भाव अनुवाद (रामजी म सदानन्द जैसीकी नातिनी र यशोदा अधिकारीकी छोरी हुँ । अब म सदानन्द को हुन् भन्ने हजुरको प्रश्नको जवाफ दिन चाहन्छु । हाम्रो दृष्टिमा को हुन् त सदानन्द जैसी (अभागी)?। प्रेरणाको स्रोत र जीवनमा कहिल्यै हार मान्न हुँदैन भन्ने सिद्धान्तको पूर्ण रूपमा प्रयोग गरेर देखाउने जिउँदो मानिस हुन् सदानन्द अभागी । पुरानो पुस्ताको व्यक्तित्व भए तापनि उहाँ एकमात्र व्यक्ति हो जस्को सोच अग्रिम र आधुनिक छ । उहाँको समय र वातावरणसँग परिवर्तन हुने वा अनुकुल हुने सक्ने सोच साँच्चिनै सम्मान जनक छ । उहाँका यी गुणहरू उहाँ द्वारा संरचित कलामा पनि देख्न सकिन्छ । हामीलाई थाहाछैन अरूको लागि उहाँको महत्त्व कति छ तर हाम्रो लागि उहाँ हाम्रो परिवारलाई जोडेर मजबुत राख्ने धुरी हुनुहुन्छ ।अरूको लागि उहाँको सफलता सानो ठूलो हुनसक्छ । त्यो उहाँहरूकै सोच हो तर हाम्रो लागि उहाँको कृति,व्यक्तित्वको पुरा जीवनयात्राको ऐना हो । जुन किसिमको उहाँले आफ्नो कृति रचना गर्नु हुन्छ र पुरा मानव जीवनलाई आफ्नो कृतिमा परावर्तन गर्न सक्नुहुन्छ । त्यो साच्चै नै उल्लेखनीय छ र यो सब गर्न सक्ने क्षमता नै कुनै सच्चा कलाकारको सफलता हो, जुन हरेक कलाकारले चाहेको वा सपना बोकेको हुन्छ । हाम्रो लागि उहाँ अभिभावक, प्रशिक्षक, प्रेरणा, महत्त्वपूर्ण पथ प्रदर्शक र जीवनलाई कसरी जिउन र रमाउन पर्छ भनेर देखाउने ऐना हुनुहुन्छ ।

सुमित्रा पौडेल
"नयनको नानीसरि मेरो दाजी प्यारा छन्
म सदानन्द रिजालकी बहिनी हुँ र गजाधर मेरो श्रीमान हुनुहुन्छ । अनपढको कारणले गर्दा भावना छर्दा पनि मिलाएर बोल्न कठिन हुन्छ तै पनि तीजको गीतद्वारा दाजी सदान्दमा श्रद्धासुमन चढाउँछु –

देख्नमा राम्रो मालिवनको गाई
माइतिमा राम्रो दाजु भाइ

बाबासरि दाइ मेरा आमासरि भाउजू
ज्यानमारा रोग लाग्यो आउन पाइन दाइ

वर्ष दिनको तीजमा आइन बैनी भनेर
आगनीको डिलमा बसी नरुनु है दाइ

हाम्रा बाका दुई छोरा एक छोरी भएर
बस्न प¥यो मेरा दाइ एक्लै भएर

मेरा दुई दाजिको कति गरौँ वर्णन
जेठा दाजी तल्लीन छन् किताब पढन

घर माथि हेरो भने साहुबाको धन्सार
तल माथि हुँदो रैछ सबको सन्सार

नयनको नानीसरि मेरो दाजी प्याराछन्
उनका हातमा सधैँ भरी किताब कलम छन् ।

कालो कालो कपालमा रातो रातो रिवन
सबले भन्छन् तैँले पाइस् नयाँ जीवन

नमरी बाँचे कालले साँचे
वर्ष दिनको त्यौहारमा भेट हुम्ला दाई

७.१० गायत्री शिष्यहरूका बुझाइमा
सदानन्द अभागीले हाम्रो धार्मिक परम्पराअनुसार ४ जनालाई गायत्री दीक्षा प्रदान गरेका छन् । यहाँ दुई जनालाई समेट्न सकिएको छ ।  
अमृत लामिछाने
"उमेरले कसैलाई पनि केही नयाँ र राम्रो गर्न छेक्दैन"
अन्धकारलाई चिरेर उज्यालो मार्गदर्शन प्रदान गर्ने व्यक्ति नै गुरु हुन्छ । त्यसो हुँदा त्यो क्षमता राख्ने सदानन्द, मेरो गुरु प्रति म आस्था नमन कोटी कोटी दण्डवत टक्य्राउँछु । कसैले पनि आफ्नोगुरुको बारेमा लेखेर बोलेर व्यक्त गरेर कदापि सक्दैन । हाम्रो धार्मिक दर्शन शास्त्रअनुसार हरेक भगवानहरूको साथै राक्षसहरूको गुरु भएको पाइन्छ ।आफ्नो शिष्यप्रति गुरु मार्गदर्शक मार्गप्रशस्त संवाहक हो । गुरुब्रह्मा गुरु बिष्णु गुरु देब महेश्वर गुरु साक्षात् परमब्रह्मा तस्मै श्री गुरुबे नमः सांस्कृतिक श्लोकमा गुरुको बारेमा यथार्थ झल्काइएको छ । तथापि गुरुको बारेमा जुनसुकै कोणबाट यक्त गर्दाहामीले व्यक्त गरेको शब्द कम हुन जान्छ भन्ने मेरो ठम्याइ हो तथापि गुरुकै आज्ञानुसार म मेरो गुरु प्रति दुई शब्द लेख्ने कोसिस गर्दछु । गुरु मेरो गुरुप्रति चरण वन्दना गुरु वास्तवमा अविचलित, कर्मशील, मिहिनेती आफ्नो दृढ संकल्प प्रति प्रतिबद्ध, साहित्य, समाजसेवामा अग्रसर,कृषि क्रममा अग्रसर, निःस्वार्थ हुनुहुन्छ । राष्ट्रसेवक सेवा अवकाशपश्चात् कृषि कर्म,समाज सेवा, साहित्य क्षेत्रमा, अग्रसर हुनुहुन्छ साथै राष्ट्रसेवक रहदा माटोमा पनि विशेषज्ञता हासिल गरेको काम र कुरा वैज्ञानिक साथै भौगोलिक रूपमा कृषिकाव्य माटो र बिरूवाले भोक लाग्यो भनछन् साथै उपन्यास ,गजल साहित्यिक कृति दर्जनौँ दर्जन कृति लेख्नुभएको छ साथै अनवरत रूपमा लागिरहनुभएको छ । उमेरले सात दशकको अबिरलयात्रा दुःख र सुस्ख जीवनका साथी हुन भन्ने,मिहिनेत, क्रमशीलमा पूर्ण विश्वास गर्नुहुन्छ । गुरु भन्नुहुन्छ – "उमेरले कसैलाई पनि केही नयाँ र राम्रो गर्न छेक्दैन, तर स्वास्थ्यले साथ दिनु पर्दछ, सबै परिस्थितिले साथ दिदा नराम्रो भन्ने गर्नु हुदैन ।"  सदावहार गुरुले प्रदान गर्नुभएको शिक्षा, हितोपदेश, मार्ग, सुझाव, सल्लाह, गाली मेरो जीवनको सुधार व्यक्तित्व बिकासकोलागि अमूल्य गुरु ज्ञान शिरोधार्य गर्दछु । व्यक्तिहरू हरेक गुरु पूर्णिमाको दिनमा मात्र गुरु पूर्णिमा नभई हरेक दिन गुरु र शिष्य को लागि अपरिहार्य छ तसर्थ म मेरो सदानन्द गुरुप्रति चरणवन्दना सुस्वास्थ्य, दीर्घायुको कामना उहाँको आशीर्वाद सदा बनिरहोस््
कमल गौतम (कावासोती साँढ)
"उहाँलाई पैसा कामउन नसकेको हाकिम भनेर चर्चा पनि गरिन्छ"
सदानन्द अभागी साहित्यिक उपनाम भए पनि उहाँलाई हामीले सदानन्द रिजालको नामले बोलाउन मन पराउछौँ । पर्वतमा उहाँलाई पहिला पहिला ठूलाघरको माष्टर भनेपछि सबैले चिन्दथे भने । कृषिमा कार्यालय प्रमुख भएपछि माष्टरबाट उहाँलाई हाकिम नामले बोलाउन थालियो । नवलपुर आए पछि उहाँलाई सबैले कृषिको हाकिम (माटो विशेषज्ञ)ले चिन्दछन् । हाकिम शब्दले उहाँको नामलाई ओझेलमा पारेको छ ।  उहाँलाई पैसा कामउन नसकेको हाकिम भनेर चर्चा पनि गरिन्छ ।
पहाड र यहाँ हामी सँगै सँगै बस्दै आएका छौँ । उहाँको सिलस्वभाव देखेर र नाम चलेको मानिस भएर मेरो बुबा (बालाकृष्ण गौतम) ले मलाई गायत्री मन्त्र सुनाउन अनुरोध गर्नु भयो । यस्ता काम शुद्ध आचरणमा रहेका, लोभ लालचा  नभएका, समदर्शी विद्वानबाट मन्त्र सुनाउनु राम्रो हुन्छ । भन्दै आपूmलाई उहाँले पहिला त कुनै पण्डितबाट नाम सुनाउन असल हुन्छ भन्नुभयो । तर बाबाको दोहोरो अनुरोधलाई भने स्वीकार्नु भयो । यसरी सदानन्द रिजाल मेरो गायत्री गुरु बन्नु भयो । कहिले काँही भन्ने गर्नु हुन्छ,"गुरु बन्दिन भन्दा भन्दै चार जना गायत्री शिष्य  र एक जना साहित्यिक शिष्यको गुरु बन्नै प¥यो ।"
हामी शिष्यलाई पनि गौरव छ उहालाई मेरो गुरु भन्न किनकि उहाँका मार्गदर्शन, समयसापेक्ष हुन्छन्, सबैलाई कल्याणकारी हुन्छन् । आपूmलाई कमजोर ठान्नुहुन्न । जीवन संघर्ष हो । संघर्ष गर्न छाड्नुहुन्न । संघर्षसँग डराउने मानिस कायर हो उसको जीवन कहिल्यै सफल हुँदैन भन्नुहुन्छ । घर परिवारमा पनि खास गरेर दुई परिवारलाई मिलाएर राख्नु सहज हुँदैन । तर उहाँको घर भने सहजरूपमा चलेको देखिन्छ । उहाँका धेरै कामलाई यहाँ उठान गर्न चाहन्न । उहाँले घरमा मिलेर बसिरहेका परिवारलाई "केरा र छोरा फोरे सप्लाउँछन" भन्ने स्वविश्लेषणअनुसार छुट्टी भिन्न गरिदिनु भयो । अंशको हकदार सबै हुनुपर्छ भनी आपूmलगायत सबैलाई भागवण्डा गरिदिनु भयो । तीन छोरा र आमाबाबुगरी ६ अंश लगाउनु भयो ।  अन्त्यकालपछि पनि यसरी आमा बाबु पाली आमा बाबुको अंश पनि लिनु भनी जेठा छोरालाई जेठी आमा कान्छा छोरालाई कान्छी आमा र आपूmलाई माहिला छोराको जिम्मा दिनुभयो । छोरालाई सहजसँग अंश दिनुहुन्न र अंश आफ्नो मुठीभित्र राख्नु पर्छ भन्ने धेरैको मनसाय देखिन्छ । तर यहाँ भनाइ र गराइ व्यवहारिक देखियो । अहिले उनका छोराले आफ्नो बाटो तय गरेका छन् र आफ्नो उत्थानमा जुटी रहेका छन् । उनले बुढाहरूलाई "छोराहरूलाई नजकटेर राख बाटो फुकाई देऊ आफ्नो आफ्नो सुर गर्छन् । राम्रो कर्म गर्ने माथि जान्छ । अल्छीले बाबुलाई खोट दिइराख्छ ।"यस्ता व्यवहारिक ज्ञान हामीले पाइरहेका हुन्छौँ । उहाँको दीर्घायुको कामना गर्दछु । मेरो जिज्ञासा राख्न दिनु भएकोमा राम ज्ञवालीलाई  धन्यवाद टक्य्राउँछु  । जय गुरुदेव् ।

७.११ रिजाल परिवारहरूको उनीप्रतिको हेराइ र बुझाइ