जीवनाथको विचलन

जीवनाथको विचलन सदानन्द अभागी        इन्द्रावतीको निर्मल जल अविरल बगिरहेको थियो। इन्द्रावतीले मेलम्चीलाई राम्रैसँग आलिङ्गन गरेकी छन्। यी दुवै नदीको सङ्गम स्थलमा सानो तर अति सुन्दर बजार अवस्थित छ। मानौ वागको बीचमा सुन्दर फूलको थुँगो जस्तो रूपमा देखिने यो बजार एकातिर इन्द्रावतीको किनारमा छ भने अर्कोतिर भिरालो जमिनले काखमा लिएर च्यापेको छ। यो बजारको नाम अति प्रसिद्ध छ किनकी मेलम्ची खाने पानी आयोजनाले नेपालमा ठूलै हलचल निम्त्याएको थियो / छ। बास्तवमा भन्ने हो भने मेलम्ची खानेपानी योजनाले नेपालको राजनीति देखि काठमाण्डौमा बसोबास गर्ने सबै बासिन्दा हरूको काकाकुल जीवनमा असर पारेको थियो/छ। मेलम्ची खानेपानी आयोजनालाई कार्यन्वयन गर्र्दा ठूलै भष्टचार भयो भनेर पूर्व प्रधानमन्त्री शेरवहादुर देउवा र प्रकाशमान सिंहसमेतलाई शाही आयोगले जेल नै पठाइदियो। यति मात्र नभएर यो आयोजनाको भविष्य कता जाने भन्नेकुरा पनि निश्चित छैन। इतिहासका पाना कता कता यस्तै यस्तै छन्। ती इतिहासका पानाहरूलाई राजनीतिज्ञहरूमा नै छाडि दियौ जस्तो लाग्दछ। त्यो तिर खोजी गर्दै जानु भन्दा सौलो बजारको रमणीयता त्यसमा पनि अविरल इन्द्रावती र मेलञ्चीको आलिङ्गन, त्यो अविरल वहनस्थलको माथि सुन्दर डाडाँकाडाँहरूको प्राकृतिक छटाको सौन्दर्यतामा रमाउनु नै जीवनाथले राम्रो मानीरहेको थियो। उसको अन्तर आत्मा त्यही सौन्दर्यताले छोइरहेको थियो। हातमा कलम साथमा झोला यी दुवै रूपसीको अविरल वगाइको कलकल छलछल सङ्गीतमा जीवनाथको अन्तरआत्मा नै बीउको प्रस्फुटन प्रस्फुरित भए सरी रमाइ रहेको थियो। जीवनाथको आत्माबाटै यो सुन्दरतामा कविता बग्नथाल्यो – "पवित्र जल छलछल कलकल सुन्दरताकी बिहानी आलिङ्गको सुन्दर स्थल मृद जन्म हिमानी हृदयधर जीवात सार मृदुल छ यो कहानी मेलम्ची र इन्द्रावती रतिरङ्गको जवानी सन्ध्या नानी रिसाउने बानी तमक्ताकी दिवानी आतुर चकोर हिमांशु दृश्य नभ वाग फूलदानी तिम्रो कर्म सकल धर्म पवित्रताकी हौ खानी सारा जन डुबुल्की तन मोक्षताकी तामदानी आदि " शब्दहरूको गुनगुनमा जीवनाथले गुनगुनाउँदै कविता कोर्नथाल्यो।      हिजो मात्रैको कुरा हो। जीवनाथको यात्रा माथीको गुराँस फुल्ने लेकमा भएको थियो। त्यो गुराँस फुल्ने लेकमा नेपालको सौलो सिँगार देखिन्थ्यो। त्यहाँ त्यतिमात्र नभएर राष्ट्रियताको भावनाले भरिएको नेपालको सौलो समाज देखिन्थ्यो। राष्ट्रियताले भरिएका सुरिला आवाजहरू सुनिन्थे। हिजोको दिनभरीको यात्रामा अवलोकन गरिएका सारा दृस्यहरू जीवनाथले मेलम्ची होटेलको एउटा कुनामा बसेर स्मरणका लहरहरूमा बगिरहेको थियो। ऊ बग्दथ्यो, बग्दथ्यो इन्द्रावतीको बहनसरी। ऊ आज आफूलाई इन्द्रावतीको लहरको निरन्तरता भन्दा कम सम्भि्कदैनथ्यो। यस्तै थियो उसको बहन तर इन्द्रावतीको वहनको निरन्तरता र उसको बहनको निरन्तरतामा ठूलो अन्तर थियो। जीवनाथको बहन एउटा सानो मन्दिरमा अवस्थित रानी मौरीको सौन्दर्यता, अनुशासिता, लगनशीलता, कर्तव्यपरायणता, उदार र विशाल भावनामा लिप्सित थियो। इन्द्रावतीको वहनको अन्त त महासागरको अन्तर आत्मामा प्रवेशको यात्रा थियो। इन्द्रावती तवसम्म बगिरहन्छिन् वगिरहन्छिन् जबसम्म उनी विशाल समुद्रको आत्मामा गएर विलय हुदिनन्। यहाँ बग्न त दुबै बगेका थिए। यो बगाइमा क्षणिक र अनन्त, जविनको अन्त र निरन्तरतामा मात्र फरक थियो। यो फरक जीवनाथको बहन मेलम्चीको एउटा होटेलको कोठामा, जाडोले कठ्याङि्ग्रएको अवस्थामा मात्र सिमित थियो। उसले आफ्फ्नो जीवनको हरेक क्षण सम्झन्थ्यो र ती रानी मौरीको घारको सौन्दर्यता अनुशासिता, लगनशीलता, कर्तव्यपरायणता, उदार र विशाल भावनासँग दाज्दथ्यो। कति मीठो थियो, त्यो घारको सौन्दर्यता, अनुशासिता, लगनशीलता, कर्तव्यपरायणता, उदार र विशाल भावनाको भकारी। त्यहाँ सुन्दर रानी मौरी थिइन्। रानीको सौन्दर्यता अनुशासिता, लगनशीलता, कर्तव्यपरायणता, उदार र विशाल भावना नै त्यो घारको सुन्दरता, विशालता र महानता थियो। त्यहाँ मुस्कान थियो। त्यहाँ अमृतको पोखरी थियो। बास्तवमा भन्ने हो भने त्यहाँ थियो स्वर्गको आनन्द, जसलाई मानवले भावना र कल्पनामा मात्र अनुभूति गर्न सक्दछ। उपभोग गर्नु भनेको त आकाशको फल आँखातरि मर नै हो। जीवनाथ आज लामो सोचमा छ – रानी मौरीको गोलोको आकार कत्रो छ। कति परिवारको बसोबास छ आदि आदि सोचमा ऊ डुबीरहेको छ। एक बृद्ध भाले मौरी (रानीको ससुरा) , एक रानी मौरीकी सासू, एक भाले विहिनकी मौरी(आमाजू), सुन्दर भाले मौरी  र मौरीका बच्चाहरूले भरेको गोलो कति सुन्दर छ। साच्चिकै यो त मन्दिर नै जस्तो लाग्दथ्यो। त्यो सुन्दर गोला, ती सुन्दर रानी भएको त्यो गोलामा जीवनाथको नजर घुम्दथ्यो। रानी मौरीको नयनकिरणको साथमा जव उनको मुस्कान मुस्किन्थ्यो त्यतिवेला जीवनाथका नयनतीर उनका नयनतीरसँग जु137न सक्दैनथ्यो। त्यो आनन्दलाई हेरौ हेरौ हुँदाहुँदै पनि उसका नजर झुक्दथे। उसले सोच्दछ – "यो सौन्दर्यदाता को होला? यतिराम्रो मूर्तिको सर्जन को होला? सर्जनलाई यति राम्रो मूर्ति सृजित गर्दा कति दुःख भयो होला? कति राम्रो कुँदाइ होला? आदि आदि, जव रानी मौरीका नयनतीर र मुस्कान जीवनाथको हरेक कर्म तथा भावनाको पोखाइमा गएर अडिन्थे, त्यतिबेला जीवनाथ लजाएर आफ्नो शीर  निहुराउँथ्यो। रानीमौरी ताइको फुरौला सरह घुमीरहेकी हुन्थिन्। रानीमौरीको ससुराको अवस्था निकै नाजुक अवस्थामा थियो। ती बृद्ध भाले मौरी दिनभर रातभर गुनगुन गरिरहेका हुन्छन्। न उनी चल्न सक्दछन्््। चार कोरी दुई बर्ष पार गरेका ती भालेको अचल अवस्थालाई देख्दछ, अनि उनकी जीवन साथीलाई हेर्दछ। उनकी जीवन साथी भने त्यति बृद्धाजस्ति लाग्दिनथिन्। उनीले त्यो घरमा न्यानो माया बाँडेकी थिइन्। उनको भावनाले मानवहरू सबैलाई ईश्वर नै सम्झदो रहेछ। अतिथीहरूको सेवा नै परम धर्म सम्झने उनी पनि आफ्नो समयमा त अवस्य पनि सात्छात् ईश्वरी नै थिइन् होला? आज पनि उनी त्यो घारकी संरक्षिका छन् । सासू गुणकी बहू भन्दछन्। त्यसैले होला ती रानी मौरी सबै काममा अग्रगामी थिइन्।        जीवनाथले धेरे कुराहरू सोच्दछ। उसको तर्क बृद्ध तथा बृद्धाको बीचको उमेरमा अडिन्छ। दुई बीचको उमेरमा धेरै फरक भएको जस्तो लाग्दछ। अनि भन्दछ –कस्तो परम्परा? कस्तो नीति? कस्तो कानुन र कस्तो अनमेल विवाह? आदि आदि। जीवनाथ यस्तै यस्तैमा रूमलिन्छ। अनि पुन ऊ सोच्दछ – यस्तै यस्तै हो। अनेकतामा एकता बन्नु नै सवलता हो। प्रकृतिको खेलमा यो संसारका जीवात सबैको दिन गुजि्र रहेको छ। ऊ विचलित हुन्छ। जीवनाथ आज मानसिक द्वन्दमा अल्भि्करहेको छ। कताकता ऊ सोचाइमा डुब्द छ। अनि भन्दछ –मानव जीवनमा अहम्ता र विवशता दुवै फरक पथ हो । मानव विवशतामा बाच्नु पर्दा र कसैको अहम्ताले गर्दा भोग्न पर्ने कठिनाइको दर्द भोग्न पर्दा कति आहतमा पर्दछ ऊ। बृद्ध मौरीको रातभरीको कचकच सुनेकै हो।  सपनाको संसारले उनलाई सताइ रहेको छ। रात भरि सपनै सपना भनौ या बृद्धपाको कमजोडिको कारणबाट उत्पादित विरक्तताले भनौ उनी आँखा चिम्लिरहेका अनि कल्पित कुराहरू उनले फलाकेको फलाकेकै हुन्छन् । जीवनाथले लामो कुरा हैन छोटो कुरा ती बृद्धसँग सोधेको पनि थियो – "रातभरी बोल्नु हुँदो रहेछ?" ती बृद्धले पनि त जवाफ दिएका थिए –"अँ के के हो के के सपना देखिन्छ अनि तिनैसँग कुरा गरिन्छ।" जीवनाथले पुन सोच्दछ – "हिजो बेलुका उनले सपनामा जुवाइँ आउनुभयो भनेका थिए।" कति राम्रो बातचित गरिरहेका थिए। "छोरीको सुख नै जुवाइँ मेरो सुख हो" भनि रहेका थिए। ऊ यसैमा घोत्लिन्छ। उसले त्यो घारमा एउटा सिँदुर विहिन अधवैंसे मौरी देख्दछ। उसले बृद्धा मौरीको मुखबाटै खाना खाँदा भनि रहेकी थिइन् – "छोरीको बोली प्रष्ट छैन। जुवाइँ बिते, देवर जेठाजुले घरमा टिक्न दिएनन्, यतै पाल्न परेको छ।" हुन पनि ती अर्धवैसेको क48ठ तीख्खर छैन तर रूपमा भने तिनी रूपसी नै छन्। ती बृद्धाले थपिरहेकी थिइन् –"घरका सबैले कुखुराको भालेले ठुङ्गे सरी ठुङ्गछन् रे!!" जीवनाथले यो सुन्दर घारमा पनि शान्ति र सुखको अनुभूति पाउन सकेन र उसले सोच्यो बाबु र आमामा छोरा छोरी प्रति कति गहिरो माया र सम्वेदनशीलता हुँदो रहेछ। उनका घरका पाहुनालाई यति चाँडै सबै कुरा किन भन्नुपरेको? उसले सोच्दछ–"बृद्धलाइ पाहुना देख्दा जुवाइँको अनुभूति भयो र बुढाले रातभरी छोरीको मर्कालाई पोखी रह्यो। यता बृद्धाले सारा बेदना पोखेर क्षणिक आनन्द लिईन्।"जीवनाथ भन्दछ– "हो त! जीवनमा वोकी राखेको गह्रौं भारीलाई एकै छिन् बिसाउन पाए पनि त क्षणिक हलुङ्गो हुन्छ र आनन्द मिल्दछ।" आज जीवनाथ साह्रै विचलित छ। उसका भावना कता कता मोडिई रहन्छन्। उसले पुन सोच्दछ – "त्यति लामो आयुसम्म बाँच्न पाउनु पनि त राम्रै हो। विश्वको रङ्गमञ्च परिवर्त सबै देख्न पाइन्छ। तर राम्रो स्वास्थमा मात्र। यहाँ त उनका गनगनलेे सारा स्वच्छ घार नै प्रदुषित भएको छ।" अव फेरि जीवनाथले आफ्नो निस्कर्ष निकाल्दछ र भन्दछ –"आर्थिक आयु र सवल आयु अर्को अर्थमा कमाउन सक्ने र आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्ने आयु नै सफल आयु हो।"         जीवनाथ पुनः समाजमा बिधवाको स्थान र समाजमा देखिने लोभको भकारी तथा अनैतिक आर्जनको भावनामा मानव किन त्यसरी होमिन्छन््् भन्दै आफैमा प्रश्न बाची हुन्छ। ऊ ती विधवा मौरीले प्राप्त गरेका दुःखमा पुग्दछ। उसका मनभरी कुरा खेल्दछन् र ऊ गुनगुनाउन थाल्दछ – "विधवाहरू समाजका र घरघरका कलङ्क हैनन्। किन तिनलाई हेपिन्छ " ऊ फेिर प्रश्नबाची हुन्छ। अनि आँफै भन्दछ– लोभ मोहले संसार बिगारेको छ। विधवा समाजमा हेपिनुको कारण उसको श्रीमानको  सम्पती खानु नै त हो नी ?" ऊ आज साह्रै दुखित हुन्छ । मन मनै "संसार बुझीनसक्नु छ" भन्दै  सिँदुर विहिन मौरीको भावि जीवनमा ऊ पिरलिन्छ। पिरलोले आज उसलाई साह्रै सताउँछ र उसका भावनाहरू इन्द्रावतीको अविरल बगाइ सरह मेलम्ची होटेलको एक कुनामा बगिरहन्छन्। ऊ आज विचलित भै नै रहन्छ लामो रातसम्म। कतिवेला ऊ निदायो, उसलाई थाहै लाग्दैन र बसको हर्नको आवाजले ऊ ब्यूँझन्छ र झोलाबोक्दै आफ्नो कर्मतिर हानिन्छ।