दोस्रो अध्याय

जीवन,कर्म र सदानन्द
धर्र्ती माताले प्रत्येक युगमा हजारौँ, लाखौँ व्यक्तिहरूलाई जन्म दिइरहेकी हुन्छिन् । तर धर्तीमाताको अस्तित्व राखी नाम चम्काउन अथवा जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्ने सन्ततिहरू सबै हुदैनन् । धर्र्तीमा जीवन पाउने जति कर्मयोगी हुदैनन् । कतिले जीवनको महत्त्वबोध गर्छन्, कतिले गर्दैनन् । संसारमा जति मानिसले जन्म लिन्छन् अन्त्यमा ती सबै व्यक्ति मर्दछन् । कति मानिसको समाजमा कुनै स्थान नै रहदैन । तिनीहरूको धर्तीमा कुनै पनि व्यक्तित्व मुखरित भएर आउदैन । युग जन्माउने वा युगमा जन्माउनेमध्ये आफ्नो जन्मलाई महान् कर्मको माध्यमबाट जीवन सार्थक पार्नेहरू सजिलै गन्न सकिने हुन्छन्् । बिरलै व्यक्तिले अविस्मरणीय कर्म साधनाद्वारा समाजमा गहकिलो छाप छाडेका हुन्छन्् । जुन कारणले पुस्तौपुस्ताको समाजले पनि बिर्सन सक्दैन, उसको गुणगान गाइरहन्छन् । धर्र्तीको यो मानवरूपी बगैँचामा सबै फूल बास्नादार वा सम्झिनलायक हुदैनन् । कैयन् मान्छेलाई जति सम्झिन खोजे पनि सम्झिन सकिन्न तर कतिपय यस्ता व्यक्ति पनि हुन्छन् जसलाई केही गरी बिर्सन सकिन्न । कुनै व्यक्ति बाल्यकालदेखि नै मेधावी एवम् प्रतिभाशाली हुन्छन्् त कतिपय व्युत्पत्ति र अभ्यासका कारण आफूलाई खारेर, माझेर  वा परिष्कार गरेर एउटा विशेष प्रतिभाका रूपमा विकास गर्दछन् ।
मानव जीवन एउटा सम्भावना हो । कुनै पनि व्यक्तिले कस्तो बन्ने, के गर्ने, के सोच्ने, कस्तो सोच्ने र अन्ततोगत्वा जीवनमा के अनुभव गर्ने हो त्यसको निर्णय आफै लिनुपर्छ । यिनै निर्णय र रोजाइहरूले नै व्यक्तिलाई डो¥याउछन् । सद्गुण, सत्कर्म, सदाचारको मार्गमा या पतनतिर लैजाने, दुर्गुण, कुकर्म, र अनाचारको बाटोमा मनुष्यले जुन कर्म गर्दछ त्यही कर्मले नै उसको जीवनगति र जिउनुको अर्थ निर्धारण गर्दछ । उच्च सोच, भाव, र कर्महरूमा निरन्तर उध्र्वगमनमा लागेको व्यक्तिको लक्षणहरू उच्च प्रकृतिका देखिन्छन् । जीवन एकनास हुँदैन । यो उतारचढावको यात्रा हो । जीवन बुझ्न जीवनभित्रै प्रवेश गर्नुपर्छ ।
जीवनलाई प्रत्येकले चिनेर अर्थपूर्ण बनाएको भए यो समाज र राष्ट्रको रूपान्तरण उन्नति–प्रगति र समृद्धि विद्यमान अवस्थाको भन्दा भिन्न र समृद्ध हुने थियो । खानु, पिउनु र रमाउनुमा केही पक्षहरू लागेका छन् । केहीले भने समाज–राष्ट्रको लागि सेवा गर्न, आफूसक्दो योगदान दिन समय, बौद्धिकता र सोचमा अर्पिरहेका छन् । मान्छेले चाहेर मात्र सबथोक काम गर्न सकिन्न । जीवन छोटो छ । साधन–स्रोत सीमित छन् । सार्थक कर्म गर्न सक्ने र नसक्ने कारणहरू धेरै छन् । हरेक मानिस यस पृथ्वीमा अवतरण भएपश्चात् मृत्युपर्यन्त केही न केही त कार्य गर्दछ नै चाहे सकारात्मक होस्् या नकारात्मक । आआफ्ना सामाजिक, पारिवारिक, भौगोलिक, आर्थिक, शैक्षिक, धार्मिक, राजनीतिक पक्षहरूलगायत केकस्तो वातावरणमा ऊ जन्म्यौँ, हुक्र्यौँ त्यसले पनि केही प्रभाव पारेकै हुन्छ । जसको आँखाले यो संसारलाई जस्तो देख्छ उस्तै गतिविधिहरू सञ्चालन गर्दछ । संसारमा जन्मिएका मानिसहरूको धेरैजसो अवस्थामा अनुहार मेल नखाए जस्तै उसका आनीबानी, स्वभाव, रुचिहरू पनि फरकफरक हुने गर्छन् । पृथ्वीमा अनेकौँ प्राणीहरूमध्ये मानिस सृष्टिको सर्वाेत्कृष्ट सिर्जना हो । हरेक मानिसको जीवन विशिष्ट प्रकृतिको हुन्छ । प्रायः हरेक व्यक्तिको आफ्नै जीवन दर्शन हुन्छ । जीवनको परिभाषा पनि व्यक्तिपिच्छे फरक हुनसक्छ । सामान्यतया जन्म र मृत्युबीचको कालखण्ड जीवन हो । मानिस जन्मदा श्वास हुन्छ, कीर्ति हुँदैन । मानिसको विशिष्ट कर्मकै कारण मरेपछि कीर्ति त रहन्छ तर श्वास भने रहन्न । समाजमा सुनाम राख्ने क्षमता जोकोहीमा हँुदैन, क्षमता देखिने कुरा सहज प्राप्तिको विषय पनि होइन । सामाजिक उत्तरदायित्व र सेवा नै जीवनको महत्त्वपूर्ण पाटो हो । समाजमा केही दिनका लागि सामाजिक परिवर्तनका संवाहकका रूपमा थोरै मात्रामा सामाजिक व्यक्तित्वको जन्म हुन्छ । वास्तवमा जीवन पानीको तरंगजस्तै हुन्छ । जेहोस्् समाजमा प्रशस्त जन्मेकामध्ये केही व्यक्तिहरू जिउनका लागि मात्र बाँच्छन् भने केही समाज–राष्ट्रलाई उठाउन र सामाजिक व्यक्तित्वहरूको उत्थान गर्नमा नै जीवन समर्पण गरिरहेका हुन्छन्् ।
सांसारिक सृष्टिमा मानव जीवन अचम्मको देखिनुको साथै सर्वाेच्च सृष्टि मानिने मानव सृष्टि अचम्मलाग्दो बन्नुको मूल कारण जीवन व्यतीतका क्रममा अनेकन आरोह, अवरोहहरू देखा पर्नु, सम्भव र असम्भव कार्यहरू मान्छेबाट सिर्जिनु, आश्चर्यजनक घटनाको सृष्टिकर्ता पनि मानव नै हुनु र यो संसारको संरक्षण र उन्नतिका निम्ति अग्रणी भूमिका पनि मानवकै नै हुनु हो । कर्म कर्तव्यपथमा सदा अग्रसर भई विश्वसनीय परिवेश खडा गर्न मात्र नभएर आफूले खडा गरेको परिवेशलाई संरक्षण प्रदान गर्नसमेत मानवले अथक जमर्काे गरेको छ । संसारको संरक्षण गर्ने र संसार भत्काउने अद्भूत शक्ति पाएको मानव एउटा अपरम्पार जीव बनेको छ । जस्तोसुकै संकटको सहन गर्न सक्ने र जस्तोसुकै उपलब्धिको पनि उपभोग गर्नसक्ने मानव यो संसारको महत्त्वपूर्ण आधार हो । संसार मानव हो या मानव संसार हो त्यो अनुसन्धानको विषय हुन सक्ला तर मानव यस संसारको अपरिहार्य ज्योति अवश्य नै हो । यस्तो मानव जीवनको मृत्यु अवश्यम्भावी छ  तर यसलाई मानवले क्यैगरी जित्न सकेन ।
उल्लेख्य कार्यले गर्दा मानव मरे पनि अमरचाहिँ हुनसक्छ । सुन्दर कार्यको प्रतिफल अमरता हो । अमरताको श्रेणीमा पर्नु जीवन सार्थकताको दह्रो प्रमाण हो । सामाजिक सद्क्रियाकलापले अमरताको श्रेणी चढ्न पाइन्छ । कर्मकर्तव्यप्रतिको सचेतता र अधिकार प्रतिको आस्था भयो भने  सामाजिक परिवेशमा आफूलाई स्थापित गर्न सहज हुन्छ । यो सहजताले अमरताको मार्ग प्रशस्त गर्दछ । जैवनिक मूल्यको बुभक्की नभई न जीवन बुझिन्छ न समाजमा जिउनुको अर्थ नै बुझिन्छ । परिवेश पनि बुझ्न सकिन्न । अमर बन्न जीवनमूल्य बुझ्नै पर्दछ । अमर बन्नु भनेकै युगाँैयुगसम्मकाले सम्झने हुनु हो । असल चरित्र रोपेर र उमारेर सत्य पथमा हिड्दै न्यायको ज्योति बाल्न सकियो भने मात्र आफू पछिका पुस्ताले पनि सम्झिएलान् । प्रतिफल पाउन धैर्यतापूर्ण कार्य चाहिन्छ  तर यो शक्ति सबैलाई प्राप्त हुन्न । यो शक्ति आशक्तिरहित व्यक्तिले मात्र प्राप्त गर्दछ । आशक्ति  भएको मान्छे शक्तिहीन हुन्छ । मोह जब धैर्यताको कसीमा रहन्न तब त्यो मानवका लागि हानिकारक सिद्ध हुन्छ । क्रोधजन्य आवेग रोक्नसके हरेकको जिन्दगीले केही गर्न सक्छ ।
विपत पर्दा आत्तिने, सुखमा मात्तिने र क्रोध प्रदर्शन गर्ने व्यक्ति अधोगतिमा लाग्छ । केही गर्छु र अगाडि बढ्छु भन्ने मानवलाई दुःख दिने र असफल पार्ने दानवहरू समाजमा धेरै हुन्छन्् । जिन्दगी सधैँ गुलाब फूलको विछ्यौनाजस्तो बन्न सक्दैन । जिन्दगी काँडाबीचमा फूलाउन कम्ता साहसले पुग्दैन । अर्तिउपदेशले मात्र पुग्दैन, एक किसिमको हिम्मत वा उच्च मनोबल नै चाहिन्छ, सकारात्मक वातावरण चाहिन्छ नै, अथवा प्रतिकूल वातावरण भएपनि त्यसमा डटेर लाग्दै अनुकूल वातावरण सरह बनाउनुपर्छ । कसैका उपदेशले मात्र जीन्दगीले सोचेको र चाहेको मोड लिदैन । उपदेश दिनेको त संसारमा के कमी छ र ? सहायता गर्न हात दिनेहरू पाउन गाह्रो छ । जीवन निरन्तर सिकाइ हो, कति सिक्ने, कति सिके पुग्ने कुनै सीमा छैन । जति कर्ममा जुटिन्छ त्यति नै अनुभव र अनुभूतिका भण्डार थपिदै जान्छन् । छोटो जीवनमा लामो सम्झना राख्ने कार्य गर्न जसतसबाट सम्भव नहुनु पनि स्वभाविक नै हो । समाजलाई माथि उठाउन चेतनशील व्यक्तिको गहन भूमिका हुन्छ । परिवार र समाजलाई सन्तुलनमा राखेर मार्गनिर्देश गर्ने व्यक्ति बन्न पनि त्यति सहज हुन्न । यो समाजमा थरिथरि विचार भएका कारण मानिस थरिथरि कर्ममा नै लागेका छन् । कोही समाजमा मात्र सीमित हुन्छन्् भने कोही विशिष्ट प्रतिभा, क्षमता पहूँच र प्रभावले राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय रूपमा समेत चिनिन्छन् । जीवन कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने विषयमा आआफ्नै मान्यता र सोचाइ रहन्छन् । सबैले जीवनलाई एकै किसिमले र एकै अर्थले हेरेको भए विद्यमान समाजको रूपरंग यस्तो प्रकृतिमा देखिने थिएन । संयोग नै त्यस्तै पर्छ, सबैले एकनासले सोच्ने र सोहीअनुसार कर्म गर्ने परिवेश नै मिल्दैन । यो कदापि सम्भव छैन । आदर्श एक पक्ष हो, व्यवहारिकतामा देखिने अर्काे पाटो हो । पशुपंक्षीले पनि जीवन बाँच्न लालायित भएरै होला सकेसम्म संघर्ष गरीरहेका हुन्छन्् । सबै प्राणीमा एकखाले जिजीविषा हुदोँ हो । मानवेतर प्राणीको जीवन बाँच्नुमा मात्र सीमित हुन्छ । तिनीहरूजति कर्म गर्छन्, बचाइका लागि गर्छन् । उच्च चेतना र वाणी नभइदिएका कारण मान्छेलाई जस्तो फरक ढंगले काम गर्ने अवसर तिनलाई प्रकृतिले दिएको छैन ।
कुनै पनि मानवले विशिष्ट कर्म गर्न सक्नु र नसक्नुमा विविध परिस्थिति र कारकतत्त्वले निर्धारण गरेका हुन्छन्् । गर्न नचाहनेहरू कमै होलान् दुनियाँमा । प्रतिकुल परिस्थितिलाई अनुकुल बनाएर कर्म गर्ने केही होलान्, केही सहज परिस्थितिमा मात्र गर्ने होलान् । जे भए पनि देखिने कर्म मृत्युपछि पनि रहन्छ । समाज–राष्ट्रहित निम्ति केही कीर्ति रहोस्् भनी जसले राम्रो कार्य गरेर गयो त्यो उसले बाँच्ने आधार हो । अद्भूत चमत्कार त्यही हो । देखिने कर्म त्यही हो । देखिने कर्म गर्न प्रतिभा शक्ति पनि चाहिन्छ । यस अतिरिक्त व्युत्पत्ति र अभ्यासले पनि कर्मको सफलतामा धेरै हदसम्म सघाउ पुग्दछ ।  कर्मशील कतिसम्म बन्ने कुनै मापदण्ड त छैन, जति सक्यो त्यति गर्ने हो । सामाजिक जिम्मेवारी कर्तव्य र दायित्वबोधले केही गर्ने भावना जन्माउँछ । मूल्य मान्यता, संस्कार, कार्यशैली र सोचाइले थप भूमिका खेल्छन्् । अनुकरणभन्दा मौलिकता बढी अर्थपूर्ण हुन्छ । अथकपन सदैव चाहिने कुरा हो । अरू साधनस्रोत कर्म गर्ने उत्तम मसला हुन् । कर्मका लागि स्वाभिमान पनि विशेष गुण हो । स्पष्टता र निडरताले पनि उद्देश्य पथमा पु¥याउन सहयोग पु¥याउछन् ।
हरेक मानिस अमूल्य जिन्दगीमा चानचुने पाराले सफल हुने भए सफल मान्छे कोको हुन्÷छन् भने र गणितीय गणना गर्नुपर्ने थिएन । खडेरी परेको अनुभव हुने थिएन । जिन्दगी कठोर व्रत हो । कठोर साधना, तपस्या वा व्रतले मात्रै जिन्दगीमा उल्लेख्य सफलता हात पर्छन् । सफलता न रोएर पाइन्छ , न मागेर पाइन्छ, न त टाउकै फुटाएर । सफलता मानिसको विशेष परिचय हो, व्यक्तित्व हो । मूल्यवान कर्मको पारख टाढा र विकटमा बढी हुन्छ । विगतको पनि धेरथोर समीक्षा गरी वर्तमानमा कर्म गरे भविष्य उज्ज्वल हुन्छ । केवल त्यागी र विवेकीको काम नै फूल्छ, फल्छ । काम सकेसम्म यस्तो गरौँ, संसारकै लागि गरौँ । कीर्तिप्राप्त कामले नै प्रसिद्धि चुलिन्छ । मानव जातिको सुख शान्तिलाई वृद्धि गर्ने काम अरू कुनै कुराद्वारा स्थायी र सच्चा कीर्ति स्थापना गर्न सकिन्न ।
जो खतरामा पहिले उत्रन्छ उही यश प्राप्तिमा पहिलो वा उल्लेखनीय हुन आउँछ । जसले खतरापूर्ण मार्गद्वारा कर्म गर्छन्, तिनैले अमर कीर्ति प्राप्त गर्छन् । अर्थात् कर्म गर्नेहरू नै जीवनयुद्धमा विजय प्राप्त गर्दछन् । असल र उदाहरणीय मान्छे बन्न हजारौँ पटक ठक्कर खानुपर्छ । गल्ती वा भूललाई सिकाइमा रूपान्तरण गर्नसके जीवन फलदायी हुन्छ । बाँचुञ्जेल मान्छेले पलपल परीक्षा दिइरहेको हुन्छ । जिन्दगीको एकदुई परीक्षाले मात्र उद्देश्य लक्ष्य चुम्दैन । प्रत्येक परीक्षा सफल भए मात्र जीवनरूपी परीक्षाबाट पार लागेर टुङ्गोमा पुगिन्छ । कर्मले मान्छे कहिल्यै बूढो हँुदैन । जीवन रहुञ्जेल कर्ममा जवान भइरहन सके मात्र अर्थ रहन्छ । उमेर जवान छ कर्म मृतसरि छ भने त्यस्ता व्यक्तिको अर्थ के रह्यो र? कर्मशील बनिरहँदा उपलब्धिको चिन्ता गरीरहनु भने त्यति जायज नहोला । विविध कर्ममध्ये ज्ञानको कर्म अमर रहन्छ । सम्पत्ति खिइएर जान्छ, हराएर जान्छ ,चोरिन्छ । ज्ञानकर्म सबैको आँखाको नानी हुन्छ । त्यसैले जीवनलाई भोग्य सोच्नु मुर्खता हो । जीवन र संसारलाई बदल्नु छ भने वा आफ्नो देशलाई बदल्नु छ भने ज्ञानरूपी असल कर्म आवश्यक  पर्दछ ।
मानिसले कहिल्यै पनि तुच्छ विषयहरूमाथि विचार गर्नुहुन्न । यदि ऊ साधारण कुराहरूमा अल्झिरह्यो भने महान्् कार्यहरू त्यसै रहन्छन् । प्लुटार्क भन्छन््,"खराब काम गर्नु नीचता हो ।" कुनै खतरासँग नजुधिकन काम गर्नु राम्रो हो तर असल र बुद्धिमान मानिसका लागि खतरासँग जुधेर भए पनि महान्् कार्यहरू गर्नु सही कर्तव्य हो ।" कामबाट उसको विचार पनि प्रभावित हु्न्छ । कर्मपथमा जुटिरहनेले भाग्यको सम्झना र प्रार्थना गरेर बसिरहँदैन । व्यवहारमा उतारिएका महान् विचार महान् कर्ममा रूपान्तरित हुन्छन्् । सक्ने र सम्भव हुने कामको मात्र मानिसले थालनी गर्ने हो । असल कर्मको जयजयकार नभएको कहाँ होला र? कामले नै जोसुकैको पनि मूल्याङ्कन हुने हो । नतिजा दिने काम गर्न पूर्ण सामथ्र्य लगाउनुपर्छ । कर्म र समयसँग अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहन्छ । जुन कर्मको पनि समयसँग तालमेल रहनुपर्छ । कर्म गर्नमा चुक्ने वा सधैँभर अल्छी गर्नेको जिन्दगी धरापमा पर्छ । जीवनभर असफलताले पछ्याई सफल व्यक्ति हुनबाट बञ्चित हुनुपर्छ ; सफलताबाट हात धुनुपर्छ । जीवनमा काम यस्तो गराँै कि सकेसम्म नाम चलोस् ; पछुताउन कहिल्यै नपरोस् । इच्छाले मात्र केही हुन्न, कार्यसिद्धि त हात पाखुरी र मस्तिष्कमा छन् । कर्म जीवनको एक विशेष शक्ति हो ।
भर्तृहरि भन्छन्् "निम्न कोटिका मानिसहरू बिध्न आइपर्ला भनेर कार्यको प्रारम्भ नै गर्दैनन् । मध्यम कोटिका मानिसहरू बिध्न परेपछिबीचमा रोकिन्छन् । उत्तम कोटिका मानिसहरू बारम्बार दुःख बिध्न आइपरेपनि आफ्नो कामबाट कहिल्यै पछि हट्दैनन् ।" जर्ज बर्नाड सा को अनुभव यस्तो छ,"म युवा छदा मैले गरेका दशवटा काममध्ये नौवटा सफल हुनथे । यो थाहा पाएपछि कुनै हालतमा असफल नहूँ भन्ने अठोट गरेर मैले दोब्बर काम गर्न थाले ।" यस भनाइले विधि र प्रक्रियाको उपयुक्त तालमेल रहनुपर्ने संकेत पनि गरेको होला । काम ससानाबाटै शुरु हुन्छ । यसैबाट नै महान् कर्मको निर्माण हुन्छ । बालकृष्ण समले पनि कामबारे भनेका छन्,"काम गर्छन् विचारेर बुद्धिमानहरू तर अलमस्तहरू गर्छन् विचारै जिन्दगीभर ।" हामी जबसम्म काम कसरी गर्ने भन्ने सोचाइलाई टुङ्ग्याउदैनौँ तबसम्म हामी कहिल्यै राम्रोसँग काम गर्न सक्दैनौ । मान्छेको विचार कामबाट विशेष प्रभावित हुन्छ । हरेक व्यक्तिले सधैँका निम्ति सोचेर गरेको काम नै उत्तम ठहरिन्छ । कर्मका प्रकारहरू गनीसाध्य–भनीसाध्य छैन । एउटाको भन्दा अर्काको विशेष र फरकशैली वा फरक क्षेत्रमा गरिएको नमूना कर्मको सर्वत्र चर्चा हुन्छ । एरिस्टोटल भन्छन््,"मानव जीवनको वास्तविक सार्थकता बाँच्नु मात्रमा भन्दा बढी सचेत र विवेकपूर्ण ढङ्गबाट चिन्तन र कर्म गर्ने शक्तिमा निर्भर गर्दछ ।" यस्तो कुरा बुझेका केही मानिस सामाजिक योगदान, व्यक्तिगत तथा पेशागत गुण र क्षमताका कारण लामो समयसम्म अरूको आदरभाव आर्जन गर्न सक्षम हुन्छन्् । उदाहरणको रूपमा चर्चा गरिने प्रेरक व्यक्तिको रूपमा श्रद्धापूर्वक सम्झिइन्छन् ।  उनीहरूको कर्म र व्यवहारले गर्दा नै पुस्तौँपुस्ताले सम्झना गर्न पुग्छन् ।
तसर्थ, मान्छे भएर जन्मेपछि सबैको हाइहाइ हुने केही आकर्षण, केही असल गुण, केही समझदारी, केही समाजलाई विकसित गर्ने दृष्टिकोण, केही उपकारका भावना यति नहुने हो भने कुनै पनि समाजले, कुनै पनि परिवारले, कत्ति पनि सम्झन्नन् बरु क्षणिक सम्झना गर्दा नकारात्मक टीकाटिप्पणी गर्दै जीवनका अर्थहीन पल बिताउँदै पृथ्वीको भार बन्न पुगेको भन्छन्् । शास्त्रमा भनिएको छ "श्रेष्ठ कर्म गर्दै मान्छे एक मुहुर्त भरि बाँच्नु राम्रो तर यस लोक तथा परलोक विरोधी दुष्टकर्मी कल्पभर बाँच्नु पनि व्यर्थ हुन्छ ।" कर्म गर्नेहरू गुणी हुन्छन्् । गुणीको सम्मान गुणको कारणले हुन्छ । कर्मशीलता विशेष गुण हो । आनन्द कर्ममा छ । कर्म गराइबाट  परिवर्तन आँउछ । सकारात्मक परिवर्तन गर्न पीडा नै हुनसक्छ । अतः मनुष्यको आनन्दमा त्यसबेला पूर्णता आँउछ  जब ऊ आफ्नो शक्तिलाई न्याय र विवेकपूर्ण कर्ममा लगाँउछ । वास्तवमा काम, कर्तव्य, एक यु्क्ति हो । जो बिहान हामीसँगै उठ्दछ अनि रातमा हामीसँगै विश्राम लिन्छ । यो हाम्रो बौद्धिक कर्मको साथसाथै फैलिदै जान्छ । यो एउटा छाया हो जो हाम्रो जीवनको एकेक अणुभित्र घुस्दछ, हामी जहाँ जान्छाँै यो पनि उहीँ जान्छ ।
सेक्सपियरले त्यसै भनेका होइनन्,"काम गर्नमा तिमी महान् बन जस्तो तिमी विचारमा महान् छौँ ।" कुरा जस्तो काम गर काम जस्तो कुरा । कर्म गरिन्छ विविध उद्देश्यले । दैनिक जीविकोपार्जनको कर्म नियमित गरिन्छ । यो झन्डै शतप्रतिशतले गर्नुपर्ने हुन्छ । यस्तो कर्म साधारण गणनामा पर्दछ तर विशिष्ट कर्म व्यक्तिको दीर्घ पहिचानमा आधारित हुन्छन्् । दैनिक जीविका निर्वाहका कर्म बाहेक सामाजिक राष्ट्रिय जीवनलक्षित कर्महरू बढी स्मरणीय, महत्त्वपूर्ण र ऐतिहासिक हुन्छन् । यस्ता कर्म युगयुगान्तरसम्म अर्थपूर्ण रहन्छन् । ऋगवेदमा भनिएको कुरा महत्त्वपूर्ण छ, "मानिसले कर्म गर्दै सय बर्ष बाँच्ने चाहना गर्नुपर्छ ।" प्रत्येक असल काम शुरुमा अस्तव्यस्त कठिन र असम्भव पनि लाग्न सक्छन् तर त्यसमा रुचि, लगाव र समर्पणको समन्वय भएपछि कर्म उद्देश्य प्रेरित हुन्छन्् । जसले सही कर्ममा दत्तचित्त भई समय दिन्छन् । तिनीहरू प्रायः असफल कहाँ भएका छन् र ? प्रत्येक महान् कर्मले नै महान् कार्यका निम्ति ठाँउ बनाउँछ । कामकै कारण शरीर मरे पनि नाम सम्झाइरहन्छ । जो सबैका लागि बाँच्दछ त्यो मरे पनि बाचेकै सरह हुन्छ । कर्म नै जीवन्त प्रमाण हो । असंख्य मानिसहरूमध्ये लामो समयको अन्तरालमा एकाध केही व्यक्ति सबैका लागि बाँच्ने आउँछन् । जहाँजहाँ हात राख्यो त्यहीँ आफ्नो छाप छोड्ने, सबैको स्नेह, सहयोग, श्रद्धा र सम्मान पाउने व्यक्ति तिनै भइदिन्छन् । कुरा आखिर आदर्शका जति गरे पनि फूले जस्तो फल्दिने र भनेजस्तो हरेक कुरा भइदिने भए यो संसारको गति र रुपरंग अर्कै हुने थियो । सोचेर, चाहेर र भनेर मात्र मानिस सफल हुने भए सफल मान्छे एवम् असल मान्छेका उदाहरण दिनमा केही समस्या पर्थेन । सफलताको सामान्य मापदण्ड भनेको उद्देश्य–लक्ष्य चुमेको, सोचेको पूरा गरेको व्यक्ति, परिवार वा समाज राष्ट्र उपयोगी र लाभ हुने क्षेत्रमा केही प्राप्तिको अवस्था हो ।  सफल हुने मान्छेका व्यवस्थित जीवन र व्यवस्थित कर्म सङ्ग्रह हुन्छन्् । जोखिम नमोल्नेहरू कहाँ अघि बढ्छन् र ? विगतमा तपस्या गरेकाहरू वाल्मीकि, व्यास , डार्विन, पारिजात, देवकोटा, पौड्याल, सम, नारायण गोपाल, वी.पी., मदन भण्डारी, एडिसन, पेले, क्यास्ट्रो, मदर टेरेसा, भानु, नेल्सन मण्डेला, रुसोलगायतका अनेकन् व्यक्तित्वहरूलाई पीडा पोख्ने र आँसु चुहाउने फुर्सद पनि भएन होला शायद ।
देश वा समाजसेवा गर्ने मानिस कोही कलम चलाएर, कोही कलाकार बनेर, कोही समाजसेवी भएर, कोही नेता–अभिनेता भएर, कोही विज्ञानका क्षेत्रमा लागेर, कोही शिक्षा क्षेत्रमा अथवा कुनै पनि आवश्यक वा रुचिपूर्ण क्षेत्रमा लागेर अघि बढ्दछन् । सेवा गर्ने र चिनिने क्षेत्र धेरै छन् । यो दुनियाँमा आफूलाई कुनै क्षेत्रको विधागत विशिष्टकृत गर्नसके दिगो कर्मको छाप छाड्न सकिन्छ । समाजमा रहेर कर्म गरेर बहुआयामिक विशिष्टकृत सफलता प्राप्त गर्ने मान्छे कमै हुन्छन्् । कोही बहुआयामिक भए पनि  सबै क्षेत्रमा उत्तिकै चर्चित हुन्छन्् । विरलै उदाहरण हुन्छन्् यस्ता ।समाजका केही उल्लेखनीय र उदाहरणीय मानव मध्येमा पर्वत जन्मी नवलपुर कर्मथलो बनाएका सदानन्द रिजाल 'जैसी' अभागी पनि पर्दछन् । उनी जागीरे जीवनमा, कृषि क्षेत्रमा कर्म गरेर कमाएको लोकप्रियताका अतिरिक्त लेखन–सिर्जनामा पनि लोकप्रियताको शिखर चढ्दै छन् । उनी निवृत्त जीवनपछि अक्षरको खेती गर्न बढी तल्लीन छन् । विना भेदभाव, विना पक्षपात, विना होहल्ला प्रवाहमय नदीजस्तै निरन्तर सिर्जना र लेखनमा बगिरहने उनको स्वभाव छ । उनी नवलपुर बसेर पनि आफू जन्मिएको ठाउँ, खेलेको आँगन पाखापखेरा, पढेको पढाएको स्थान भुलेका छैनन् । जुन कुराको प्रमाण कृतिभित्र ठाँउठाँउमा भेटिन्छन् । राष्ट्रभक्त बन्न खोज्नु, भाषाभेषलाई माया गर्नु, कलासंस्कृतिको यथोचित जगेर्ना गर्न सन्देश प्रवाह गर्नु ,जहाँ बसे÷रहे पनि माटोको मायाले ओतप्रोत हुनु एउटा सचेत र जागरुक व्यक्तिमा मात्र भेटिने कुरा हुन् । उनी भन्छन््,"कला, साहित्य, संस्कृति, मानव जीवनलाई समृद्ध, गतिशिल , सिर्जनशील तथा सचेत गराउने ज्ञानका संवाहक हुन । मानिस तथा समाजलाई मार्गनिर्देश गर्ने बौद्धिक खुराक हुन ।" यस्ता कार्य उनले गर्नु आफैमा उदाहरणीय कुरा हो । यस्ता कर्ममा सबैको रुचि हुन्न, सबैले गर्न पनि सक्दैनन् । लाग्ने सोच नै बनाउन सक्दैनन्, सोच नै बनाउन सके पनि कार्यान्वयन गर्न वा निरन्तर दिन जो, त्योले सक्दैनन् । कोही देखासिकीमा लाग्छन् तर एकैछिन जस्तो । कोही ईख वा प्रतिशोध जस्तोबाट । त्यस्ता व्यक्ति क्षणिक हुन्छन्् । तर केही व्यक्ति यस्ता हुन्छन्् जो मनमस्तिष्क, बुद्धि, विवेक र सामथ्र्यले भेटेसम्म अथक भई लाग्छन् । थकानको कुनै प्रवाह गर्दैनन् । बाधा, अड्चन र टिप्पणीको पनि ख्याल गर्दैनन् । जीवन र कर्मको अटुट सम्बन्ध बुझेर कर्तव्यपथमा दिनानुदिन लम्किरहेका हुन्छन् । थोरै नमूना मध्येका उदाहरणीय व्यक्तित्व हुन–सदानन्द । मैले के लेख्दा, यो लेख्दा कसले के भन्ला ?  मैले यति लेखेँ भने पुरस्कार पाऊँला कि ! अहँ, यी कुरामा उनलाई पटक्कै मतलब छैन । कसैले उनलाई लेखक मान्लान् कि नमानलान्, साहित्यकार भन्लान् कि नभन्लान् कुनै सरोकार छैन उनमा । यतिसम्म कि सिर्जना गरेर, लेखेर कतिले चिने, कतिले पढे, आफ्नो लेखन समाजोपयोगी हुन्छ कि हुँदैन त्यसमा पनि कुनै प्रवाह छैन उनलाई । लेखनको निरन्तरतालाई उनले धर्म सम्झन्छन् । प्राप्तिको आशाबाट टाढिएर ।
उनलाई लाग्दछ 'लेखक स्रष्टा देशका गहना हुन्† विकासका सूचक र माध्यमसमेत हुन् । नलेख्ने÷नरच्ने हो भने समाज, राष्ट्र सुनसान हुन्छ । चेतना ज्ञान शिक्षादीक्षा र औपदेशिकता शून्य नै हुन्छ ।' वास्तवमा लेखकले नलेखेको भए स्रष्टाले नरचेको भए यो संसारको यस्तो कल्पनारूप हुने थिएन । बिना खटन, बिना इच्छाशक्ति, बिना अध्ययन, बिना श्रोत सामग्री, बिना कल्पना, बिना उद्देश्य केही लेख्न सकिन्न । लेखिहाले पनि उद्देश्यपरक र अर्थपूर्ण लेख्न सकिन्न । सदानन्दमा यी कुरा थिए र लेख्न सके । धेरैले  उनलाई रहर गर्ने लेखक भन्ने गर्छन् पनि । साँच्चिकै लेखन त रहर पनि हो । सदानन्द रहरको चरमसीमा छ, रहरको उच्चोपना छ त्यसैकारण उनी लेखिरहन्छन्, सिर्जनामा जुटिरहन्छन् । । रहर त मलाई पनि लाग्छ तर मेरो रहर टिकाउ हुन सक्दैन । ममा टिकाउ इच्छाशक्ति पनि छैन । अथक खटाइ पनि छैन तसर्थ म लेख्न–रच्न सक्दिनँ, निरन्तरता दिन पनि सक्दिनँ । न त लेखक न त साहित्यकारमा नै दरिन सक्छु । सदानन्द जस्तो हुनसक्ने त कुनै पलमा कल्पना पनि गरेको छैन । गरूँ पनि कसरी ? न त साधना, न त समर्पण न त अनुशासननिष्ठा । यसरी जीवनमा उपलब्धि नै दखिन्छ कसरी ? नाम र कर्मको सन्तुलन छ सदानन्दमा । धेरै गुण विद्यमान छन् र पो सदानन्द कर्मशील हुन सके । जीवनबोध छ र पो कर्मयोगमा जुटिरहेछन् । म लोभिन्छु उनको कर्ममा । रहरले कार्यान्वयन रूप लिएपछि समाजलाई फलदायी हुने गरी केही न केही दिइरहदो रहेछ । निष्पक्ष र न्यायका आधारमा उनका बारे बोल्ने हो भने उनले आफ्नो जीवन र सामाजप्रति न्याय नै गरेका छन् । उनको उचित मूल्याङ्कन गर्नु समाज राष्ट्रको दायित्व हो । उनको रहरको लेखाइमा कति मान्छे आकर्षित छन्,  मलाई थाहा छैन, पढ्नेलाई थाहा होला । आखिर त्यै रहर नभएको भए उनी पनि के पो गर्न सक्थे र ? अरू समाजलाई सम्झनलायक के गुन लगाउन सक्थे र तसर्थ उनले जे गरेका छन् ठीक गरेका छन् भन्ने लाग्दछ । उनले रहरमा आशाको त्यान्द्रो जेलेपछि केही उपलब्धि गणनायोग्य हुने गरी सार्वजनिक गरेका छन् ।
सादगी जीवन बाँचेका, झट्ट हेर्दा दार्शनिक जस्ता लाग्ने उनी गुणकारी फल जस्ता व्यक्ति हुन् । मन, वचन र कर्मले सङ्कल्पित कुनै विचारको आग्रह र पूर्वाग्रहको गन्धबाट टाढै बस्न रुचाउने सदानन्द साहित्यका छत्रछायामा बाँचेका देखिन्छन््। । आँखा उघारेपछि आँखाले विश्राम नलिउञ्जेलसम्म एकाध केही समयबाहेक चिन्ता र चासो पढ्नु लेख्नुमै छ उनलाई । समयले जति धकेलोस् , सधैँ एकनास , एकैगति र एकै मतिका पुञ्ज हुन उनी । कतिमा अग्रज कतिका अभिभावक र ज्ञानको किरण छर्ने ज्योति हुन् उनी । प्रकृति जगत्का कृषि र माटोका बारे अथाह ज्ञान र अनुभवको भण्डारण हुन् । उनी आधुनिक विचारलाई अवलम्बन गर्दा आफ्नो धर्म, संस्कृति, परम्परा र मूल्यमान्यता बिर्सन नहुने धारणा अघि सार्दछन् । उनी जति पनि लेख्नसक्ने कुनै पनि कर्ममा जति खट्नसक्ने ती गुण हेर्दा उनलाई सरस्वती माता र अन्य देवीको आशिर्वाद छ जस्तो लाग्छ । आफ्ना भावना ,संवेदना र अनुभूतिहरूलाई अनेक स्वरूप र विधाको रूपमा अक्षर सजाउँछन् । निस्कामसेवी भावले ओतप्रोत हुने कल्याणकारी मानव व्यक्तित्वको सदैव खाँचो पर्दछ समाजमा । उनी अक्षरमा कोरेर मात्र दर्शन फलाक्ने मान्छे होइनन् । अक्षर कर्म बाहेकका अनेकन् कामकर्तव्य बोध गर्दै जीवन व्यतीत गर्ने व्यक्तित्व हुन् ।
माटोका लागि भाषा साहित्य वा कुनै पनि क्षेत्रका लागि समर्षित उदाहरणीय महापुरुषहरू वन्दनीय हुन्छन्् । यस्तो कुरा बुझेर सदानन्द सिर्जनात्मक चेतना मानवता समाज, राष्ट्रप्रेमको परमभाव मनमा लिएर श्रेय मार्गमा लागेका हुन् । हुरी, बतास, बाढी, पहीरो झिलेर जोगिएको एउटा बूढो पीपलसरि भए पनि अक्सिजन दिन नछाडेको जस्तो कलमको माध्यमले र व्यवहारले पनि मानवताबादको दह्रो वकालतमा डटिरहने न्यायमूर्ति जस्तो लाग्ने उनीबाट समाजले सिक्नुपर्ने कुरा धेरै छन् । लेखन सिलसिलामा उनले धेरै अघिबाट अर्थात पाँच दशक अघिबाट लेखे । उनका वंशजमा शायद यस्तो रहर गर्ने लेखक कोही भए जस्तो लाग्दैन । उनी कुलवंशमा अलि फरक खालको व्यक्ति निस्के तसर्थ यश पनि फरक पाराले राख्ने भए । उनको बीडोँ अब सन्ततिले थाम्छन् या थाम्दैनन् त्यो हेर्नै बाँकी छ । अनुकरणीय र उदाहरणीय कर्मको पाइला पछ्याउनु सन्ततिहरूको पनि कर्म र कर्तव्य मानिन्छ । यसैलाई व्यक्तित्व निर्माणको दह्रो आधार पनि ठानिन्छ । समयानुसार परिस्थिति बुझेर चल्नु ठूलो कुरा हो । सबैका भावना र दुःखवोध गरेर मर्मस्पर्शी लेख्नु पनि महत्त्वपूर्ण कुरा हो । नयाँ पुस्ता र पुरानो पुस्ताको सोच विचार र कर्ममा दुरी कायम भइरहेका बेला यस्ता पुस्ताबीच समदुरी कायम राखेर सम्बन्ध राख्नु  सदानन्दको विशिष्टता हो । विचार पवित्र भएका कारण यस्तो सम्भव भएको हो । एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार्ने र फरक विचारको पनि सम्मान गर्ने भएकाले नै उनी समाजका सबै पुस्ता, सबै वर्ग, सबै पार्टीका विचारका मान्छेसँग घुलमिल हुन सकेका छन् । अरूलाई स्नेह, माया र आदरभाव यथोचित दर्जाअनुसार प्रस्तुत गर्ने भएका कारण उनी सबैबाट रुचाइएका होलान् । जन्मभूमिको सेवा गर्न तनमन समर्पित भएको छ उनको । माटो उर्वर पार्न साहित्यको मलजल गर्ने सदैव ध्येय छ उनको । पारिवारिक दायित्वबोध पनि छ उनमा । अरूका गाह्रासाँघुरा टार्ने र भएका ज्ञान पनि सर्लक्क बाँड्नमा उनी आनन्द मान्दछन् । यो जुनीलाई सकेसम्म अर्थपूर्ण र उदाहरणीय  बनाउन कसरी लागे उत्तम होला भनी दिनहु चिन्तन गर्दछन् । उनी पारिवारिक दायित्वबोधलाई कहिल्यै हल्का ठान्दैनन् । आफू यो स्थानमा हुनमा आफ्ना सन्तति र सम्पूर्ण पारिवारिक सदस्यको उल्लेख्य सहयोग अविस्मरणीय रहेको उनी स्वीकार्छन् । सदानन्दले प्रकृतिका माटो कृषिजन्य कुरालाई माया मात्र गर्दैनन् कि यी विषयका सन्दर्भमा गीत, कविता वा लेखको माध्यमबाट गाँउसमाजमा आवाज घन्काउने चेतनाको विगुल फुक्ने प्रचारक, प्रसारक र संवाहक हुन् । जीवन होस्् त सदानन्दको सोच र व्यवहार जस्तो क्रियाकलाप होस् उनको जस्तो । तर सोचेजति खोजेजति यो दुनियाँमा कहाँ पो पाइन्छ र बरु कतिलाई आदर्श नैतिकता र सफलताका उदाहरणीय कुराहरू जीवनका काँडासरि बन्न पुग्छन् । सबैलाई यस्ता कुरा सुपाच्य हुँदैनन् । यो संसार विविध सोचरूपी, व्यवहाररूपी फूलबारी हो । फूलबारी एकै प्रकृतिका हुँदैनन् । विविधता नभए शायद सौन्दर्य पनि हुने थिएन शायद । मानवरूपी फूलबारिमा विविधता देखिनु कुनै अनौठो नहुने कुरै भएन । सोच र भिजन हुनेहरूको लागि यो समाज र मुलुकमा धेरै चीजबीज र विकल्पसमेत छन् । यही मुलुकमा केही नदेख्ने र यो देशको केहीकाम छैन , नेपालमा जन्मनु दुर्भाग्य ठान्नेहरूको पनि लर्र्काे छ यहाँ । सदानन्द यस विचारबाट फरक रहेर यो केही गर्न सके । विकल्प, सोच र जाँगरको उचित संयोजन गर्न नसके यो मुलक मात्र होइन अन्यत्र कहीँ पनि केही नदेखिन सक्छ । सदानन्दको उर्जा छ कर्ममा जाँगरको धाराप्रवाह छ । भाषा साहित्यका लागि उनको त्याग तपस्या चानचुने होइन । हामी पनि उनीजस्ता अग्रज र जागरुक अभियन्ताहरूको आदरभाव दर्शाउनु भएको देश र समाजलाई माया गर्नु नै हो । श्रद्धाभाव प्रकट गर्नु हो । वास्तविक बाटो पहिल्याउनु हो ।
विगतलाई गणना नगर्नेको जीवन प्रायः निस्फल हुन्छ । सदानन्दले विगत वर्तमानको देखाइमा सन्तुलन मिलाई भविष्यको जीवन रेखाचित्र कोर्दैछन् । अस्तित्व स्थापनार्थ अघि बढ्दै छन् । अरूको मुख ताक्ने र परजीवीपन पटक्कै छैन उनमा । स्वाभिमान उनको आदर्श पक्ष हो । जे छ उनको पहिचान परिश्रम वा पसिनामा नै छ । पाँच दशकको साधनाले उनलाई केही चिनाएको छ, निरन्तर कर्मले अझैँ चिनाउने छ । उनको मन र तन अझैँ सक्रिय रहेका कारण समाज,राष्ट्र र साहित्य क्षेत्रले अझैँ चिनाउने छ । उनको मन र तन अझैँ सक्रिय रहेका कारण समाज राष्ट्र र साहित्य क्षेत्रले अझैँ केही पाउने कुरामा ढुक्क हुन सकिन्छ । सच्चा पाठक भएर पढ्ने हो भन†े साँच्चिकै सारभाव ग्रहण गर्नतिर लाग्ने हो भने केही सन्देश ज्ञान, सूचना र बाटो देखाउन अवश्य सक्नेछन् उनका फुटकर तथा पुस्तकीय कृतिहरूले । ती कृतिले समाज र देशको यथार्थता प्रकट गर्नेछन् । विविधताका स्वाद छन्  लेखरचनामा । आवश्यकताअनुसार छानीछानी भाव रसास्वादन गर्न सकिन्छ उनका लेखनमा । कुनै बखत राष्ट्रसेवक कर्मचारी भएका उनी यसरी भाषा साहित्यलाई माया गर्न उद्यत रहन्छन् भन्ने कसलाई पो लागेको थियो  होला र ? न त उनी प्राध्यापन पेशामा थिए, न त नेपाली विषयमा डिग्री, पीएचडीको प्रमाणपत्र उपाधिधारी व्यक्तित्व । केवल रुचि, रहर र अरू केही कुराको समन्वय गरी यस क्षेत्रमा उदाउदो सूर्य बन्दै अघि बढे । आशाका किरण छरे । साहित्य सिर्जना क्षेत्रमा मोसफलमा बस्ने मध्येले पनि एकाधबाहेक धेरथोर विज्ञापनरूपी प्रचारप्रसार गरेकै हुन्छन्् । विज्ञापनकै लागि नानाथरि क्रियाकलाप गरेकै हुन्छन्् । तर सदानन्दको विज्ञापन कहाँ बज्छ, कसले बजाउछ मैले मेसो पाउन सकेको छैन । हुनत हल्ला गर्ने र नगर्नेका आआफ्ना विशेषता हुन्छन्् । सदानन्दलाई हल्लाखल्लाभन्दा आजका दिनमा आफ्ना तर्फबाट  केके काम हुन सक्यो त्यसको जोखना, गणना गर्छन्, कतै कर्तव्यविमुख त भइएन  भन्ने चिन्ता ,चासोले पो पिरोल्छ बरु । काम गर्दा नाफाघाटा हेरेको भए उनले साहित्यिक कर्मको लत उहिल्यै छाड्ने थिए । साहित्य लेखन अनुत्पादक कार्य हो भनेर ठूलो आवाज घन्किरहेको पाउँदा पनि कमर कसेरै लागेका हुन् । उनी तसर्थ उनमा स्वाभिमानको पहिचान कहिल्यै मेटिन्न ।
साहित्यसँग उनको मीठो सम्बन्ध हार्दिकता र आत्मीयता सामीप्यता छ । वर्तमान साहित्य लेखनावस्थामा यस क्षेत्रमा लागेकाहरूमध्ये एकाध बाहेक खासै खुसी नभएको अवस्थामा पनि उनलाई यस कुराको प्रवाह छैन । वितृष्णा छदै छैन उनलाई । खुसी नै छन् उनी । साहित्य लेखेर बाँचेका मान्छे होइनन् । साहित्य लेख्न बाँचेका र जीवन साँचेका व्यक्ति हुन उनी । सत्कर्म गर्ने साहसिक शक्ति भएका उनका हरेक जसो काम साहसबाटै भएका छन् । समयोजित विवेकपूर्ण काम गर्ने व्यक्तिले पश्चाताप गर्नु पर्दैन । तसर्थ सदानन्दमा कामप्रतिको पश्चाताप छैन शायद । सदानन्दले लेखनकर्मबाट आफूलाई सन्तोष मिलेको सुनाउँछन् । उनले जुनसुकै क्षेत्रमा पनि काम बढ्ता र कुरा कम भएको देख्नसुन्न रुचाउँछन् । वास्तवमा बुझ्नुपर्ने कुरा जन्मभन्दा ठूलो कर्म हो, जन्मेको धाक लगाउने पछि पर्छन् । कुन कर्म श्रेष्ठ हो ? कसले गर्छ भलो ? कसरी हुन्छ समाज–राष्ट्रको भलो ? यो सबैको सरोकारको विषय हो । कुकर्र्मी जिउदै मर्दछ सुकर्म रहन्छ सधैँ अमर । उनको विचार बढो प्रशंसा गर्न लायक छ । उनी भन्छन््, "डाक्टर, इञ्जिनियर, प्राध्यापक,बुद्धिजीजी, शिक्षक, कर्मचारीलगायतका विभिन्न तहतप्कामा निहित व्यक्तित्वहरू सबैले परिश्रममा विश्वास गर्नुपर्छ । श्रमहीन जीवन व्यर्थ छ । स्वाबलम्बन सबको मन्त्र हुनुुपर्छ । हाम्रो शहर गाँउवस्तीलाई झकिझकाउ बनाउनुपर्छ । यस्तो शिक्षा सबैलाई दिनुपर्छ । यो चेतना बढ्नुपर्छ । मिहिनत सबको चिनारी हुनुपर्छ । पौरखमा जीवन फूल्छ–फल्छ । हरेकले सिकेको र जानेको ज्ञान र सीपले देशमा केही न केही परिवर्तन ल्याउनुपर्दछ । हामी सम्झनलायक काम गरी मर्दा शिर उठाई मर्नुपर्छ । गाउँवस्ती विकासका लागि उत्पादन गर्नुपर्छ, उत्पादन बृद्धि गर्दै जानुपर्छ । उत्पादन गर्न श्रमशक्तिको प्रयोगबाट प्रकृतिमा भएका स्रोतहरूलाई अधिकतम उपयोग गर्नुपर्दछ । यो श्रोतहरू व्यक्तिको नियन्त्रणमा हुँदा व्यक्तिमा सम्पत्ति थुप्रिन थाल्छ । सम्पत्ति हुने धनी र नहुने गरीब हुन थाल्दछ । धनी सधैँ धनी भइरहने हो भने अत्याचार गर्न थाल्दछ , गरीब सधैँ हेपिएर बस्नुपर्छ । यो चलन बदलिनु पर्छ । काम गर्ने र मेहनत गर्ने धनी हुनुपर्ने र काम ठग वा कामचोरहरू गरीब हुनुपर्छ । यी प्रगतिशील विचारहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन् ।
साहित्यका किताबवाहेक कृषिका पनि थुप्रै किताब लेखेका कृषिमै अनुसन्धान गरेका सदानन्दका कृषि बाहेकका कृषिइतरका किताब केकति विके विकेनन् त्यो मलाई थाहा छैन । बरु लेख्दा लेख्दा जम्मा भएका अनेकन् संख्याका परिमाणका रचनाहरू जोगाउनु वा अभिलिखित गर्न भनी पछिल्ला दिनमा थोरै प्रति छपाएर समेत राख्ने गरेको कार्य म भेट्दछु । यो कार्य गर्नु जायज नै छ , प्रकाशन  व्ययभारको चाँजोपाँजो  नमिल्दासम्म । मन, आँखा र हातले सक्रिय काम गरुञ्जेल लेख्न नछाड्ने प्रण गरेका उनले अझैँ कृति यस क्षेत्रमा थपिरहने प्रबल सम्भावना छ । दर्जनभन्दा बढी कृति अझैँ थप्नेछन् यस क्षेत्रमा । यी विविध आधारमा हेर्दा उनले एक असल नागरिकको भूमिका निर्वाह गरेका छन् । सकारात्मक चिन्तन र कर्म गर्ने मान्छेलाई नकारात्मक क्रियाकलाप गर्ने सोच कही कतैबाट आउँदो रहेनछ । लेख्न वा सार्थक कर्मका लागि दिन मात्र होइन रातभर पनि जागा रहन सक्ने सदानन्द साँच्चिकै अनौठा मान्छे हुन् । कहिल्यै फुर्सद भएको सुनाउन्नन् उनी । उनको विचार यदि मिल्दैन भने त्यस्तो अवस्था कामचोर, ठग र वेकम्मा भई हिड्ने उदेकलाग्दा व्यवहारप्रति नै हुन्छ । वास्तवमा भन्ने हो भने प्रत्येक मानिसलाई चारैतिरबाट मौकैमौकाले घेरेको हुन्छ यसैलाई चिनी एकपछि अर्र्काेगरी मौकाको सदुपयोग गरी अगाडि बढ्नुपर्छ तर धेरैले आफ्नो दिव्य दृष्टिको अभावका कारण मौकालाई चिन्न सकेका हुन्नन् । कतिले त हातमा आएको मौका पनि चुकाउछन् । सदानन्दले यस्तो कुरा बुझेर र अवसर छोपेर उनान्सय प्रतिशत पसिनाको बलले जीवनलाई हालसम्मको अवस्थासम्म ल्याइपु¥याए । उनले मिहिनेतको विकल्प मेहनत नै ठाने । उनले आस्था, प्रतिवद्धता र कार्ययोजनाको शक्तिको तालमेलले नै बहुआयामिक व्यक्तित्वको रूपमा दरिन पुगेका हुन् । उनको अमृतमय कर्मले उनलाई स्वच्छ र दीर्घायु बनाएको छ । कर्म गर्न अप्ठेरो कहाँ छैन र ? बरु समस्या हरेक तहतप्कामा समस्या देखिइरहेको हुन्छ । यदि समस्या शत्रु होइन मित्र मान्ने व्यक्तिहरू नै इतिहासमा  अजरअमर भएर बाँचिरहेका छन् । उनले म कुनै पनि समस्या आइपरे दृढताका साथ हल गर्न सक्छु , समस्या आए पनि समाधानकै लागि हो भन्ने आत्मविश्वास राख्छन् । सदानन्द सोच्छन्–"समस्याबाट  बाहिर निस्कने सबैभन्दा राम्रो उपायको कारण खोजी गरी त्यसको शल्यक्रिया नै हो । उनले लेखन–सिर्जनासम्बन्धी बुझेको कुरो यस्तो छ," रचना भन्ने जादूको छडिको प्रयोगद्वारा गरिने कार्य होइन बरु यो निरन्तर रूपमा लामो समयदेखि गरिने कुनै कुरामा गरिने त्याग हो।"
मोफसलमा बसेर त्यति धेरै कृति प्रकाशन गर्नु भनेको पीपलका बोटमुनि वा खुला चौरमा बसेर गफ गर्नुजस्तो सजिलो होइन । यस विषयमा उक्ति नै छ नि 'भन्नलाई सजिला,े बाटो असजिलो' ।
उनले धेरै कृति प्रकाशन मात्र गरेका छन् भनियो भने त्यो सतही टिप्पणी मात्र हुन्छ । कृतिभित्रका गुणकारी, सन्देशमूलक तथा अर्थपूर्ण कुरा देख्न भेट्न नसकेर जिब्रो धारिलो बनाउन खोज्नेप्रति भन्नु केही छैन । आफू नेपाली विषयइतरको व्यक्ति भएकाले लेखिसकेपछि आफूले पत्याएका विज्ञ ठानिनेसँग सुझाव, सल्लाह, परिमार्जन परिष्कारका लागि अनुरोध गरेको तर ती व्यक्तिबाट आफ्ना लेखरचना वा कृति राम्रो छ, ठीक छ भनी सम्पादन नगरिएको तर तिनै व्यक्तिद्वारा कृति प्रकाशनका सन्दर्भमा बाहेक अरूबेला फरक टिप्पणी आउने गरेको प्रतिक्रिया उनले व्यक्त गर्दछन् । आफू उनै व्यक्तिमा भर परेको कारण आफ्ना कृतिमा वर्णविन्यासलगायतका केही पाटामा असावधानी त्रुटि र गल्तीसमेत रहेको हुनसक्ने स्वयम् स्वीकार्दछन् । आफूले परिष्कार, परिमार्जन गर्ने भनेर शब्दकोश पल्टाउनतर्फ ध्यान नदिएको, विज्ञ नै भनेर एकै प्रयोजनको लागि धेरै व्यक्तिसँग पनि सम्पर्क नगरेको सल्लाह, सुझाव पनि नलिएका कारण कृतिमा एकाध दोष भेटिनु अस्वभाविक ठान्दिनँ भनी आत्मस्वीकार उनी गर्दछन् । उनी भन्छन्,"कृतिको साजसज्जामा ध्यान दिइनँ । कैयन् कृति त आवश्यक संख्यामा समेत छपाउन सकिनँ । यी मेरा कमजोरी रहे हुन्न।् तसर्थ कति पाठकले पढेनन् होला, कतिपय कृति पाठककै हातमा पुगेनन् होला । कतिपय कृति खोज्दा पनि पाउन नसकिने स्थिति रहे, यी कमजोरीको पुनरावृति मैले गर्नु हुदैनथ्यो, यसमा मेरा आफ्नै कारणहरू छन् ।
जे होस्् बुढेसकालको उमेरमा केही पनि गर्न सकिन्न भन्नेले उनीबाट प्रेरणा लिनुपर्छ । सरकारी सेवा अवकासपछि सरकारी सुविधाभोग गर्दै हरे राम हरे कृष्ण जप्दै पिँढी कुरेर बस्नुपर्ने बेलामा उनी त युवा उमेरकै जोश देखाई लेखनमा तपस्वी बनेका छन् । अरू काम पनि गरेकै छन् । लाग्छ, कर्मले मानिस कहिल्यै बूढो हुँदो रहेनछ । जीवनप्रतिको प्रेम र ज्ञानप्रतिको भोकले मान्छे सधैँ जवान हुँदो रहेछ । आशावादी भएर अर्थपूर्ण कर्ममा लाग्नु नै सबैभन्दा मुख्य सरोकारको विषय रहेछ । आजसम्म मैले उनमा भेटेको आशावादिता पनि निकै महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । यसकै कारण पनि उनी यो स्थानमा पुगेको हुनुपर्छ । सरकारी जागीर खाएकाहरू प्रायः सुविधाभोगीहरू शहरबजार पलायन छन् तर कावासोतीको दक्षिणतर्फको विकट जस्तो लाग्ने गाँउमा बस्छन् । उनलाई आफ्नो कर्मथलो छाड्ने मन पटक्कै छैन । उनी आचरणलाई स्वच्छ राखेकै कारण पनि शहर बजारमा घर बनाउन सकेनन् । बनाउन पनि लागेनन् । हाम्रो समाजमा अधिकांश मान्छे शहरमा घर बनाउनेलाई बहादुर मान्छन् । त्यस्तो बहादुरी उनलाई स्वीकार्य छैन । सदानन्द वैचारिक र राजनीतिक आस्थाका दृष्टिमा प्रजातान्त्रिक धार निकट छन् तर उनमा कट्टरता भेटिन्न । वी.पी. कोइरालाले प्रतिपादन गरेको राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवाद प्रतिको उनको विश्वास छ तर रचनामा भने राजनीतिक पक्षपाती हुन् भन्ने संकेत कहीँकतै देखिन्न । केवल स्वतन्त्र लेखककै पहिचान दिलाएका छन् । सादा जीवन उच्च विचार, सबैमा सम्मान र सदव्यवहार भन्ने आदर्शतालाई आत्मसात् गरेका छन् उनी । उनलाई ज्ञान, विज्ञान, कला, साहित्य, विचार, दर्शन, सबैभन्दा ठूला सम्पत्ति हुन् भन्ने लाग्दछ । यी कुराले मन, चरित्र र कर्म साधनामा परिवर्तन हुन्छ । व्यक्तिहरू समाजमा प्रतिष्ठित र सम्मानित हुन्छन्् । उनका कृतिहरू शब्दको थुप्रो मात्र नभइ ज्ञान, चेतना र सन्देशमुखी छन् । कला मूल्यका हिसाबले सच्चाउने सिँगार्ने ठाँउ त केही भेटिएलान् तर समाजको यथार्थता, छिपेका र उपयोगी छन् ।
सिङ्गो जीवन व्यक्तिगत सुविधाका लागि थोरै र समाजका हितमा धेरै समय खर्चेका उनी कसैको चाकडी चाप्लुसी गुट उपगुटमा नलाग्नु एवम् आफ्ना कृतिका बारे कसैलाई मरिहत्ते गरेरै नलेखाउनु, अरूले लेखेको कुरा पनि सामाजिक सञ्जालमा पोस्टिङ गर्नतिर नलाग्नु, आफ्ना बारेमा जेजति वा केकति लेखिएका छन् त्यसको पनि खासै लेखो राख्नतर्फ नलाग्नु, मिडियातिर पनि आफ्ना रचना विचार प्रसारण गर्नतर्फ खासै चासो नदिनु, बहकाउ र भड्कावमा फिटिक्कै नलाग्नु जस्ता अनेकन कारणले सदानन्दलाई यथोचित्त रूपमा समाज–राष्ट्रले नचिनेको होला । पुरस्कार थाप्न कही धाएनन् । आफ्नो खल्तीबाट खर्च गरेर आफू पूजिन–सम्मानित हुन कदापि चाहेनन् । उनको प्रतिभा चानचुने त होइन तर चिन्नुपर्ने ठाँउमा अझैँ चिनिन बाँकी नै छन् कि जस्तो लाग्छ । जैवनिक मूल्यवोध गरेका उनी जीवनपर्यन्तसम्म लेख्न कस्सिएका, हौसिएका र रौशिएका छन् । साहित्यिक विरुवा रोप्न,े उमार्ने, मलजलसहित स्याहार गर्ने, हुर्काउने तर फल लागे पनि फल खानतर्फ नहोम्मिने सोच भएका व्यक्ति हुन उनी सरकारी जागीरे भएको मान्छे गाँउमा भए बजारमा बजारबाट शहरमा, शहरबाट राजधानीमा सरेर, कच्ची भए पक्की, पक्की भए महल, महल भए दरवार बनाउदैनन् भने पानी मरुवा हुतिया नामर्द आदि आदि पगरी गुथाउँछ समाजले । उनले चर्चा पाउने शहरबजारमा घर नबनाएका कारण उनलाई पूर्ण पारिवारिक सपोर्ट सकारात्मक चिन्तन वा सकारात्मक प्रतिक्रिया घरपरिवारबाट मिलेको छ या छैन मलाई थाहा छैन । जागीर खाँदासम्म पनि उनले कसैलाई तेल लगाउने काम गरेनन्।्, खुसी पार्ने बहानाका कुनै प्रक्रिया अपनाएनन्, बरु आफ्नै लगावपूर्ण कामबाट अरूलाई खुसी पारे । आफ्नो समर्पणले जहाँ जुन पदमा पुगे त्यही नै सन्तोषानुभूति गरेर रमाए । सिद्धान्तको झोला फ्याँकेर नैतिकतालाई झण्डै तिलाञ्जलि दिएर नेताको झोला भिरेको भए आर्थिक हैसियतमा रातारात मालमाल र पदीय हैसियतमा थप वृद्धि हुने थियो होला शायद ।
आफ्नो थर हटाएर 'अभागी' उपनाम गाँसेका सदानन्द जीवनदर्शनमा भने झैँ व्यवहारमा मेल देखाउने नमूना पात्र हुन् । नेपालमा श्रम गर्ने जनताले पेटभरि खान आङभरि लाउन नपाएर दुःखमा बाँच्नुपरेका सबैले दुःखबाट कसरी छुटकारा पाउने र दयामायाले अधिकार नपाइन,े श्रमको सम्मान हुनुपर्ने, श्रमजीवी हुनुपर्ने, जातीय विभेदका कुराले समाजमा परेको प्रभाव पुराना माकिएका विचारहरूले समाजमा पारेको प्रभावलगायतका धेरै विषयहरू उनको कलमका लेखनीय विषय बनेका छन् । आफ्नै वर्कत र पसिनाबाट दह्रो व्यक्तित्वको प्रभाव पारेका उनी साधारण भेषमा जीवन सजाई सामाजिक जीवन बनाउने अभियन्ता हुन् । अक्षरका उपासक, पुजारी, स्वाभिमानका प्रतिक, कुटो कोदालोसँगै जीवनपथमा कुँदिरहने समाजकै कर्ममा पसिना पुछ्दै हिड्ने एकजना कुशल किसानसमेत हुन उनी । उनलाई लेखन–सिर्जनाले सुखानुभूति मिल्दछ । हात पाखुरी मनमस्तिष्कको संयोजन गरी कर्म गर्नुमा गौरव छ । व्यवहार गरेर र परेर आफूलाई सक्षम बनाउन तल्लीन उनी 'आइरनम्यान नै हुन् । उनले मानव जीवन र जगत्लाई चिनाउने बुझाउने वा परिभाषित गर्ने माध्यम लेखन–सिर्जनालाई बनाएका छन् । साहित्य क्षेत्रमा लाग्नेहरू सफा मनको स्पष्टवादी दृष्टिकोणको हुनु पर्ने उनको धारणा छ । उनले स्वतन्त्र निरपेक्ष पाराले कलम चलाउँछन् । अक्षर र शब्दसँग खेल्न उनले विद्यार्थी कालदेखि शुरु गरेका हुन् जसको निरन्तरता आजसम्म पनि छ । साहित्यमार्फत् परमानन्द लिन प्रयत्नशील छन् । उनी नाम र काम दुबैमा सदानन्द छन् । मानव भलायका लागि जीवन अर्पेका उनी इमानदार वफादार व्यक्ति हुन् । उनका कृति चर्चालाई बाहिर राखेर उनको जीवनका अन्य कर्मका बारे मात्र लेख्न सकिने व्यक्तित्व समेत हुन् । उनका जीवनका कर्म र व्यक्तित्वका साङ्गोपाङगो अध्ययन गरीन सके वृहत ठेली नै बन्दछ । यस्ता उम्दा व्यक्तित्वको बारे मैले साङ्गोपाङ्गो अध्ययन यहाँ गरेको छैन । मेरो अध्ययनदृष्टि वा सामथ्र्यले पनि नभेट्न सक्छ ।
वचनमा मधुरता, व्यवहारमा सह्ृदयता, सभ्यता–संस्कृतिमा, शालीनता विचारमा स्पष्टता शैलीमा सरलता अडानमा दृढता, आडम्बर विहीन सदानन्द संघ मान्छे हुन् । ज्ञान, विज्ञान, धर्म, नैतिकता, अनुशासन, इमान्दारिता, सच्चरित्रता, सिर्जनशीलता र रचनात्मक अनुभूति दिलाउने कतै रसिलो, भरिलो, उखानमिश्रित वाक्यहरू उपयुक्त शीर्षक साहित्य, समाज सुधारक, सामाजिक न्याय, विद्यमान राजनीतिक, सामाजिक, शैक्षिक, प्रशासनिक व्यथिति, अन्याय, अत्याचार, विभेद, प्रकृतिप्रेम, जातिप्रेम, संस्कृतिप्रेम, राष्ट्रियता मेलमिलाप श्रृङ्गारिकता आदि जस्ता विषय लेखन धरातल हुन् उनका । यस अतिरिक्त राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक सामाजिक विषयमा सोच्ने, घोत्लिने, व्याख्या विश्लेषण छलफल वा संवाद समेत गर्छन् उनी । पुस्तक, पत्रपत्रिका एवम् सामाजिक सञ्जालबाट पनि पर्याप्त ज्ञान लिन उत्सुक छन् उनी । यी माध्यमबाट ज्ञानको भोक मेटी मनोरञ्जन र सन्तुष्टि समेत लिन्छन् उनी । आफ्नै उत्पादनबाट आत्मनिर्भर हुन र हरेकले आफ्नो हुर्के बढेको ठाँउको माटोको माया गर्नुपर्ने विचार अघि सार्छन् उनी । गाँउसमाजमा सदैव सकारात्मकका वीज रोपी पौरखी र उद्यमशील समाज निर्माणार्थ अभियन्ता बनी अथक रूपमा लाग्नु उनको विशेष पहिचान नै भइसकेको छ । आफू पनि सत्पात्र बन्ने र सामाजमा सबै सत्पात्र भएको देख्न चाहने समाज राष्ट्रका उज्यालो नक्षत्र हुन् । चम्किरहने दीप हुन् । यस्ता सन्तति जन्माउने आमाबाबु धन्य छन् । यस्ता सपुत जन्माउने जन्मभूमि पर्वत पनि धन्य छ ।