छ
'बहुकलाकुशलो विमलोत्तिकृत्सुवदनामदनानु भवः पुमान।
अवनिनायक मानधनान्वितो भृगुसुते तनुभावगते सति।'
लग्नमा (तनु) मा भएको शुक्रले जातकलाई अनेक पुकारको कला कुशल प्रिय र मधुर वचन भाषी सुन्दरी स्त्रीको सुख प्राप्त गर्ने र राजाबाट सम्मान प्राप्त गर्ने हुन्छ ।
त्यस्तै नवमेश लग्न भएको र दशमेश लग्न भइबसेको हुँदा यसलाई राजयोग जस्तो मान्न सकिन्छ, जसको फलादेश निम्न श्लोकले स्पष्ट पारेको छ ।
"भाग्येशे लग्नगे जातो भाग्यवान भूपवन्दितः।
सुशीलùच शुरुपùच विद्यावान जनपूजितः।।
कर्मेशे लग्नेगे जातो विद्धानख्यातो धनी कविः।
बाल्यरोगी सुखीपश्चात धनवृद्धिर्दिने दिने।।"
नवमेश र दशमेश लग्नमा भएको मानिस राजाको मान्य शुशील विद्धान कवि धनवान तथा बाल्यकालमा रोगी पश्चात सुखी र धनि हुन्छभनिन्छ ।
प्रस्तुत कुण्डलीमा तीनवटा केन्द्रमा पाप ग्रह तर लग्नमा भने शुभ पनि छ त्यस्तै पञ्चमेश बुधको स्थानमा दोस्रो स्थानमा गएर बसेको छ । त्यस्तै बुध, शनिसँग द्वादश स्थानमा गएर बसेको छ सोही स्थानमा रहेको र द्वादशेश (१२)षष्ठ स्थानमा गएर शत्रुको ग्रहमा बसेको छ । यस्ता जातकको जीवन आफैमा मिश्रित प्रणालीको हुन्छ। यद्यपी लेखन विधामा यिनीहरूको एकरूपता हुँदैन। फुटकर कविता लेख, निबन्ध जस्ता कार्यमा निपुण हुन्छन् । काव्य रचनामा भने शास्त्रिय काव्यको रचना गर्दैनन् । कुनै पनि विषयवस्तुको सन्दर्भमा गहिरिएर चिन्तन र विश्लेषण गर्दछन् र वाकचातुर्याता पनि हुन्छ । यसरी गरिएका रचनाहरूले राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित हुन भने कडा संघर्ष नै गर्नुपर्ने छ । बुधले आफ्नो ग्रह तथा पञ्चम वृहस्पतिलाई देख्दछन् सोही रूपमा षष्ठेश चन्द्रमाले र वृहस्पतिलाई देख्ने हुँदा जातक अध्ययनशिल अन्वेषक र अनुसन्धानकर्ता हुँदै जीवन,लेखरचना र अध्ययनमा व्यतित गर्दछ।
सन्दर्भ ग्रन्थहरू
ड्ड जातक भरणम्
ड्ड वृहद जातक
ड्ड ज्योतिः सार
ड्ड ज्योतिष श्यामसङ्ग्रह
ड्ड यवन जातकम्
भनिन्छ जिन्दगी आफैमा एउटा रङ्गमञ्चजस्तै हो, जहाँ हरेक व्यक्तिले आफ्नो सीप, क्षमता, कलाजस्ता विशेष गुणलाई समाजमा प्रदर्शन गर्छ गरिरहन्छ र अन्त्यमा ऊ विदा हुन्छ । जीवनभरका उसका क्रियाकलापहरू सार्थक देखिन सक्छन् । कतिपय कामहरू असफल हुनसक्छन् र असफलताकै कारण जिन्दगी निरर्थक लाग्न सक्छ । आआफ्ना जिन्दगीका कर्महरू सार्थक, विरर्थक, सफल, असफल जे हुनसक्छ त्यो सब मूल्याङ्कनको विषय हो । यस सम्बन्धमा व्यक्ति स्वयमले आत्ममूल्याङ्कन गर्न सक्छन् । आत्ममूल्याङ्कन अतिरिक्त उसको गुण, कर्मको आधारमा अन्य शुभेच्छुक, सहयात्री, शुभचिन्तक, समीक्षक, विश्लेषक वा जानकार सरोकारवालाहरूले पनि सम्बन्धित व्यक्तित्वको गुण, कर्मको मूल्याङ्कन गर्न सक्छन् । यसै सिलसिलामा सदानन्द अभागीको जीवन, कर्म र व्यक्तित्वका बारेमा संक्षिप्त जिज्ञासा राखिदा उनलाई चिन्ने÷मान्ने लेखक, साहित्यकार, समीक्षक, समाजसेवी, पत्रकार, शुभेच्छुक, शुभचिन्तक, छिमेकी, नातेदार, इष्टमित्र, आफन्त, परिवार र जागीरे जीवनका परिचित केही व्यक्तित्वहरूले उनका बारेमा जसले जसरी बुझे, जति बुझे त्यसैअनुसारका धारणा,विचार व्यक्त भएका छन् । ती धारणाहरू कैयन् उस्तै आशयका भए पनि फरकफरक प्रस्तुति शैली भएका कारण सङ्ग्रहणीय र अर्थपूर्ण बनेका छन् । ती धारणा जीवन्त छन् । वास्तवमै यथार्थपरक छन् । सदानन्दको यथार्थ र सटिक चित्रण गरेका छन् । बानी, व्यवहार, स्वभाव, कर्मशीलता, र उनको दृष्टिकोणलाई प्रष्ट्याएका छन् । ती धारणा उनीप्रतिको अभिव्यक्ति कोशसरह नै बनेका छन् । यी धारणाको महत्त्व अर्थ र प्रभाव भोलीका दिनमा समेत उत्तिकै रहनेछन् । ती धारणाबाट अधिकांश सबल पक्ष र कृति लेखन पाटोमा भने केही सीमित पक्ष पनि चित्रित गरिएका छन् । ती धारणाहरू ताजा रूपमा प्रस्तुत भएका छन् । बालबालिकादेखि प्रौढ, परिपक्क र वृद्ध उमेरावस्थासम्मकाले सदानन्द प्रतिको बुझाइ र दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन् । मोफसलका सरोकारवाला चिन्ने जान्नेहरूदेखि राजधानीमा र देशबाहिर बसेकाहरूले समेत उनलाई सम्झन पाएका छन् । चरित्र, आनीबानी वा व्यवहारप्रति सबैले सराहना गरेका छन् । यी विषयमा त झण्डैझण्डै सबैजसोले दोषविहीन वा गुण सम्पन्न व्यक्तिको रूपमा सम्झेका छन् । यस्ता गुण भएका व्यक्ति पाउनु अपवाद जस्तै हुनसक्छ । उनका कमजोरी किटिएका छन् त केवल लेखनसिर्जनामा मात्र । त्यो पनि स्वच्छन्दताप्रति केन्द्रित छन् । लेखनसिर्जना पाटोमा पनि सबैले दोष पक्ष औल्याएका छैनन् । जसले जसरी आफ्ना धारणा राखेका छन् यी सबै धारणाका आआफ्नै महत्त्व र औचित्य रहेको छन्। यी सबै सार धारणा हुन् । अभिव्यक्ति सङ्ग्रहका रूपमा प्रस्तुत यी विचारले अन्य व्यक्तित्वहरूलाई समेत केही ज्ञानका खुराकहरू पस्कन सक्नेछन् । यी कुनै पनि सोच, धारणा बढ्ता प्रशंसा गर्न र सीमा औल्याएका धारणा आग्रहपूर्वाग्रह दर्शाउने नियतले कदापि आएका छैनन् । तसर्थ यी सबै विचार स्वच्छ र सफा हृदयबाट अभिव्यक्त भएका छन् भन्नु सान्दर्भिक होला । जागीरे जीवनका कर्म र सामाजिक जीवनका कर्मप्रति प्रश्न उठाइएकै छैन । यति धेरै व्यक्तित्वका समान धारणा आउनु र एउटै कुरालाई नै प्रष्ट्याउनुले उनको चिनारी स्फटिक जस्तो पारदर्शी रहेको छ भन्नु सान्दर्भिक होला ।
आठौँ अध्याय
जीवन, कर्म र व्यक्तित्वको सामञ्जस्यता एवम् पाइने प्रेरणा
(क) जीवनकर्म,व्यक्तित्व र लेखन–सिर्जनाबीच आन्तरिक सामञ्जस्यता
सदानन्द अभागीको जीवनयात्रामा जागीरे जीवन, सामाजिक र राजनीतिक सांस्कृतिक समसामायिक घटनाक्रम तथा परिवेशलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा भोग्दै र समाधान गर्दै वर्तमान अवस्थासम्म आइपुगेको कुरा उनको जीवनीबाट थाहा हुन्छ । आफ्नो जीवनयात्राका सवालमा भोगेका देखेसुनेका कुराहरूलाई समेटी उनले साहित्यिक रचनाहरू सृजना गरेका छन् । जागीरे जीवनको ज्ञान, अनुभव र अध्ययनलाई प्रयोग गरेर कृषि विषयक कृतिहरू लेखी सार्वजनिक गरेका छन् । साहित्यको सेवा गरेर अन्याय, शोषण, दमन, उत्पीडन आदिको भण्डाफोर गर्दै स्व्च्छ समाज निर्माणको परिकल्पना तर्फ उन्मुख भएको कुरा उनका कृतिबाट स्पष्ट हुन्छ । जागीरे, साहित्यिक, लेखकीय र सामाजिक व्यक्तित्वले उनको जीवनीलाई माथि उठाएको पाइन्छ । जीवन जसरी प्रवाहशील नदीसरी बगेको छ, त्यसरी नै उनको व्यक्तित्वले पनि समाजमा राम्रो स्थान लिन पुगेको देखिन्छ । आफ्ना लेखरचनामार्फत् समाजमा रहेका व्यक्तित्वहरूलाई कर्ममा डोर्याउन, कर्मयोगमा जोड्न तथा समाजका विसङ्गति, समसामाजिक परिवेशका कुरा छर्लङग्याउन उनी सफल छन्। उनका कृतिहरू अध्ययन गर्दा उनीसँगै बोलेको आभाष हुन्छ । उनमाराष्ट्रियता प्रतिको चिन्तन प्रबल छ । अन्तर्मनका भावनाहरूलाई साहित्य सिर्जनामा व्यक्त गरेकाले जीवन र सिर्जनामा सामञ्जस्य मिलेको पाइन्छ । उनले भन्छन्,"सिर्जनामा आर्दशका कुरा थुपारेर मात्र हुँदैन व्यवहारमा त्यसलाई लागू गर्नुपर्दछ ।" त्यसैअनुसार नै उनले व्यवहार प्रस्तुत गर्छन् । जागीरे जीवनमा जेजतिलाई वा जुनजुन पक्षलाई सेवा गरे त्यसबाहेक निवृत्त जीवन विताउन थालेदेखिका दिनहरूमा पनि उनी साहित्य सेवक र समाजसेवी भएर दिन विताइरहेका छन् । साहित्यिक संस्थागत नेतृत्व पनि उनको अर्काे पाटो रहेको छ । समग्रमा उनको महŒवपूर्ण पक्ष भनेको नेपाली साहित्य, कृषि र माटोको सेवा गर्नु नै रहेको छ । उनको जीवन यात्रामा देखिएको समाजसेवी भावना र साहित्यिक रुचिको प्रभाव साहित्य लेखनमा पनि देखा पर्दछ । यसरी उनको जीवनकर्म व्यक्तित्व र साहित्य सिर्जनाबीच आन्तरिक समाञ्जस्य कायम रहेको स्पष्ट हुन्छ । भाषा साहित्य र माटोलाई प्राण सम्झने र यिनलाई उर्वर बनाउन लागिपर्ने सदानन्द जस्ता पात्र यत्रतत्र सर्वत्र भेटिदैनन् । औला गन्नुपर्छ, कर्म क्षेत्रका आयाम हेरी मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । यस्ता सत्पात्र कहाँकहाँ छन्, यस्ता बहुआयामिक पात्र कहाँ छन् भनेरशोधीखोजी गर्दा बिरलै मात्र भेटिएलान् । सदानन्दले जीवन पाएपछि जीवनबोध गरे, कर्तव्यको परिभाषा राम्ररी अथ्र्याए अनि कर्मकर्तव्यको पथमा लागे र जीवनरूपी मियो राम्रैसँग समाई यहाँसम्म आइपुगे । समयलाई अमूल्य धन सम्झने सदानन्दले बेकार पाराले समय फुत्कन दिएनन् । समयको गतिशील प्रवाहमा आपूmलाई समाहित गरिरहे । नदिको झैँसक्रियता रूपी गति दिइरहे । जीवनका अनेकन आरोह अवरोहसँग लड्दैभिड्दै यहाँसम्म आइपुगे । जीवनसँग उनको गुनासो र पछुतो छैन । समय बेकारमा फालेर जिएको क्षणको उनलाई कुनै सम्झना छैन । कर्म विहीन भएर कुनै पल रहन नसक्ने उनी समाजका आशलाग्दा, भरोसायोग्य र सदैब खाँचो परिरहने पात्र हुन् । साहित्यिक कर्म लेखनकर्म सामजिक नेतृत्वदायी कर्म गर्दा सफलता पाउँदा पनि कतै पनि विज्ञापनको खाँचो देखेनन् उनले । जतिले थाहा पाए वा जतिले जुन क्षेत्रले उनको कर्मबाट सेवा लिए त्यसैमा नै रमाइरेहे । पैसाको खोलो बगाएर प्रचारप्रसारमा लाग्ने पद्धति उनलाई कहिल्यै मन परेन । कहिल्यै हात खाली बस्न नसक्ने र बिहानीको जागा भएसँगै मनमस्तिष्कलाई दिनभर जसो स्वच्छ र जागरुक बनाई विश्राम दिनतिर पटक्कै नलाग्ने स्वास्थ उर्जाशील पात्र हुन् उनी । न्यायिक आँखामा उनी एक सत्पात्र हुन् । उत्प्रेरक र मार्गदर्शक पात्र समेत हुन् । सदानन्द जस्ता पात्रको खाँचो रहेको समाजलाई सदैव परिरहन्छ ।
जागीरे जीवनमा उनको सक्रियता र इमान्दारिता, कर्तव्यपरायणता लगनशीलताको चौतर्फी प्रशंसा भएको छ । स्वच्छ छवि कायक राख्दै अथक सेवामा लागेका उनीजस्ता पात्रको अहिले पनि खाँचो महसुस जुनसुकै क्षेत्रमा गरिन्छ । सेवालाई विशेष धर्म सम्झने सदानन्द समाज राष्ट्रका जाज्ज्वल्यमान दीप हुन् । यस्ता पात्र जुनसुकै समयमा र जुनसुकै क्षेत्रमा जन्मदैनन् । स्वच्छ विचार भएका सदाचारी यस्ता पात्र समाजका इज्जत प्रतिष्ठा समेत हुन् भन्न कति कञ्जुस्याइँ गर्नु पर्दैन । तसर्थ हरेक पक्षीय दृष्टिबाट उनको जीवन सामञ्जस्य भएकै छ भन्नुमा अति हुदैन । यो जगत््लाईकेही त दिनैपर्छ भनेर लागिपरेका, व्यक्ति स्वार्थका लागि मरिहत्ते नगर्ने जस्तो सुकै समस्या परेपनि हँसिलो अनुहार र मुस्काएर मात्र बोल्ने, कहिल्यै सकैलाई नपिर्ने जस्तासुकै समस्या परे पनि सहजै लिने, सहने,लेखन–सिर्जनालाई जीवनको दैनिकी सम्झने,अरूको दुखसमस्यामा मलम लगाउन तम्सिने जस्ता बहुगुणहरू अनुकरणीय र प्रशंसनीय छन् । यी सबै आधारमा उनको जीवन कर्म व्यक्तित्व र लेखन–सिर्जनाबीच उपयुक्त तालमेल छ । उनले लेखेअनुसारको, बोलेअनुसारको नै व्यवहार देखाउँछन् । खोक्रो आदर्शवादी वा चर्का कुरा उनलाई पटक्कै मन पर्दैन ।
(ख) अभागीको जीवन, कर्म र व्यवहारबाट पाइने प्रेरणा र प्रभाव
सदानन्दको जीवन उल्लेखनीय छ । उनको कर्म, स्वभाव र व्यवहार प्रेरक छन् । मनुष्य जीवन पाइसकेपछि सत्कर्म गरेर सार्थक जीवन बाँच्ने प्रयत्न गर्नुपर्दछ। आफ्नो लागि बाँच्ने त सब हुन्छन् तर अरूको लागि र दीनदुःखीहरूका लागि बाँच्ने भने थोरै हुन्छन् । यो जीवन परोपकार या अरूका लागि हो, आफ्नो लागि मात्र होइन । तसर्थ अरूकै हित समाज–राष्ट्रकै उन्नतिमा आफूलाई समर्पित गर्न सक्नुपर्छ । धर्म संस्कृतिको उत्थानमा मन, वचन र कर्मले नै प्रवृत्तहुनुपर्छ । त्यसको व्यापक प्रचारप्रसार गरेर आफ्नो देश र जातिको गौरवलाई जीवन्त राख्नुपर्छ । जुनसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो कर्तव्य र दायित्वबाट टाढिन हुन्न । स्वधर्म र स्वसंस्कृतिको विकास एवम् संरक्षणमा आफूलाई लगाउनुपर्छ । आफूले जाने, सुनेका बुझेका कुरा अरूलाई सुनाएर ज्ञानको सम्प्रेषण गर्न पछि पर्नुहुन्न । सामाजिक असल संस्कृतिलाई बचाउन लागिपर्नु पर्छ । मानवताको हितमा आफूलाई उत्सर्ग गरी आध्यात्मिक ज्ञान सरोवरमा निरन्तर साधनारत रहनसके जीवन धन्य हुन्छ । जीवन भनेको भौतिक र अध्यात्मको मिश्रण हो तसर्थ भौतिक उन्नतिलाईमात्रै जीवनको साध्य मान्नु हुन्न । आध्यात्मिक उन्नतिलाईपनि जीवनमा महत्त्व दिनुपर्छ । सदानन्दले यी कुरा बुझेका छन् । व्यवहारमा देखाएका छन् ।
तीव्र इच्छाशक्ति राखेर कार्य क्षेत्रमा लाग्ने हो भने जीवनमा सफलता र प्रसिद्धि प्राप्त गर्न कठिन छैन । आफूलाई हीन ठान्नु भनेको पछाडि पर्नु हो । आत्मबल र साहस राखेर कार्य क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु जीवनलाई सुधार्नु हो । जुन सुकै क्षेत्रमा लागे पनि समाज र राष्ट्रको लागि आफूलाई समर्पित गर्न सक्नुपर्दछ । राष्ट्रको नाम चम्काउन सदा सक्रियहुनुपर्छ । राम्राराम्रा काम गरेर राष्ट्रको प्रतिष्ठा बढाउनु पर्दछ । उच्च मनोबल राखेर जीवनमार्गमा गतिशील रहन सके जीवनमा ठोस उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ । अभाव र गरीबीकाबीचमा संघर्ष गर्दै अगाडि बढ्ने हो भने पनि मान्छेले प्रगति गर्न सक्छ । मान्छे निस्वार्थी भई स्वच्छ व्यवहार अँगाल्नुपर्छ । अर्कालाई विझ्ने कुरा कहिल्यै पनि गर्नु हुन्न । दुःख दिने गर्नु हुन्न । कुनैपनि कुरामा निस्वार्थ भएर लाग्ने हो भने कहिल्यै अभाव भन्ने कुरा मान्छेले व्यहोर्नु पर्दैन ।
हरेक मानिस स्वाभिमानी र स्वतन्त्रता प्रेमी भएर बाँच्नुपर्छ । मानिस कर्तव्यपथबाट, उद्देश्यबाट, अभाव र पिडाबाट कहिल्यै बिचलित हुनहुन्न । मानिस जिज्ञासु हुनुपर्दछ । यस्तै प्रकृति भएको मानिसले मात्र जीवनजगत्, ब्रह्माण्ड आदिका बारे ज्ञान आर्जन गर्न सक्छ । यसैगरी जीवन कसरी सार्थक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरालाई सदैव सोची सोचे अनुरूप कार्य व्यवहारमा देखाउनु पर्दछ । त्यस्तै कठिनाई र बिपत्तीसँग जुध्न सक्ने र सामाजिक आलोचनाबाट पनि नडराउने तथा महान् कार्य गर्न सक्दा उत्साहका साथ अगाडि बढ्नुमा नै जीवनको अर्थ रहन्छ । सिर्जनाबाट राष्ट्रको उन्नति चाहनेहरूले अन्याय, अत्याचार र उत्पीडनको बिरोध गर्न कहिल्यै पछि पर्नु हुदैन । जनसेवा गर्न पद नै चाहिन्छ भन्ने पनि छैन । महान् कार्य गर्दा प्रशस्तै बिघ्नबाधा आउन सक्छन् । तर तिनलाई पन्छाउँदै धैर्य र लगनशील भएर कार्यक्षेत्रमा लाग्नुपर्दछ । राम्रो काम गर्दा उरुले के भन्लान भन्ने आशंका गर्नुहुँदैन । परिणामलाई सोच्नुभन्दा कर्मलाई नै निरन्तरता दिनुपर्दछ । अथक साधनाले, भगिरथ प्रयत्नले जीवनलाई सफलताको शिखरमा पु¥याउँछ र अमरताको पगरी गुथाउँछ । आफ्नो रुचि र इच्छाशक्तिलाई मूर्तरूप दिन हामी सधैँ कर्मयोगी बन्नु पर्दछ । सामाजिक निन्दाबाट विचलित हुनुहुँदैन, अधिक प्रशंसाबाट फुर्किनु पनि हँुदैन । कुनैपनि किसिमको शोध अनुसन्धान वा परीक्षण गरेर होस्् वा लेखनकार्यलाई निरन्तरता दिएर होस्् वा समाजका हरेक पक्षीय जीवन्त क्रियाकलाप गरेर नै भए पनि । जीवनलाई सिर्जनात्मक क्रियाकलापमा ढाल्नु पर्छ । कर्म गर्दा उमेरलाई दोषी बनाउन हुन्न । केही पाउनलाई केही केही गुमाउनु पर्छ । जीवन सधैँ नाफामामात्र रहन्न । भौतिक उन्नति र प्रगतीमा घटबढ भइरहन सक्छ । यी नाशिने कुरा हुन् तर विद्वत्ताको ज्ञानले छाडेका कर्म अमर रहन्छन् । मान्छेले गर्नु पर्ने नै अमर कर्म हो । रुचि क्षमता र लगावअनुसार फरक फरक विधामा काम गर्नु अत्युत्तम हुन्छ । सुखसयललाई तिलाञ्जली नदिएसम्म अमरकार्य हुन नसक्ला । निजी स्वार्थको परिधि र पर्खाल नाघेर मानव हितमा कीर्तिध्वजा फहराउन सकेमात्र जीवनको सार्थकता त्यहीँ छ । कसैको नक्कल गरेर वा अनुकरण गरेर मात्र आफ्नै मौलिक विचार, चिन्तन, दर्शन तथा मानवतावादी सोच अगाडि बढाउन र धन, बल, यशको घमण्ड नगरी मान्छेले मान्छेलाई मान्छेकै व्यवहार गरी चिन्न र बुझ्नसक्नु पर्ने तथा ''परोपकार पुण्याय पापाय परपीडनम्'', ''सत्यमेव जयते'' '' जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी'' मूलमन्त्रलाईआत्मसात् गर्नेको जीवन दैदीप्यमान हुन्छ । यस्ता व्यक्तित्वबाट नै सबै खाले व्यक्तित्वहरूलाई सत्प्रेरणा मिल्दछ । भोगवाद भन्दा त्यागवाद निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । माथि लेखिएका अधिकांश जसो कुरा उनको जीवनी व्यक्तित्व र कर्मबाट झल्किन्छन् । त्यसकारण सदानन्द अरूको लागि पनि प्रेरक पात्र बनेका छन् ।
सारसंक्षिप्त रूपमा बुँदागत आधारबाट हेर्ने हो भने उनीबाट निम्न प्रेरणा जुनसुकैले पनि लिन सकिन्छ । उनको जीवनबाट हामी यी कुरा सिकेर व्यवहारमा पनि लागू गर्न सक्छौँ ।
ड्ड सत्य, मीठो र सोचेर बोल्ने र व्यवहारमा उतार्न,
ड्ड पूर्वीय आदर्श र मर्यादा अनुरूप जीवन चलाउन,
ड्ड कर्म कर्तव्यप्रति सदैव सचेत रही मानवताको प्रदर्शन गर्न,
ड्ड सिकेका वा प्राप्त गरेका ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्न,
ड्ड परोपकाराय पुण्याय पापाय परपीडनम्लाईआत्मसात् गर्न,
ड्ड आफ्नो भाषा, धर्म र संस्कृतिप्रति सकारात्मक सोच राख्न,
ड्ड खोज तथा अनुसन्धान कार्यबाट समाजमा लुकेका विषयवस्तुलाई जन समक्ष उजागर गरी तिनको सम्मान गर्न,
ड्ड दया, शान्ति, प्रेम र भक्ति भावनाप्रति सदैव चनाखो रहन,
ड्ड माटो नै प्राण सम्झन,
ड्ड सेवा नै धर्म हो भन्ने मूलमन्त्र सम्झन,
ड्ड सबैप्रति माया प्रोत्साहन र आदरभाव राख्न आदि,
अन्त्यमा,
यौटा असल व्यक्तित्व सदानन्द चिनाउन
उनको जीवन गाथाको इतिवृत्त खुलाउन
खोज औ अनुसन्धान आवश्यक म ठान्दछु
उनको अहिलेलाई यतिमै बिट मार्दछु ।
नवौँ अध्याय
उपसंहार र निष्कर्ष
पर्वतमा उहाँहरूको ठूला घरमा मध्यम वर्गीय परिवारमा जन्मिएका सदानन्दले बाल्यकाल सुखद् बिताए । प्रा.वि. अध्ययन गाउँमै गरे पनि उच्चशिक्षाका लागि देशबाहिर भारत गई पञ्जाब कृषि विश्वविद्यालयबाट बि.एस्सी (ए.जी) को शिक्षा हासिल गरे । पछि काठमाडौँबाट समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर गर्ने उद्देश्य राखेका उनले विविध कारणले त्यो पढाइ पुरा गर्न सकेनन् । जागीरि सिलसिलामा शिक्षक भई केही वर्ष आफ्नै गाउँमा काम गरेपनि पछि यिनको ध्यान सरकारी निजामती सेवातर्फ तानियो । फलस्वरूप वि.सं. २०५२सालमा माटोविज्ञ अर्थात् राजपत्राङ्कित द्वितीय श्रेणी, प्राविधिक पदमा पदोन्नति हुदै क्षत्रीय माटो परिक्षण प्रयोगशाला त्रिशुलीमा सेवा गरे । पुनः वि.सं.२०६१ सालमा प्रमुख माटो विज्ञका पदमा पदोन्नति भई माटो व्यवस्थापन निर्देशनालय काठमाडौँमा कार्यालय प्रमुखको हैसियतमा रहेर कर्म गर्दै कुशल प्रशासनिक क्षमता देखाए । सोही वर्षको चैत्र १ गते अनिवार्य अवकाश भए । चौबिस वर्ष तीन महिना सरकारी सेवा गरेका उनी सेवानिवृत्त भएपनि विभिन्न अनुसन्धान परियोजनाहरूमा संलग्न रहदै आफ्ना ज्ञान सीप र अनुभवलाई मातृभूमिको सेवामा खर्चेका छन् । यस अतिरिक्त साहित्य सिर्जना, लेखन, समाजसेवा र नेतृत्व उनका निरन्तर कर्म हुन् । दुई विवाह गरेका सदानन्द खुसी र सुखी नै देखिन्छन् । पारिवारिक चाँजोपाँजो राम्रै मिलेको देखिन्छ । इन्जिनियर बन्ने लक्ष्य लिएका सदानन्दले त्यो पुरा हुन नसकेपछि आफ्नो नाम पछाडि अभागी उपनाम राखी चिनाउन लागेको उनले बताउँछन् ।
विभिन्न परिवेश र अग्रज साहित्यकारबाट साहित्य सिर्जना र लेखनतर्फ मोडिएका सदानन्दले जागीरे जीवनसँगै यस कार्यलाई अगाडि बढाए । फलस्वरूप साहित्यका सबैजसो विधामा कलम चलाईस्वस्थापित मान्यताबाट अघि बढिरहेका छन् । बिहानी पखमा बढी लेखन सिर्जनमा जुट्ने उनी हालसम्म कृषि र गैरकृषि गरी पाँच दर्जन जति कृति सार्वजनिक गरिसकेका छन् । लेखन–सिर्जनामा विशेष मोह भएका यिनमा मन मस्तिष्क र हात खालि राख्ने बानी छैन । अध्ययन पनि यिनमा प्रसस्त रहेको छ । रूढिवादी, अन्धपरम्परा र कुसंस्कारका कट्टर विरोधी यिनी मानवतावादका पक्षपोषक हुुन् । कृषि सम्बन्धी सबै काममा उत्तिकै चाख राख्ने यिनले अरूलाई प्रशिक्षित गर्छन्; प्रयोगशालामा समाहित तुल्याउन पाए जीवनको परमानन्द प्राप्ति हुने ठान्छन् ।असहाय, दीन, दुःखीप्रति सधैँ सहानुभूति राख्ने अभागी अरूलाई सहयोग गर्न पाउँदा अलौकिक आनन्दानुभूति गर्छन् । सानैबाट सामाजिक एवम् शैक्षिक वातावरणमाघुलमिल भएका उनको भावना निकै उदार कोमल स्वच्छ र सामूहिक चेतनाले भरिपूर्ण छ । उनी सरलता, इमानदारिता र कर्मयोगलाई सम्मान गर्छन् । सोह्र वर्षे युवक झैँ जोस जाँगरका साथ कर्ममा जुट्छन् । अलिकति फुर्सद मिल्यो कि साहित्यिक नसामा डुबिहाल्छन् । उनको मन मुटु सफा र पवित्र छ । राष्ट्रप्रेमको भावना प्रबल छ । नेपाली माटो, संस्कृति, लोकभाका र लोकबाजालाई औधी मन पराउने सदानन्द पूर्वीय कला, साहित्य, दर्शन र वी.पी.को समाजवादबाट निकै प्रभावित छन् । उनी संघर्षबाट स्थापित भएका व्यक्तित्व हुन् ।
अनेकौँ संघसंस्थामा आबद्ध र नेतृत्वकर्तासमेत रहेका उनले लेखक र साहित्यकारमा राम्रै छवि बनाएका छन् । बहुआयामिक व्यक्तित्व निर्माण गर्न सफल उनी । कवि, काव्यकार, आख्यानकार, जीवनीकार, गजलकार र मुक्तककार आदिका रूपमा परिचय सार्वजनिक गरेका छन् । पूर्वीय साहित्य सिद्धान्त र पूर्व स्थापित मान्यतालाई पूर्णतः पछ्याउन भन्दा पनि आफ्नै मौलिक चिन्तनमा रमाउँदै मौलिक विषयवस्तुहरूको सम्म प्रयोग गर्दै कृति प्रकाशन गरेका सदानन्दले आफ्नो लेखन र सिर्जनामा कसैको आलोचनात्मक टिप्पणीको कुनै वर्बाह गरेका छैनन् । प्रकाशित भएका कृतिहरूलाई हेर्दा उनले ती कृतिहरूलाई उपयुक्त आवरण साजसज्जा, बिम्ब प्रतिकात्मक आवरण चित्र, लेखन विषयगत भाषिक परिष्कार, परिमार्जनतर्फ उपयुक्त ध्यान दिएको भए; अग्रजहरूसँग उचित परामर्श लिएर कृति प्रकाशन गर्नतर्फ लागेको भए उनको उचाइ अहिले भए भन्दा बढी चुलिन्थ्यो । जति लेखे उनले, स्वतन्त्र भएरै लेखे । देशविदेशका महत्त्वपूर्ण स्थानको भ्रमण गरिसकेका उनले भ्रमणबाट प्राप्त ज्ञान र अनुभवलाईलेखन–सिर्जनाबाट पस्केका छन् । हिन्दू संस्कारबाट प्रशिक्षित सदानन्द कर्मयोगमा जुटी कर्मयोगी बन्न प्रेरित गर्छन् । छलकपट नजानेका, खुलस्त मन भएका उनले कसैमा पनि कर्मविहीनता देख्न सक्दैनन् । यो अमुल्य मानव जुनी कसैले त्यसै खेर फाल्न नहुने धारणा सदैव राख्दै आएका छन् । वि.सं.२०२६ देखि २०५६ साल सम्म पूर्वाद्र्ध चरण, २०५७ देखि हालसम्म उत्तराद्र्ध चरणमा साहित्य र लेखन सेवा गरिरहेका उनी अथक साधक बनेर चिनिन्छन् । जहाँ जहाँ पुग्छन्; जस्तो परिवेश देख्छन् त्यसैमा केही कल्पना र बढी यर्थाथता प्रयोग गरी फोटोग्राफीले झैँ विषयवस्तुलाईलेखन–सिर्जनामा उतार्न खप्पिस छन् उनी । कहीँ कतै कलात्मकताको प्रश्न उठाइए पनि सरल र सहज भाषाशैलीकै माध्यमबाट भएपनि समाजप्रति संवेदनशील बनी आफ्ना भाव विचारलाई दस्तावेजीकरण गर्न उनी खप्पिस छन् । आफ्ना योगदानबाट समाजका सरोकारिक पक्षले केही लाभ लिन सकेमा उनले आफ्नो जीवनकर्म गर्नुको सार्थकता देख्छन् । यस अर्थमा उनी समाज–राष्ट्रका लागि योगदान दिन बाँचेका मान्छे हुन् ।
उनको औपचारिक नाम सदानन्द र उपनाम अभागीबीच पारस्परिक मेल खाँदैन । यी दुई शब्दका अर्थबीच विरोधाभासपूर्ण देखिन्छ । उनले अर्कै उपनाम रोजेको भए बेस हुन्थ्यो । जे होस्् उनी उपनाममा अभागी भए पनि कामले भाग्यमानी छन् । कृषि विज्ञानलाई साहित्यमा उतारेर त्यस क्षेत्रको व्यापक बिस्तारीकरण, प्रचारप्रसार र जीवन्त बनाउन खेलेको भूमिकालाई कम्ता आँक्न सकिन्न । कृषि विज्ञानलाई साहित्यमय बनाउन उनले जुन त्याग र तपस्या गरेका छन् । त्यस कर्मले जुनसुकै विषयमा पनि साहित्य लेखिन सक्छ; साहित्यमार्फत् ती विषय झनै ओझिला, कालजयी ऐतिहासिक र दूरगामी प्रभाव पार्ने विषय बन्न सक्छन् । यस माध्यमबाट चेतना बिस्तार र ज्ञानको प्रशारण अत्यन्त चित्ताकर्षक रूपले हुनसक्छ भन्ने पुष्टि गरिदिएका छन् । प्राविधिक विषयलाई साहित्यमा उतार्न जो–त्योले सक्ने विषय होइन । साहित्यतर्फ हेर्ने हो भने पनि कसैलाई निकै सामान्य जस्ता लागेका विषयलाई पनि साहित्यिकतामा ढालेर प्रस्तुत गर्न सक्नु उनको विशेष खुबी हो । नवमान्यता स्थापित गर्नतिर लाग्नु उनको अर्को विशेषता हो । उनले यस्ता मान्यता फुटकर रचनाका साथसाथै आख्यान र काव्यमासमेत प्रयोग गरेका छन् ।
बहुआयामिक क्षेत्रमा कर्मशील व्यक्तित्व अभागी केही अन्तराष्ट्रिय, राष्ट्रिय पुरस्कार सम्मान र कदरपत्र तथा प्रशस्तै प्रमाणपत्रका साथ केही क्षेत्रीय एवम् जिल्ला स्तरबाट पुरस्कृत एवम् सम्मानित भइसकेका छन् । अभागीको जीवन उल्लेखनीय बनेको छ । जागीरे जीवन अवकासपछि लेखन–सिर्जनालाई जोडदार रूपले अघि बढाइरहेका छन्। कर्मविहिनता उनलाई पटक्कै मन पर्दैन, हातखाली उनी बस्नै सक्दैनन् । कर्मको वा व्यवहारको सिलसिलामा यो दुनियाँमा कुनै पनि व्यक्ति कुनै पक्षमा आलोचित भएका हुन्छन् । यो कुरामा उनी टाढा छन् । व्यवहारिक पक्षमा उनी सर्वत्र जसोबाट पूज्य भएका छन् । भने सिर्जना पाटोमा उनको केही पक्षमा आलोचना गरिएको छ । हुनत आलोचना गर्ने व्यक्तिले आलोचना गर्नेका विविध पाटोलाई कसरी नियालेर कति गहिराइमा गएर, बुझेर टिप्पणी गर्न सकेको हो त्यसमा पनि भर पर्छ । कसैले आलोचना नगरी बस्न नसक्ने कारणले पनि एकाध पक्षमा भए पनि खोट देखाएर आफ्नो अभीष्ट पूरा गर्दै मन शान्ति गर्दछन् । सदानन्दका विषयमा आलोचनात्मक टिप्पणीमा केवल एउटै पक्षले मात्र अर्थात् एकै व्यक्तिले मात्र दोष थुपारेका छैनन् । त्यस पक्षमा शैली फरक भए पनि एकै प्रकृतिका कमजोरी केलाईएको छ । आलोचनाको सवालमा भन्नु पर्दा विश्वचर्चित कृति वा नेपालका मदनपुरस्कार प्राप्त कृतिहरू पनि एकाध ससाना पक्षबाट भए पनि आलोचित भएका छन् । आलोचना गर्नु परम्परा जस्तो पनि भए पनि यथार्थ आलोचनाले सकेसम्म सच्चिन समेत सघाउँछ । यसै कारण केही व्यक्ति विविध पक्षमा सच्चिन पनि पुगेका छन । आलोचनाले देवकोटा, सम, घिमिरे, पौड्याल जस्ता अनेकन विशिष्ट राष्ट्रिय प्रतिभायुक्त व्यक्तित्वहरू पनि मुक्त हुन सकेनन् । यो संसारमा दुधैदुधले नुहाइएकाहरू कोही छैनन् । मानिस बहुगुण हुन, सर्वगुणी होइनन् । साहित्यकार, कलाकार, ज्योतिष, शुभेच्छुक, शुभचिन्तक, परिवार, बन्धुवान्धव, छिमेकी, परिचित विविध व्यक्तित्वसँग लिइएका धारणाबाट उनी सत्पात्र, सत्कर्मी, सदाचारी, कर्मयोगी, जीवनवोधी,सत्धर्मी, उदार उत्तरदायी, परोपकारी, सक्रिय, उर्जाशील, इमानदार, उत्सुक, सद्गुणी, आदर्शवान, आशावादी, क्षमाशील, सहनशील, जागरुक, सरल, पवित्र, उद्यमी, पौरखी, सिर्जनशील, सज्जन, आत्मविश्वासी, कर्मप्रति आस्थावान, स्वच्छ, सचेत, स्वाभिमान, साहसी, स्वाबलम्वी, संयम, सुसंस्कृत आदि गुणले यु्क्त छन् भने प्रमाण पेश भएका छन । मलाई लाग्छ केही एकाध नकारात्मक जस्ता लाग्ने टिप्पणीहरू उनीप्रति आग्रह पूर्वाग्रहले र रिस पोख्नका लागि व्यक्त गरिएकाहुन् भन्ने अवश्य लाग्दैन । काम गर्नेहरू नै चिनिन्छन् । उनीहरू नै प्रशंसित र आलोचित हुन्छन्न् । आफ्नो यथार्थ जाँच्न अरूबाट आफू मुल्याङ्कनमा परिनुपर्छ । साझा धारणाले नै कुनै पक्ष सबल दुर्बल प्रस्टाँउछ । कहिलेकाही एकाध व्यक्तिबाट आएको फरकखाले जानकारीले पनि त्यस व्यक्तिको नौलो वा लुकेको अथवा उद्धघाटित नभएको पाटोको ज्ञान मिल्दछ । सदानन्दका बारेमा यतिधेरै धारणा लिइदा पनि कैयन कुरा अझै रहस्यका विषय हुनसक्छन् । कसैले केही पक्षमा विविध कारणले मुख नखोलेका हुनसक्छन् । जे होस्् यो कर्म उनलाई चिनाउने र अरूलाई प्रेरणा दिने उद्येश्य लक्षित रहेको छ । सत्कर्म गर्न गाउँमा मोफसलमा बसे पनि हुन्छ । राजधानी छिर्नुपर्दैन भन्ने सन्देश पनि यो अनुसन्धानले बताँउछ ।
हरेक मान्छेमा आफ्नै पहिचानीय स्वभाव हुन्छन् । सदानन्द पनि आफ्नै पहिचान भएका मान्छे हुन् । मैले उनको पारिवारिक जीवन सन्दर्भ दिनचर्यागत स्वभावलगायतका केही विषयमा प्रत्यक्ष नियाल्न पाएको छैन तर खोजी गर्दा शोध विधिमा केन्द्रित भएर केही पाटो उद्घाटन गर्न सके । एउटा कर्मशील व्यक्तिको जीवन महाभारत पुस्तक जस्तै हुन्छ । चर्चाका विषय अनेकन् हुन्छन् । खोतल्नु पर्ने पाटाहरू रहस्यका गर्भमा लुकेका हुन्छन् । ती विषय खोतलिए ठेली पुस्तक बन्छ । सदानन्द जीवन र कर्म महाभारतीय पुस्तक जस्तै विशाल छ । यो खोज त केवल सारसंक्षिप्त सूचना दिन मात्रै केन्द्रित छ । आगामी खोजकर्तालाई पथप्रदर्शन गर्ने यस खोज अनुसन्धानको औचित्य सावित हुनेछ । जे होस्् सदानन्द नाम र काममा उस्तै छन् । उनी अथक साधक नै हुन् । विषयवस्तुले छोएपछि लेखिहाल्ने ट्ड्कारो क्षमता उनमा छ । आवश्यक ठानेर लेख्छन् । प्रभाव के पर्छ त्यसको मतलब गर्दैनन् । लेखन–सिर्जना उनको जीवनको मोह हो । अध्ययनसँगै लेखन अघि सार्छन् उनी । उनमा आफ्नो जीवन भोगाइका पुरानो कालखण्डका माटो कृषि क्षेत्रका अथाह ज्ञान छन् । ती मध्ये धेरै लेखन–सिर्जनाबाट पस्किसकेका छन् । सकुञ्जेल लेख्छु भनेकै छन् । कृषिमा जागीर खाएर त्यही क्षेत्रमा मात्रै पपुलर बन्न नसकेका कैयौ छन् तर उनी यस कुराका अपवाद हुन् । उनी कृषि र गैरकृषि दुबै क्षेत्रमा लेखन र बौद्धिक पाराले अनेकन कर्म गरेर लोकप्रियताको निकट छन् । यो सत्ययुग होइन कलियुग हो । यहाँ साम, दाम, दण्ड, भेद आदिका सूत्र प्रपञ्च प्रयोग गरिन्छन् । आफू माथि उठ्नलाई । सदानन्द ले यो सुत्र प्रयोग गर्न चुके आफू माथि उठ्न तसर्थ सदानन्द जति चर्चामा आउनुपर्ने त्यति नआएका हुनसक्छन् । विज्ञापनको गीत उनले नगाउँदा उनको यथोचित कदर नभएको हुनसक्छ । सदानन्दमा जति क्षमता पैसावाल र विज्ञापन गर्ने मध्यका कोहीमा भएको भेट अनेक प्रपञ्चबाट मोफसल मात्र होइन राजधानी तात्थ्यो यस्ता फोहोरी खेलमा उनलाई फस्नु लाग्नु पनि छैन जो सुकैले जे भनोस् आफ्नै शुरधुन छ । निरन्तर कर्म गर्ने इच्छा शक्ति छ त्यही हो उनको जीवनको ठूलो कुरा उनलाई मनमा उब्जेका कुरा लेख्न भ्याइनभ्याइ छ ।
उनले कविता, काव्य, आख्यान, जीवनी, समीक्षा, समालोचना, गीत, मुक्तक, गजल आदि जे जे लेखे, साधना गरे, कृषि क्षेत्रमा जीवन दिए यी कर्मप्रति मेरो हार्दिक नमन छ । जीवन अझै बाँकी छ । जीवन थाकेको छैन, उर्जाशील छ तसर्थ उनमा कर्मका प्रशस्त सम्भावनाहरू छन् । उनले अझै महाकाव्य, खण्डकाव्य, कथा, उपन्यास लेख्न सक्छन् । कृषि क्षेत्रमा अमूल्य ज्ञान दिन बाड्न वा लेख्न सक्छन् । उनको समग्र जीवनकर्म र व्यक्तित्वको सराहना गर्दै बाँकी जीवनको सुस्वास्थ्य, आरोग्यता र दीर्घायुको कामना गर्दै उनले आफ्नो लेखनसिर्जना र नेतृत्वदायी कर्मबाट समाज राष्ट्रलाई योगदान दिइरहून् समाज,राष्ट्रलाई हराभरा पार्न सकून् भन्ने शुभेच्छा र कामनासहित यो लेखन विट मार्दछु ।
केही समय अगाडि (सम्भवतः २०७८ जेठ १२गते)श्री रिब्दिकोट गा.पा.–४, पाल्पा निवासी मेरा अनन्य मित्रश्री राम ज्ञवालीले सम्पर्क गरेर एक जना साहित्यकार तथा कृषि विज्ञ श्री सदानन्द 'अभागी' नवलपुर सुस्ता पूर्व निवासीको विषयमा खोज अनुसन्धान गर्न लागेको विषयमा चर्चा गर्नुभयो । उहाँको साहित्यिक क्षेत्रप्रतिको प्रेम, लगनशीलता तथा रचनात्मक क्षेत्रमा ज्योतिषीय दृष्टिकोणले योग वा अवस्था के कस्तो देखिन्छ र ग्रहको प्रभावले सिर्जनात्मक कार्यमा कस्तो प्रभाव पार्दछ भन्ने जिज्ञासा राख्नुभयो । सोही सिलसिलामा राम ज्ञवालीले साहित्यकार सदानन्दको विषयमा जन्म मिति, समय तथा स्थानको विवरण दिनुभयो । अनि मैले कताकता केही वर्ष अघिदेखि नै सुनेजानेको जस्तो लाग्ने सदानन्द रिजाल कृषि क्षेत्रको मात्र नभई साहित्य क्षेत्रमासमेत अतुलनीय सेवा गरेको सुन्दा मलाई पनि उहाँको लेखन–सिर्जनात्मक पक्षमा ज्योतिषीय कोणको दृष्टिसंयोग कस्तो रहेछ भन्ने निकै कैतहलता जाग्यो र त्यसैआधारमा लग्न कुण्डलीको निर्माण गर्नतर्फ लागेँ । एउटा फरक क्षेत्रमा विशेषज्ञता प्राप्त गरेको व्यक्तिले अन्ततः साहित्यिक क्षेत्रमा मोह राखी त्यसको रसातलमा डुब्दै योगदान पु¥याउनु पर्ने कारण के होला ?यी जिज्ञासालगायतका विषय सरोकारमा आधारित रही त्यसको ज्योतिषीय समीक्षा निम्न विवरणलाई आधार मानि फलादेश गर्ने जमर्को गरेको छु ः–
ज्ञवालीज्यूले टिपाउनुभएको प्राप्त विवरण
जन्म मितिः २००३ साल श्रावण १ गते
जन्म समयः बिहानको सूर्योदयसँगै
जन्म स्थिानः पर्वत जिल्ला, शंकरपोखरी–४, नुवार
यिनै आधारमा जातक खगेश्वर रिजालको कुण्डली निर्माण गरेर सामान्य फलको विषयमा चर्चा गरेको छु । यस्तो महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्ने मित्र राम ज्ञवालीलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु ।
प्रत्येक जीवित प्राणीहरू जन्मदेखि मृत्युपर्यन्त एउटै प्रजाति विशेषको भएतापनि तिनीहरूको दैनिक जीवनचर्या जस्तै सुख, भोग, स्वास्थ्य, मातृपितृसम्बन्ध, भ्रातृभगिनी सम्बन्ध, भौतिक तथा परमार्थिक सम्बन्ध अन्य घटना तथा परिघटना सर्वथा एउटै हुनसक्दैन यसको तथ्य नै उसको प्रारब्ध हो । त्यस प्रारब्धको कारक अन्य केही नभएर खगोलीय पिण्डहरूको विशाल समूहबाट केही पिण्डहरू जसको प्रत्येक प्राणी तथा सृष्टिकर्ममा प्रत्यक्ष प्रभाव देखिन्छ त्यसलाई ग्रहको संज्ञा दिइएको छ । ग्रहको गतिले प्रत्येक प्राणीलाई अनुकुलता वा प्रतिकुलताको प्रभाव पार्दछ । त्यसमध्ये मानिस त्यस्तो प्राणी हो जसले ग्रहको गति र प्रभावलाई विधि सूत्र तथा विभिन्न सिद्धान्तहरूको अध्ययन गरेर फलादेश गर्ने र सुरक्षित हुने समाधान तथा निराकरणतिर अभ्यास गर्न लाग्दछ। ग्रहको गति र प्रभावलाई अध्ययन गर्ने शास्त्रलाई ज्योतिष भनिन्छ । पूर्वीयदर्शनअनुसार वेदको ६ अंगमध्ये ज्योतिषलाई नेत्रको संज्ञा दिइएको छ । सिद्धान्त शिरोमणिमा भाष्कराचार्यले "शब्दशास्त्रं मुखं ज्योतिषं चक्षुषी श्रोतमुक्तं निरुक्तं च कल्पं करौ । या तु शिक्षास्य वेदस्य सा नासिका पादपद्मद्वयं छंद आद्यैबुधै।।" यसको अर्थ यो वेदको ६ अंगमध्ये व्याकरण मुख, ज्योतिष नेत्र, निरुक्त कर्ण, कल्प हस्त, शिक्षा नासिका र छन्दलाई २० वटा पाउ हो । परन्तु छ अंगमध्ये नेत्रहीन भयो भने उसले केही गर्न सक्दैन ।
"संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिùचक्षुषांगने हीनो न किंचित्करः ।"
ज्योतिष शास्त्रको उत्पत्ति, प्रचलनको विधि, अध्ययन प्रक्रियाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि तथा प्रचलनको विषयमा वर्णन गर्न शायद त्यति सहज छ जस्तो लाग्दैन तर पूर्वीय दर्शनले यो सृष्टिकै माझमा अपौरषिय वेदबाट नै रचना भएको नितान्त ईश्वरीय र आलौकिक ग्रन्थको रूपमा वर्णन गरिएको छ । पूर्वीयशास्त्रले विशेषत सनातन हिन्दु धर्मशास्त्रले ज्योतिष चतुःलक्ष श्लोक भएको विशाल विधाको रूपमा वर्णन गरिएको छ जस मध्ये तीन स्कन्ध जस्नै संहिता, तन्त्र र होरा शास्त्रको रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
ज्योतिषिशास्त्रको अध्ययन गणितीय ताजिक, जातक, होरा आदिको रूपमा गर्ने प्रचलन अति प्राचीन हो । पूर्वीय तथा यवन शास्त्रीजन पनि ज्योतिष शास्त्रीहरूले उच्च कदरका साथ अनुशरण गरेको पाइन्छ र उनिहरूमा पनि फलादेश गर्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ । आधुनिक भौतिक जगत्ले पनि ज्योतिषशास्त्रलाई मानेको देखिन्छ तसर्थ ज्योतिषशास्त्र आफैमा एउटा विशाल विज्ञान हो भन्नु अत्युक्ति नहोला । ज्योतिष शास्त्रले समस्या वा परिमाणको कारण निराकरण तथा समाधानको पनि उपाय व्याख्या गर्दछ ।
मानिसको जिवनमा ग्रहको प्रत्यक्ष प्रभाव यसको महŒवको विषयमा धेरथोर व्याख्या गरे जो केही होइन अपितु विषयवस्तुको मुख्यधारमा प्रवेश गर्नु अघि त्यसको पृष्ठभूमिको पक्षपोषण मात्र गरेको हुँ । कुनै पनि विषयको फलादेश गर्दा मुख्यतया षडवर्ग
'गृहं होराऽथ द्रेष्काणो नवांशोद्वादशांशकः ।
त्रिशांशश्चेति षडवर्गाः फलबोधाय कीर्तिता।।'
गृह, होरा, द्रेष्काण, नवमांश, द्वादशांश र त्रिशांशको फल जान्नु आवश्यक छ । प्रस्तुत कुण्डलि लग्न कुण्डलीमात्र हो र त्यो पनि प्रत्यक्ष जातकको वास्तविक जन्मसमय (काल) को जानकारी विना स्पष्ट पारिएको छ । हुन त लग्न कुण्डली ८ नवमांश कुण्डलीको विषयमा वृहतजातक तथा क्षेराशास्त्रमा विशेष महत्त्व दिइएको छ किनकि यिनै कुण्डलीले मानिसको भौतिक, आध्यात्मिक र आत्यान्तिक त्रितापको सम्म वर्णन गर्न सक्दछ । यद्यपिती सम्पूर्ण द्वादश भावको सर्वाङ्ग पक्ष वर्णन तथा व्याख्या गरिएको छैन तर संक्षिप्त रूपमा उक्त जातकले जीवनमा ग्रहको गतिले प्राणीको भावनात्मक पेशागत सामाजिक तथा व्यक्तिगत जीवनमा परिवर्तन ल्याउन सफल हुन्छ त्यस्तै प्रस्तुत कुण्डलीले देखाएको छ ।
(द्रष्टव्य ः दिइएका समय अनुमानित भएकाले लग्न कुण्डलीको अतिरिक्त नवांशक, सप्तमांशक, द्रेùकाण, आदि कुण्डलीको निर्माण गरिएको छैन । )
प्रस्तुत कुण्डलीको लग्नेश (लग्न वा प्रथम स्थानको) अधिपति एकादेश स्थानमा बसेकाले र यो संक्रान्ति भएको पनि छ । ज्योतिषशास्त्रले यसको फलादेश यसरीगरेको छ ।
"लग्नेशे लाभगे जातः सदा लाभ समन्वितः।
सुशीलः ख्यातकीर्तिùच बहुदार गुर्णेर्युजः।।"
लग्नको मालिक ११ स्थानमा बसेकाले उसलाई सधँै धनलाभ हुने शुशील यशस्वी धेरै स्त्री भएको र धेरैगुणले युक्त भएको हुन्छ भनेर व्याख्या गर्दछ। ज्योतिषशास्त्रले धन भन्नाले भौतिक धन अर्थोपार्जन मात्र होइन उसको व्यक्तित्व र कीर्तित्वलाई पनि मान्नु भनेर जातकादि ग्रन्थमा व्याख्या पाइन्छ ।
त्यस्तै चतुर्थ स्थानको ग्रह लग्नमा भित्रको ग्रहमा गएर बसेको छ । मंगल आफू क्रुर ग्रहको र त्यस्तैलग्नेश एकादश स्थानमा भएकाले उस्को क्रुर प्रभाव त्यति पर्दैन तर यसको न्युनाधिक फल भने यसरी व्याख्या गरेको छ ।
"सुखेशे लग्नगे जातो विद्यागुण विभूषितः।
भूमि वाहन संयुक्तो मातु सुख समन्वित।।"
चतुर्थ लग्नमा भएकाले जातक अनेक विद्या र गुणले युक्तहुने छ, भूमि, सवारी र माताको सुख प्राप्त गर्ने छ । यंक्ष अन्य पारिवारिक पृष्ठभूमिको विषयमा कुनै विश्लेषण नगरेर केवल साहित्यिक साधनालाई चित्रण गरेकाले प्रस्तुत कुण्डलीको जातक धेरै विधा प्रति विशेष रुचि राख्ने प्रवृत्तिहुनेछ ।
वृहस्पति दोस्रो स्थान कन्याराशी र दोस्रो स्थानको स्वामी शनिसँग द्वादश स्थानमा बसेको छ । वृहस्पति आफू पञ्चम स्थानको मालिक दोस्रो स्थानमा बस्दा प्राप्त हुने फल निम्न श्लोकद्धारा व्यक्त थरिएको छ ।
'सुतेशे धनेगे जातो बहुपुत्रो धनान्वितः।
कुटुम्बपोषको मानी स्त्रीप्रियः सुयशा भुवि।।'
यसले उक्त जातक धेरै पुत्र भएको धनवान् कुटुम्बको पालक मानी र स्त्रीको प्रिय हुन्छ भनेर व्याख्या गरेको छ । यहि पञ्चमेश तर दोस्रो स्थानमा कन्या राशीसँग बसेको वृहस्पतिले आफ्नो शुभ र प्रभावशाली फल दिदैनन् भनेर केही विद्धानहरूको मत पनि छ ।
'गुरौ धनेऽथवा दृष्टे धनधान्यसुखं भवेत्।
विद्याविनयसंपन्नो मान्य सर्वस्य जायते।।'
दोस्रो स्थानमा गुरु वा गुरुको दृष्टि भएमा पनि धनधान्यको सुख मिल्दछ । त्यो व्यक्ति विद्या–विनययुक्त हुन्छ, सबैले उसलाई आदर गर्ने छन् । त्यस्तै अन्य आचार्यहरूको मतलाई पनि यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
"धनस्थे काव्यानां सरसरचना चारुपटुता
ऽधिकारी दंडानां प्रवरवसुधापालसदने।
सदायासादर्थागम उतजनानां मुखरता
लभेन्नो लोकेभ्यः स्थितिमपि धनं वा सवगुरौ।।"
जातक सुन्दर सरस काव्यको रचना गर्ने पटुता हुन्छ । सरकारी दण्डदिने विशेष अधिकार भएको अधिकारी हुन्छ । व्यक्तिमा पाचाल गुण हुन्छ अपितु लोकमा भने उसको ख्याति क्रमानुसार हुँदैन तापनि उसलाई सम्पन्न भने मान्दछन्। वृहद्यवनजातक तथा जागेश्वर जस्ता आचार्यहरूको मत भने यस्तो छ –
"सदूरुपविद्यागुणकीर्तियुक्तः संत्यक्त वैरो नितरांगरीयान्।
त्यागी सुशीलो द्रविणेन पूर्णा गीर्वाणवंधे द्रविणोपयाते।।"
धनस्थान(दोस्रो)को वृहस्पतिले जातक रूपवान, गुणवान, विद्धान,गुणी ,यशस्वी, वैरीहीन शत्रुरहित, श्रेष्ठवाता सुशील तथा धनाढ्य हुन्छ ।
त्यस्तै
"सजीवे धने काव्यकृच्चंचलो वै धनं तस्य वर्गे विरोधस्तदानीम्।
परंशत्रवः प्रौढतां संप्रपन्नाः शुरुपं तथा भामिनी रंजितोऽयम्।।
काव्यकर्ता चंचल, धनी स्ववर्ग विरोधी, स्वयं सुन्दर एवम् सुन्दर स्त्रीबाट सन्तुष्टि तथा शत्रुवर्ग हुन्छन्।
त्यस्तै लग्नको शुभले आँखामा समस्या उत्पन्न गराँउछ भन्ने केही शास्त्रीहरूले मत छ । यो कुण्डलीमा शुभ नैसर्गिक शत्रुको गृहमा गएर बसेका छन् । अपितु यसको न्युनाधिक फल भने यसरी स्पष्ट पार्न सकिन्छ
'बहुकलाकुशलो विमलोत्तिकृत्सुवदनामदनानु भवः पुमान।
अवनिनायक मानधनान्वितो भृगुसुते तनुभावगते सति।'
लग्नमा (तनु) मा भएको शुक्रले जातकलाई अनेक पुकारको कला कुशल प्रिय र मधुर वचन भाषी सुन्दरी स्त्रीको सुख प्राप्त गर्ने र राजाबाट सम्मान प्राप्त गर्ने हुन्छ ।
त्यस्तै नवमेश लग्न भएको र दशमेश लग्न भइबसेको हुँदा यसलाई राजयोग जस्तो मान्न सकिन्छ, जसको फलादेश निम्न श्लोकले स्पष्ट पारेको छ ।
"भाग्येशे लग्नगे जातो भाग्यवान भूपवन्दितः।
सुशीलùच शुरुपùच विद्यावान जनपूजितः।।
कर्मेशे लग्नेगे जातो विद्धानख्यातो धनी कविः।
बाल्यरोगी सुखीपश्चात धनवृद्धिर्दिने दिने।।"
नवमेश र दशमेश लग्नमा भएको मानिस राजाको मान्य शुशील विद्धान कवि धनवान तथा बाल्यकालमा रोगी पश्चात सुखी र धनि हुन्छभनिन्छ ।
प्रस्तुत कुण्डलीमा तीनवटा केन्द्रमा पाप ग्रह तर लग्नमा भने शुभ पनि छ त्यस्तै पञ्चमेश बुधको स्थानमा दोस्रो स्थानमा गएर बसेको छ । त्यस्तै बुध, शनिसँग द्वादश स्थानमा गएर बसेको छ सोही स्थानमा रहेको र द्वादशेश (१२)षष्ठ स्थानमा गएर शत्रुको ग्रहमा बसेको छ । यस्ता जातकको जीवन आफैमा मिश्रित प्रणालीको हुन्छ। यद्यपी लेखन विधामा यिनीहरूको एकरूपता हुँदैन। फुटकर कविता लेख, निबन्ध जस्ता कार्यमा निपुण हुन्छन् । काव्य रचनामा भने शास्त्रिय काव्यको रचना गर्दैनन् । कुनै पनि विषयवस्तुको सन्दर्भमा गहिरिएर चिन्तन र विश्लेषण गर्दछन् र वाकचातुर्याता पनि हुन्छ । यसरी गरिएका रचनाहरूले राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित हुन भने कडा संघर्ष नै गर्नुपर्ने छ । बुधले आफ्नो ग्रह तथा पञ्चम वृहस्पतिलाई देख्दछन् सोही रूपमा षष्ठेश चन्द्रमाले र वृहस्पतिलाई देख्ने हुँदा जातक अध्ययनशिल अन्वेषक र अनुसन्धानकर्ता हुँदै जीवन,लेखरचना र अध्ययनमा व्यतित गर्दछ।
सन्दर्भ ग्रन्थहरू
ड्ड जातक भरणम्
ड्ड वृहद जातक
ड्ड ज्योतिः सार
ड्ड ज्योतिष श्यामसङ्ग्रह
ड्ड यवन जातकम्
भनिन्छ जिन्दगी आफैमा एउटा रङ्गमञ्चजस्तै हो, जहाँ हरेक व्यक्तिले आफ्नो सीप, क्षमता, कलाजस्ता विशेष गुणलाई समाजमा प्रदर्शन गर्छ गरिरहन्छ र अन्त्यमा ऊ विदा हुन्छ । जीवनभरका उसका क्रियाकलापहरू सार्थक देखिन सक्छन् । कतिपय कामहरू असफल हुनसक्छन् र असफलताकै कारण जिन्दगी निरर्थक लाग्न सक्छ । आआफ्ना जिन्दगीका कर्महरू सार्थक, विरर्थक, सफल, असफल जे हुनसक्छ त्यो सब मूल्याङ्कनको विषय हो । यस सम्बन्धमा व्यक्ति स्वयमले आत्ममूल्याङ्कन गर्न सक्छन् । आत्ममूल्याङ्कन अतिरिक्त उसको गुण, कर्मको आधारमा अन्य शुभेच्छुक, सहयात्री, शुभचिन्तक, समीक्षक, विश्लेषक वा जानकार सरोकारवालाहरूले पनि सम्बन्धित व्यक्तित्वको गुण, कर्मको मूल्याङ्कन गर्न सक्छन् । यसै सिलसिलामा सदानन्द अभागीको जीवन, कर्म र व्यक्तित्वका बारेमा संक्षिप्त जिज्ञासा राखिदा उनलाई चिन्ने÷मान्ने लेखक, साहित्यकार, समीक्षक, समाजसेवी, पत्रकार, शुभेच्छुक, शुभचिन्तक, छिमेकी, नातेदार, इष्टमित्र, आफन्त, परिवार र जागीरे जीवनका परिचित केही व्यक्तित्वहरूले उनका बारेमा जसले जसरी बुझे, जति बुझे त्यसैअनुसारका धारणा,विचार व्यक्त भएका छन् । ती धारणाहरू कैयन् उस्तै आशयका भए पनि फरकफरक प्रस्तुति शैली भएका कारण सङ्ग्रहणीय र अर्थपूर्ण बनेका छन् । ती धारणा जीवन्त छन् । वास्तवमै यथार्थपरक छन् । सदानन्दको यथार्थ र सटिक चित्रण गरेका छन् । बानी, व्यवहार, स्वभाव, कर्मशीलता, र उनको दृष्टिकोणलाई प्रष्ट्याएका छन् । ती धारणा उनीप्रतिको अभिव्यक्ति कोशसरह नै बनेका छन् । यी धारणाको महत्त्व अर्थ र प्रभाव भोलीका दिनमा समेत उत्तिकै रहनेछन् । ती धारणाबाट अधिकांश सबल पक्ष र कृति लेखन पाटोमा भने केही सीमित पक्ष पनि चित्रित गरिएका छन् । ती धारणाहरू ताजा रूपमा प्रस्तुत भएका छन् । बालबालिकादेखि प्रौढ, परिपक्क र वृद्ध उमेरावस्थासम्मकाले सदानन्द प्रतिको बुझाइ र दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन् । मोफसलका सरोकारवाला चिन्ने जान्नेहरूदेखि राजधानीमा र देशबाहिर बसेकाहरूले समेत उनलाई सम्झन पाएका छन् । चरित्र, आनीबानी वा व्यवहारप्रति सबैले सराहना गरेका छन् । यी विषयमा त झण्डैझण्डै सबैजसोले दोषविहीन वा गुण सम्पन्न व्यक्तिको रूपमा सम्झेका छन् । यस्ता गुण भएका व्यक्ति पाउनु अपवाद जस्तै हुनसक्छ । उनका कमजोरी किटिएका छन् त केवल लेखनसिर्जनामा मात्र । त्यो पनि स्वच्छन्दताप्रति केन्द्रित छन् । लेखनसिर्जना पाटोमा पनि सबैले दोष पक्ष औल्याएका छैनन् । जसले जसरी आफ्ना धारणा राखेका छन् यी सबै धारणाका आआफ्नै महत्त्व र औचित्य रहेको छन्। यी सबै सार धारणा हुन् । अभिव्यक्ति सङ्ग्रहका रूपमा प्रस्तुत यी विचारले अन्य व्यक्तित्वहरूलाई समेत केही ज्ञानका खुराकहरू पस्कन सक्नेछन् । यी कुनै पनि सोच, धारणा बढ्ता प्रशंसा गर्न र सीमा औल्याएका धारणा आग्रहपूर्वाग्रह दर्शाउने नियतले कदापि आएका छैनन् । तसर्थ यी सबै विचार स्वच्छ र सफा हृदयबाट अभिव्यक्त भएका छन् भन्नु सान्दर्भिक होला । जागीरे जीवनका कर्म र सामाजिक जीवनका कर्मप्रति प्रश्न उठाइएकै छैन । यति धेरै व्यक्तित्वका समान धारणा आउनु र एउटै कुरालाई नै प्रष्ट्याउनुले उनको चिनारी स्फटिक जस्तो पारदर्शी रहेको छ भन्नु सान्दर्भिक होला ।
आठौँ अध्याय
जीवन, कर्म र व्यक्तित्वको सामञ्जस्यता एवम् पाइने प्रेरणा
(क) जीवनकर्म,व्यक्तित्व र लेखन–सिर्जनाबीच आन्तरिक सामञ्जस्यता
सदानन्द अभागीको जीवनयात्रामा जागीरे जीवन, सामाजिक र राजनीतिक सांस्कृतिक समसामायिक घटनाक्रम तथा परिवेशलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा भोग्दै र समाधान गर्दै वर्तमान अवस्थासम्म आइपुगेको कुरा उनको जीवनीबाट थाहा हुन्छ । आफ्नो जीवनयात्राका सवालमा भोगेका देखेसुनेका कुराहरूलाई समेटी उनले साहित्यिक रचनाहरू सृजना गरेका छन् । जागीरे जीवनको ज्ञान, अनुभव र अध्ययनलाई प्रयोग गरेर कृषि विषयक कृतिहरू लेखी सार्वजनिक गरेका छन् । साहित्यको सेवा गरेर अन्याय, शोषण, दमन, उत्पीडन आदिको भण्डाफोर गर्दै स्व्च्छ समाज निर्माणको परिकल्पना तर्फ उन्मुख भएको कुरा उनका कृतिबाट स्पष्ट हुन्छ । जागीरे, साहित्यिक, लेखकीय र सामाजिक व्यक्तित्वले उनको जीवनीलाई माथि उठाएको पाइन्छ । जीवन जसरी प्रवाहशील नदीसरी बगेको छ, त्यसरी नै उनको व्यक्तित्वले पनि समाजमा राम्रो स्थान लिन पुगेको देखिन्छ । आफ्ना लेखरचनामार्फत् समाजमा रहेका व्यक्तित्वहरूलाई कर्ममा डोर्याउन, कर्मयोगमा जोड्न तथा समाजका विसङ्गति, समसामाजिक परिवेशका कुरा छर्लङग्याउन उनी सफल छन्। उनका कृतिहरू अध्ययन गर्दा उनीसँगै बोलेको आभाष हुन्छ । उनमाराष्ट्रियता प्रतिको चिन्तन प्रबल छ । अन्तर्मनका भावनाहरूलाई साहित्य सिर्जनामा व्यक्त गरेकाले जीवन र सिर्जनामा सामञ्जस्य मिलेको पाइन्छ । उनले भन्छन्,"सिर्जनामा आर्दशका कुरा थुपारेर मात्र हुँदैन व्यवहारमा त्यसलाई लागू गर्नुपर्दछ ।" त्यसैअनुसार नै उनले व्यवहार प्रस्तुत गर्छन् । जागीरे जीवनमा जेजतिलाई वा जुनजुन पक्षलाई सेवा गरे त्यसबाहेक निवृत्त जीवन विताउन थालेदेखिका दिनहरूमा पनि उनी साहित्य सेवक र समाजसेवी भएर दिन विताइरहेका छन् । साहित्यिक संस्थागत नेतृत्व पनि उनको अर्काे पाटो रहेको छ । समग्रमा उनको महŒवपूर्ण पक्ष भनेको नेपाली साहित्य, कृषि र माटोको सेवा गर्नु नै रहेको छ । उनको जीवन यात्रामा देखिएको समाजसेवी भावना र साहित्यिक रुचिको प्रभाव साहित्य लेखनमा पनि देखा पर्दछ । यसरी उनको जीवनकर्म व्यक्तित्व र साहित्य सिर्जनाबीच आन्तरिक समाञ्जस्य कायम रहेको स्पष्ट हुन्छ । भाषा साहित्य र माटोलाई प्राण सम्झने र यिनलाई उर्वर बनाउन लागिपर्ने सदानन्द जस्ता पात्र यत्रतत्र सर्वत्र भेटिदैनन् । औला गन्नुपर्छ, कर्म क्षेत्रका आयाम हेरी मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । यस्ता सत्पात्र कहाँकहाँ छन्, यस्ता बहुआयामिक पात्र कहाँ छन् भनेरशोधीखोजी गर्दा बिरलै मात्र भेटिएलान् । सदानन्दले जीवन पाएपछि जीवनबोध गरे, कर्तव्यको परिभाषा राम्ररी अथ्र्याए अनि कर्मकर्तव्यको पथमा लागे र जीवनरूपी मियो राम्रैसँग समाई यहाँसम्म आइपुगे । समयलाई अमूल्य धन सम्झने सदानन्दले बेकार पाराले समय फुत्कन दिएनन् । समयको गतिशील प्रवाहमा आपूmलाई समाहित गरिरहे । नदिको झैँसक्रियता रूपी गति दिइरहे । जीवनका अनेकन आरोह अवरोहसँग लड्दैभिड्दै यहाँसम्म आइपुगे । जीवनसँग उनको गुनासो र पछुतो छैन । समय बेकारमा फालेर जिएको क्षणको उनलाई कुनै सम्झना छैन । कर्म विहीन भएर कुनै पल रहन नसक्ने उनी समाजका आशलाग्दा, भरोसायोग्य र सदैब खाँचो परिरहने पात्र हुन् । साहित्यिक कर्म लेखनकर्म सामजिक नेतृत्वदायी कर्म गर्दा सफलता पाउँदा पनि कतै पनि विज्ञापनको खाँचो देखेनन् उनले । जतिले थाहा पाए वा जतिले जुन क्षेत्रले उनको कर्मबाट सेवा लिए त्यसैमा नै रमाइरेहे । पैसाको खोलो बगाएर प्रचारप्रसारमा लाग्ने पद्धति उनलाई कहिल्यै मन परेन । कहिल्यै हात खाली बस्न नसक्ने र बिहानीको जागा भएसँगै मनमस्तिष्कलाई दिनभर जसो स्वच्छ र जागरुक बनाई विश्राम दिनतिर पटक्कै नलाग्ने स्वास्थ उर्जाशील पात्र हुन् उनी । न्यायिक आँखामा उनी एक सत्पात्र हुन् । उत्प्रेरक र मार्गदर्शक पात्र समेत हुन् । सदानन्द जस्ता पात्रको खाँचो रहेको समाजलाई सदैव परिरहन्छ ।
जागीरे जीवनमा उनको सक्रियता र इमान्दारिता, कर्तव्यपरायणता लगनशीलताको चौतर्फी प्रशंसा भएको छ । स्वच्छ छवि कायक राख्दै अथक सेवामा लागेका उनीजस्ता पात्रको अहिले पनि खाँचो महसुस जुनसुकै क्षेत्रमा गरिन्छ । सेवालाई विशेष धर्म सम्झने सदानन्द समाज राष्ट्रका जाज्ज्वल्यमान दीप हुन् । यस्ता पात्र जुनसुकै समयमा र जुनसुकै क्षेत्रमा जन्मदैनन् । स्वच्छ विचार भएका सदाचारी यस्ता पात्र समाजका इज्जत प्रतिष्ठा समेत हुन् भन्न कति कञ्जुस्याइँ गर्नु पर्दैन । तसर्थ हरेक पक्षीय दृष्टिबाट उनको जीवन सामञ्जस्य भएकै छ भन्नुमा अति हुदैन । यो जगत््लाईकेही त दिनैपर्छ भनेर लागिपरेका, व्यक्ति स्वार्थका लागि मरिहत्ते नगर्ने जस्तो सुकै समस्या परेपनि हँसिलो अनुहार र मुस्काएर मात्र बोल्ने, कहिल्यै सकैलाई नपिर्ने जस्तासुकै समस्या परे पनि सहजै लिने, सहने,लेखन–सिर्जनालाई जीवनको दैनिकी सम्झने,अरूको दुखसमस्यामा मलम लगाउन तम्सिने जस्ता बहुगुणहरू अनुकरणीय र प्रशंसनीय छन् । यी सबै आधारमा उनको जीवन कर्म व्यक्तित्व र लेखन–सिर्जनाबीच उपयुक्त तालमेल छ । उनले लेखेअनुसारको, बोलेअनुसारको नै व्यवहार देखाउँछन् । खोक्रो आदर्शवादी वा चर्का कुरा उनलाई पटक्कै मन पर्दैन ।
(ख) अभागीको जीवन, कर्म र व्यवहारबाट पाइने प्रेरणा र प्रभाव
सदानन्दको जीवन उल्लेखनीय छ । उनको कर्म, स्वभाव र व्यवहार प्रेरक छन् । मनुष्य जीवन पाइसकेपछि सत्कर्म गरेर सार्थक जीवन बाँच्ने प्रयत्न गर्नुपर्दछ। आफ्नो लागि बाँच्ने त सब हुन्छन् तर अरूको लागि र दीनदुःखीहरूका लागि बाँच्ने भने थोरै हुन्छन् । यो जीवन परोपकार या अरूका लागि हो, आफ्नो लागि मात्र होइन । तसर्थ अरूकै हित समाज–राष्ट्रकै उन्नतिमा आफूलाई समर्पित गर्न सक्नुपर्छ । धर्म संस्कृतिको उत्थानमा मन, वचन र कर्मले नै प्रवृत्तहुनुपर्छ । त्यसको व्यापक प्रचारप्रसार गरेर आफ्नो देश र जातिको गौरवलाई जीवन्त राख्नुपर्छ । जुनसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो कर्तव्य र दायित्वबाट टाढिन हुन्न । स्वधर्म र स्वसंस्कृतिको विकास एवम् संरक्षणमा आफूलाई लगाउनुपर्छ । आफूले जाने, सुनेका बुझेका कुरा अरूलाई सुनाएर ज्ञानको सम्प्रेषण गर्न पछि पर्नुहुन्न । सामाजिक असल संस्कृतिलाई बचाउन लागिपर्नु पर्छ । मानवताको हितमा आफूलाई उत्सर्ग गरी आध्यात्मिक ज्ञान सरोवरमा निरन्तर साधनारत रहनसके जीवन धन्य हुन्छ । जीवन भनेको भौतिक र अध्यात्मको मिश्रण हो तसर्थ भौतिक उन्नतिलाईमात्रै जीवनको साध्य मान्नु हुन्न । आध्यात्मिक उन्नतिलाईपनि जीवनमा महत्त्व दिनुपर्छ । सदानन्दले यी कुरा बुझेका छन् । व्यवहारमा देखाएका छन् ।
तीव्र इच्छाशक्ति राखेर कार्य क्षेत्रमा लाग्ने हो भने जीवनमा सफलता र प्रसिद्धि प्राप्त गर्न कठिन छैन । आफूलाई हीन ठान्नु भनेको पछाडि पर्नु हो । आत्मबल र साहस राखेर कार्य क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु जीवनलाई सुधार्नु हो । जुन सुकै क्षेत्रमा लागे पनि समाज र राष्ट्रको लागि आफूलाई समर्पित गर्न सक्नुपर्दछ । राष्ट्रको नाम चम्काउन सदा सक्रियहुनुपर्छ । राम्राराम्रा काम गरेर राष्ट्रको प्रतिष्ठा बढाउनु पर्दछ । उच्च मनोबल राखेर जीवनमार्गमा गतिशील रहन सके जीवनमा ठोस उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ । अभाव र गरीबीकाबीचमा संघर्ष गर्दै अगाडि बढ्ने हो भने पनि मान्छेले प्रगति गर्न सक्छ । मान्छे निस्वार्थी भई स्वच्छ व्यवहार अँगाल्नुपर्छ । अर्कालाई विझ्ने कुरा कहिल्यै पनि गर्नु हुन्न । दुःख दिने गर्नु हुन्न । कुनैपनि कुरामा निस्वार्थ भएर लाग्ने हो भने कहिल्यै अभाव भन्ने कुरा मान्छेले व्यहोर्नु पर्दैन ।
हरेक मानिस स्वाभिमानी र स्वतन्त्रता प्रेमी भएर बाँच्नुपर्छ । मानिस कर्तव्यपथबाट, उद्देश्यबाट, अभाव र पिडाबाट कहिल्यै बिचलित हुनहुन्न । मानिस जिज्ञासु हुनुपर्दछ । यस्तै प्रकृति भएको मानिसले मात्र जीवनजगत्, ब्रह्माण्ड आदिका बारे ज्ञान आर्जन गर्न सक्छ । यसैगरी जीवन कसरी सार्थक बनाउन सकिन्छ भन्ने कुरालाई सदैव सोची सोचे अनुरूप कार्य व्यवहारमा देखाउनु पर्दछ । त्यस्तै कठिनाई र बिपत्तीसँग जुध्न सक्ने र सामाजिक आलोचनाबाट पनि नडराउने तथा महान् कार्य गर्न सक्दा उत्साहका साथ अगाडि बढ्नुमा नै जीवनको अर्थ रहन्छ । सिर्जनाबाट राष्ट्रको उन्नति चाहनेहरूले अन्याय, अत्याचार र उत्पीडनको बिरोध गर्न कहिल्यै पछि पर्नु हुदैन । जनसेवा गर्न पद नै चाहिन्छ भन्ने पनि छैन । महान् कार्य गर्दा प्रशस्तै बिघ्नबाधा आउन सक्छन् । तर तिनलाई पन्छाउँदै धैर्य र लगनशील भएर कार्यक्षेत्रमा लाग्नुपर्दछ । राम्रो काम गर्दा उरुले के भन्लान भन्ने आशंका गर्नुहुँदैन । परिणामलाई सोच्नुभन्दा कर्मलाई नै निरन्तरता दिनुपर्दछ । अथक साधनाले, भगिरथ प्रयत्नले जीवनलाई सफलताको शिखरमा पु¥याउँछ र अमरताको पगरी गुथाउँछ । आफ्नो रुचि र इच्छाशक्तिलाई मूर्तरूप दिन हामी सधैँ कर्मयोगी बन्नु पर्दछ । सामाजिक निन्दाबाट विचलित हुनुहुँदैन, अधिक प्रशंसाबाट फुर्किनु पनि हँुदैन । कुनैपनि किसिमको शोध अनुसन्धान वा परीक्षण गरेर होस्् वा लेखनकार्यलाई निरन्तरता दिएर होस्् वा समाजका हरेक पक्षीय जीवन्त क्रियाकलाप गरेर नै भए पनि । जीवनलाई सिर्जनात्मक क्रियाकलापमा ढाल्नु पर्छ । कर्म गर्दा उमेरलाई दोषी बनाउन हुन्न । केही पाउनलाई केही केही गुमाउनु पर्छ । जीवन सधैँ नाफामामात्र रहन्न । भौतिक उन्नति र प्रगतीमा घटबढ भइरहन सक्छ । यी नाशिने कुरा हुन् तर विद्वत्ताको ज्ञानले छाडेका कर्म अमर रहन्छन् । मान्छेले गर्नु पर्ने नै अमर कर्म हो । रुचि क्षमता र लगावअनुसार फरक फरक विधामा काम गर्नु अत्युत्तम हुन्छ । सुखसयललाई तिलाञ्जली नदिएसम्म अमरकार्य हुन नसक्ला । निजी स्वार्थको परिधि र पर्खाल नाघेर मानव हितमा कीर्तिध्वजा फहराउन सकेमात्र जीवनको सार्थकता त्यहीँ छ । कसैको नक्कल गरेर वा अनुकरण गरेर मात्र आफ्नै मौलिक विचार, चिन्तन, दर्शन तथा मानवतावादी सोच अगाडि बढाउन र धन, बल, यशको घमण्ड नगरी मान्छेले मान्छेलाई मान्छेकै व्यवहार गरी चिन्न र बुझ्नसक्नु पर्ने तथा ''परोपकार पुण्याय पापाय परपीडनम्'', ''सत्यमेव जयते'' '' जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी'' मूलमन्त्रलाईआत्मसात् गर्नेको जीवन दैदीप्यमान हुन्छ । यस्ता व्यक्तित्वबाट नै सबै खाले व्यक्तित्वहरूलाई सत्प्रेरणा मिल्दछ । भोगवाद भन्दा त्यागवाद निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । माथि लेखिएका अधिकांश जसो कुरा उनको जीवनी व्यक्तित्व र कर्मबाट झल्किन्छन् । त्यसकारण सदानन्द अरूको लागि पनि प्रेरक पात्र बनेका छन् ।
सारसंक्षिप्त रूपमा बुँदागत आधारबाट हेर्ने हो भने उनीबाट निम्न प्रेरणा जुनसुकैले पनि लिन सकिन्छ । उनको जीवनबाट हामी यी कुरा सिकेर व्यवहारमा पनि लागू गर्न सक्छौँ ।
ड्ड सत्य, मीठो र सोचेर बोल्ने र व्यवहारमा उतार्न,
ड्ड पूर्वीय आदर्श र मर्यादा अनुरूप जीवन चलाउन,
ड्ड कर्म कर्तव्यप्रति सदैव सचेत रही मानवताको प्रदर्शन गर्न,
ड्ड सिकेका वा प्राप्त गरेका ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्न,
ड्ड परोपकाराय पुण्याय पापाय परपीडनम्लाईआत्मसात् गर्न,
ड्ड आफ्नो भाषा, धर्म र संस्कृतिप्रति सकारात्मक सोच राख्न,
ड्ड खोज तथा अनुसन्धान कार्यबाट समाजमा लुकेका विषयवस्तुलाई जन समक्ष उजागर गरी तिनको सम्मान गर्न,
ड्ड दया, शान्ति, प्रेम र भक्ति भावनाप्रति सदैव चनाखो रहन,
ड्ड माटो नै प्राण सम्झन,
ड्ड सेवा नै धर्म हो भन्ने मूलमन्त्र सम्झन,
ड्ड सबैप्रति माया प्रोत्साहन र आदरभाव राख्न आदि,
अन्त्यमा,
यौटा असल व्यक्तित्व सदानन्द चिनाउन
उनको जीवन गाथाको इतिवृत्त खुलाउन
खोज औ अनुसन्धान आवश्यक म ठान्दछु
उनको अहिलेलाई यतिमै बिट मार्दछु ।
नवौँ अध्याय
उपसंहार र निष्कर्ष
पर्वतमा उहाँहरूको ठूला घरमा मध्यम वर्गीय परिवारमा जन्मिएका सदानन्दले बाल्यकाल सुखद् बिताए । प्रा.वि. अध्ययन गाउँमै गरे पनि उच्चशिक्षाका लागि देशबाहिर भारत गई पञ्जाब कृषि विश्वविद्यालयबाट बि.एस्सी (ए.जी) को शिक्षा हासिल गरे । पछि काठमाडौँबाट समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर गर्ने उद्देश्य राखेका उनले विविध कारणले त्यो पढाइ पुरा गर्न सकेनन् । जागीरि सिलसिलामा शिक्षक भई केही वर्ष आफ्नै गाउँमा काम गरेपनि पछि यिनको ध्यान सरकारी निजामती सेवातर्फ तानियो । फलस्वरूप वि.सं. २०५२सालमा माटोविज्ञ अर्थात् राजपत्राङ्कित द्वितीय श्रेणी, प्राविधिक पदमा पदोन्नति हुदै क्षत्रीय माटो परिक्षण प्रयोगशाला त्रिशुलीमा सेवा गरे । पुनः वि.सं.२०६१ सालमा प्रमुख माटो विज्ञका पदमा पदोन्नति भई माटो व्यवस्थापन निर्देशनालय काठमाडौँमा कार्यालय प्रमुखको हैसियतमा रहेर कर्म गर्दै कुशल प्रशासनिक क्षमता देखाए । सोही वर्षको चैत्र १ गते अनिवार्य अवकाश भए । चौबिस वर्ष तीन महिना सरकारी सेवा गरेका उनी सेवानिवृत्त भएपनि विभिन्न अनुसन्धान परियोजनाहरूमा संलग्न रहदै आफ्ना ज्ञान सीप र अनुभवलाई मातृभूमिको सेवामा खर्चेका छन् । यस अतिरिक्त साहित्य सिर्जना, लेखन, समाजसेवा र नेतृत्व उनका निरन्तर कर्म हुन् । दुई विवाह गरेका सदानन्द खुसी र सुखी नै देखिन्छन् । पारिवारिक चाँजोपाँजो राम्रै मिलेको देखिन्छ । इन्जिनियर बन्ने लक्ष्य लिएका सदानन्दले त्यो पुरा हुन नसकेपछि आफ्नो नाम पछाडि अभागी उपनाम राखी चिनाउन लागेको उनले बताउँछन् ।
विभिन्न परिवेश र अग्रज साहित्यकारबाट साहित्य सिर्जना र लेखनतर्फ मोडिएका सदानन्दले जागीरे जीवनसँगै यस कार्यलाई अगाडि बढाए । फलस्वरूप साहित्यका सबैजसो विधामा कलम चलाईस्वस्थापित मान्यताबाट अघि बढिरहेका छन् । बिहानी पखमा बढी लेखन सिर्जनमा जुट्ने उनी हालसम्म कृषि र गैरकृषि गरी पाँच दर्जन जति कृति सार्वजनिक गरिसकेका छन् । लेखन–सिर्जनामा विशेष मोह भएका यिनमा मन मस्तिष्क र हात खालि राख्ने बानी छैन । अध्ययन पनि यिनमा प्रसस्त रहेको छ । रूढिवादी, अन्धपरम्परा र कुसंस्कारका कट्टर विरोधी यिनी मानवतावादका पक्षपोषक हुुन् । कृषि सम्बन्धी सबै काममा उत्तिकै चाख राख्ने यिनले अरूलाई प्रशिक्षित गर्छन्; प्रयोगशालामा समाहित तुल्याउन पाए जीवनको परमानन्द प्राप्ति हुने ठान्छन् ।असहाय, दीन, दुःखीप्रति सधैँ सहानुभूति राख्ने अभागी अरूलाई सहयोग गर्न पाउँदा अलौकिक आनन्दानुभूति गर्छन् । सानैबाट सामाजिक एवम् शैक्षिक वातावरणमाघुलमिल भएका उनको भावना निकै उदार कोमल स्वच्छ र सामूहिक चेतनाले भरिपूर्ण छ । उनी सरलता, इमानदारिता र कर्मयोगलाई सम्मान गर्छन् । सोह्र वर्षे युवक झैँ जोस जाँगरका साथ कर्ममा जुट्छन् । अलिकति फुर्सद मिल्यो कि साहित्यिक नसामा डुबिहाल्छन् । उनको मन मुटु सफा र पवित्र छ । राष्ट्रप्रेमको भावना प्रबल छ । नेपाली माटो, संस्कृति, लोकभाका र लोकबाजालाई औधी मन पराउने सदानन्द पूर्वीय कला, साहित्य, दर्शन र वी.पी.को समाजवादबाट निकै प्रभावित छन् । उनी संघर्षबाट स्थापित भएका व्यक्तित्व हुन् ।
अनेकौँ संघसंस्थामा आबद्ध र नेतृत्वकर्तासमेत रहेका उनले लेखक र साहित्यकारमा राम्रै छवि बनाएका छन् । बहुआयामिक व्यक्तित्व निर्माण गर्न सफल उनी । कवि, काव्यकार, आख्यानकार, जीवनीकार, गजलकार र मुक्तककार आदिका रूपमा परिचय सार्वजनिक गरेका छन् । पूर्वीय साहित्य सिद्धान्त र पूर्व स्थापित मान्यतालाई पूर्णतः पछ्याउन भन्दा पनि आफ्नै मौलिक चिन्तनमा रमाउँदै मौलिक विषयवस्तुहरूको सम्म प्रयोग गर्दै कृति प्रकाशन गरेका सदानन्दले आफ्नो लेखन र सिर्जनामा कसैको आलोचनात्मक टिप्पणीको कुनै वर्बाह गरेका छैनन् । प्रकाशित भएका कृतिहरूलाई हेर्दा उनले ती कृतिहरूलाई उपयुक्त आवरण साजसज्जा, बिम्ब प्रतिकात्मक आवरण चित्र, लेखन विषयगत भाषिक परिष्कार, परिमार्जनतर्फ उपयुक्त ध्यान दिएको भए; अग्रजहरूसँग उचित परामर्श लिएर कृति प्रकाशन गर्नतर्फ लागेको भए उनको उचाइ अहिले भए भन्दा बढी चुलिन्थ्यो । जति लेखे उनले, स्वतन्त्र भएरै लेखे । देशविदेशका महत्त्वपूर्ण स्थानको भ्रमण गरिसकेका उनले भ्रमणबाट प्राप्त ज्ञान र अनुभवलाईलेखन–सिर्जनाबाट पस्केका छन् । हिन्दू संस्कारबाट प्रशिक्षित सदानन्द कर्मयोगमा जुटी कर्मयोगी बन्न प्रेरित गर्छन् । छलकपट नजानेका, खुलस्त मन भएका उनले कसैमा पनि कर्मविहीनता देख्न सक्दैनन् । यो अमुल्य मानव जुनी कसैले त्यसै खेर फाल्न नहुने धारणा सदैव राख्दै आएका छन् । वि.सं.२०२६ देखि २०५६ साल सम्म पूर्वाद्र्ध चरण, २०५७ देखि हालसम्म उत्तराद्र्ध चरणमा साहित्य र लेखन सेवा गरिरहेका उनी अथक साधक बनेर चिनिन्छन् । जहाँ जहाँ पुग्छन्; जस्तो परिवेश देख्छन् त्यसैमा केही कल्पना र बढी यर्थाथता प्रयोग गरी फोटोग्राफीले झैँ विषयवस्तुलाईलेखन–सिर्जनामा उतार्न खप्पिस छन् उनी । कहीँ कतै कलात्मकताको प्रश्न उठाइए पनि सरल र सहज भाषाशैलीकै माध्यमबाट भएपनि समाजप्रति संवेदनशील बनी आफ्ना भाव विचारलाई दस्तावेजीकरण गर्न उनी खप्पिस छन् । आफ्ना योगदानबाट समाजका सरोकारिक पक्षले केही लाभ लिन सकेमा उनले आफ्नो जीवनकर्म गर्नुको सार्थकता देख्छन् । यस अर्थमा उनी समाज–राष्ट्रका लागि योगदान दिन बाँचेका मान्छे हुन् ।
उनको औपचारिक नाम सदानन्द र उपनाम अभागीबीच पारस्परिक मेल खाँदैन । यी दुई शब्दका अर्थबीच विरोधाभासपूर्ण देखिन्छ । उनले अर्कै उपनाम रोजेको भए बेस हुन्थ्यो । जे होस्् उनी उपनाममा अभागी भए पनि कामले भाग्यमानी छन् । कृषि विज्ञानलाई साहित्यमा उतारेर त्यस क्षेत्रको व्यापक बिस्तारीकरण, प्रचारप्रसार र जीवन्त बनाउन खेलेको भूमिकालाई कम्ता आँक्न सकिन्न । कृषि विज्ञानलाई साहित्यमय बनाउन उनले जुन त्याग र तपस्या गरेका छन् । त्यस कर्मले जुनसुकै विषयमा पनि साहित्य लेखिन सक्छ; साहित्यमार्फत् ती विषय झनै ओझिला, कालजयी ऐतिहासिक र दूरगामी प्रभाव पार्ने विषय बन्न सक्छन् । यस माध्यमबाट चेतना बिस्तार र ज्ञानको प्रशारण अत्यन्त चित्ताकर्षक रूपले हुनसक्छ भन्ने पुष्टि गरिदिएका छन् । प्राविधिक विषयलाई साहित्यमा उतार्न जो–त्योले सक्ने विषय होइन । साहित्यतर्फ हेर्ने हो भने पनि कसैलाई निकै सामान्य जस्ता लागेका विषयलाई पनि साहित्यिकतामा ढालेर प्रस्तुत गर्न सक्नु उनको विशेष खुबी हो । नवमान्यता स्थापित गर्नतिर लाग्नु उनको अर्को विशेषता हो । उनले यस्ता मान्यता फुटकर रचनाका साथसाथै आख्यान र काव्यमासमेत प्रयोग गरेका छन् ।
बहुआयामिक क्षेत्रमा कर्मशील व्यक्तित्व अभागी केही अन्तराष्ट्रिय, राष्ट्रिय पुरस्कार सम्मान र कदरपत्र तथा प्रशस्तै प्रमाणपत्रका साथ केही क्षेत्रीय एवम् जिल्ला स्तरबाट पुरस्कृत एवम् सम्मानित भइसकेका छन् । अभागीको जीवन उल्लेखनीय बनेको छ । जागीरे जीवन अवकासपछि लेखन–सिर्जनालाई जोडदार रूपले अघि बढाइरहेका छन्। कर्मविहिनता उनलाई पटक्कै मन पर्दैन, हातखाली उनी बस्नै सक्दैनन् । कर्मको वा व्यवहारको सिलसिलामा यो दुनियाँमा कुनै पनि व्यक्ति कुनै पक्षमा आलोचित भएका हुन्छन् । यो कुरामा उनी टाढा छन् । व्यवहारिक पक्षमा उनी सर्वत्र जसोबाट पूज्य भएका छन् । भने सिर्जना पाटोमा उनको केही पक्षमा आलोचना गरिएको छ । हुनत आलोचना गर्ने व्यक्तिले आलोचना गर्नेका विविध पाटोलाई कसरी नियालेर कति गहिराइमा गएर, बुझेर टिप्पणी गर्न सकेको हो त्यसमा पनि भर पर्छ । कसैले आलोचना नगरी बस्न नसक्ने कारणले पनि एकाध पक्षमा भए पनि खोट देखाएर आफ्नो अभीष्ट पूरा गर्दै मन शान्ति गर्दछन् । सदानन्दका विषयमा आलोचनात्मक टिप्पणीमा केवल एउटै पक्षले मात्र अर्थात् एकै व्यक्तिले मात्र दोष थुपारेका छैनन् । त्यस पक्षमा शैली फरक भए पनि एकै प्रकृतिका कमजोरी केलाईएको छ । आलोचनाको सवालमा भन्नु पर्दा विश्वचर्चित कृति वा नेपालका मदनपुरस्कार प्राप्त कृतिहरू पनि एकाध ससाना पक्षबाट भए पनि आलोचित भएका छन् । आलोचना गर्नु परम्परा जस्तो पनि भए पनि यथार्थ आलोचनाले सकेसम्म सच्चिन समेत सघाउँछ । यसै कारण केही व्यक्ति विविध पक्षमा सच्चिन पनि पुगेका छन । आलोचनाले देवकोटा, सम, घिमिरे, पौड्याल जस्ता अनेकन विशिष्ट राष्ट्रिय प्रतिभायुक्त व्यक्तित्वहरू पनि मुक्त हुन सकेनन् । यो संसारमा दुधैदुधले नुहाइएकाहरू कोही छैनन् । मानिस बहुगुण हुन, सर्वगुणी होइनन् । साहित्यकार, कलाकार, ज्योतिष, शुभेच्छुक, शुभचिन्तक, परिवार, बन्धुवान्धव, छिमेकी, परिचित विविध व्यक्तित्वसँग लिइएका धारणाबाट उनी सत्पात्र, सत्कर्मी, सदाचारी, कर्मयोगी, जीवनवोधी,सत्धर्मी, उदार उत्तरदायी, परोपकारी, सक्रिय, उर्जाशील, इमानदार, उत्सुक, सद्गुणी, आदर्शवान, आशावादी, क्षमाशील, सहनशील, जागरुक, सरल, पवित्र, उद्यमी, पौरखी, सिर्जनशील, सज्जन, आत्मविश्वासी, कर्मप्रति आस्थावान, स्वच्छ, सचेत, स्वाभिमान, साहसी, स्वाबलम्वी, संयम, सुसंस्कृत आदि गुणले यु्क्त छन् भने प्रमाण पेश भएका छन । मलाई लाग्छ केही एकाध नकारात्मक जस्ता लाग्ने टिप्पणीहरू उनीप्रति आग्रह पूर्वाग्रहले र रिस पोख्नका लागि व्यक्त गरिएकाहुन् भन्ने अवश्य लाग्दैन । काम गर्नेहरू नै चिनिन्छन् । उनीहरू नै प्रशंसित र आलोचित हुन्छन्न् । आफ्नो यथार्थ जाँच्न अरूबाट आफू मुल्याङ्कनमा परिनुपर्छ । साझा धारणाले नै कुनै पक्ष सबल दुर्बल प्रस्टाँउछ । कहिलेकाही एकाध व्यक्तिबाट आएको फरकखाले जानकारीले पनि त्यस व्यक्तिको नौलो वा लुकेको अथवा उद्धघाटित नभएको पाटोको ज्ञान मिल्दछ । सदानन्दका बारेमा यतिधेरै धारणा लिइदा पनि कैयन कुरा अझै रहस्यका विषय हुनसक्छन् । कसैले केही पक्षमा विविध कारणले मुख नखोलेका हुनसक्छन् । जे होस्् यो कर्म उनलाई चिनाउने र अरूलाई प्रेरणा दिने उद्येश्य लक्षित रहेको छ । सत्कर्म गर्न गाउँमा मोफसलमा बसे पनि हुन्छ । राजधानी छिर्नुपर्दैन भन्ने सन्देश पनि यो अनुसन्धानले बताँउछ ।
हरेक मान्छेमा आफ्नै पहिचानीय स्वभाव हुन्छन् । सदानन्द पनि आफ्नै पहिचान भएका मान्छे हुन् । मैले उनको पारिवारिक जीवन सन्दर्भ दिनचर्यागत स्वभावलगायतका केही विषयमा प्रत्यक्ष नियाल्न पाएको छैन तर खोजी गर्दा शोध विधिमा केन्द्रित भएर केही पाटो उद्घाटन गर्न सके । एउटा कर्मशील व्यक्तिको जीवन महाभारत पुस्तक जस्तै हुन्छ । चर्चाका विषय अनेकन् हुन्छन् । खोतल्नु पर्ने पाटाहरू रहस्यका गर्भमा लुकेका हुन्छन् । ती विषय खोतलिए ठेली पुस्तक बन्छ । सदानन्द जीवन र कर्म महाभारतीय पुस्तक जस्तै विशाल छ । यो खोज त केवल सारसंक्षिप्त सूचना दिन मात्रै केन्द्रित छ । आगामी खोजकर्तालाई पथप्रदर्शन गर्ने यस खोज अनुसन्धानको औचित्य सावित हुनेछ । जे होस्् सदानन्द नाम र काममा उस्तै छन् । उनी अथक साधक नै हुन् । विषयवस्तुले छोएपछि लेखिहाल्ने ट्ड्कारो क्षमता उनमा छ । आवश्यक ठानेर लेख्छन् । प्रभाव के पर्छ त्यसको मतलब गर्दैनन् । लेखन–सिर्जना उनको जीवनको मोह हो । अध्ययनसँगै लेखन अघि सार्छन् उनी । उनमा आफ्नो जीवन भोगाइका पुरानो कालखण्डका माटो कृषि क्षेत्रका अथाह ज्ञान छन् । ती मध्ये धेरै लेखन–सिर्जनाबाट पस्किसकेका छन् । सकुञ्जेल लेख्छु भनेकै छन् । कृषिमा जागीर खाएर त्यही क्षेत्रमा मात्रै पपुलर बन्न नसकेका कैयौ छन् तर उनी यस कुराका अपवाद हुन् । उनी कृषि र गैरकृषि दुबै क्षेत्रमा लेखन र बौद्धिक पाराले अनेकन कर्म गरेर लोकप्रियताको निकट छन् । यो सत्ययुग होइन कलियुग हो । यहाँ साम, दाम, दण्ड, भेद आदिका सूत्र प्रपञ्च प्रयोग गरिन्छन् । आफू माथि उठ्नलाई । सदानन्द ले यो सुत्र प्रयोग गर्न चुके आफू माथि उठ्न तसर्थ सदानन्द जति चर्चामा आउनुपर्ने त्यति नआएका हुनसक्छन् । विज्ञापनको गीत उनले नगाउँदा उनको यथोचित कदर नभएको हुनसक्छ । सदानन्दमा जति क्षमता पैसावाल र विज्ञापन गर्ने मध्यका कोहीमा भएको भेट अनेक प्रपञ्चबाट मोफसल मात्र होइन राजधानी तात्थ्यो यस्ता फोहोरी खेलमा उनलाई फस्नु लाग्नु पनि छैन जो सुकैले जे भनोस् आफ्नै शुरधुन छ । निरन्तर कर्म गर्ने इच्छा शक्ति छ त्यही हो उनको जीवनको ठूलो कुरा उनलाई मनमा उब्जेका कुरा लेख्न भ्याइनभ्याइ छ ।
उनले कविता, काव्य, आख्यान, जीवनी, समीक्षा, समालोचना, गीत, मुक्तक, गजल आदि जे जे लेखे, साधना गरे, कृषि क्षेत्रमा जीवन दिए यी कर्मप्रति मेरो हार्दिक नमन छ । जीवन अझै बाँकी छ । जीवन थाकेको छैन, उर्जाशील छ तसर्थ उनमा कर्मका प्रशस्त सम्भावनाहरू छन् । उनले अझै महाकाव्य, खण्डकाव्य, कथा, उपन्यास लेख्न सक्छन् । कृषि क्षेत्रमा अमूल्य ज्ञान दिन बाड्न वा लेख्न सक्छन् । उनको समग्र जीवनकर्म र व्यक्तित्वको सराहना गर्दै बाँकी जीवनको सुस्वास्थ्य, आरोग्यता र दीर्घायुको कामना गर्दै उनले आफ्नो लेखनसिर्जना र नेतृत्वदायी कर्मबाट समाज राष्ट्रलाई योगदान दिइरहून् समाज,राष्ट्रलाई हराभरा पार्न सकून् भन्ने शुभेच्छा र कामनासहित यो लेखन विट मार्दछु ।
No comments:
Post a Comment