गरिबी निवारण

गरिबी निवारण सदानन्द अभागी        सुन्दर बजारले भरिएको चरीकोट, दोलखा जिल्लाको सदरमुकाम हो। यहाँ साधारण देखी राम्रा राम्रा होटेलहरू पनि छन्। एउटा विसाल होटेलको डाइनिङ्ग हलको एउटा छेउको सजिसजाउ टेबुलमा धनपति र एउटा धनाढ्य बसीरहेका छन्। गरिबहरूकोलागि महगो र सुन्दर होटेल प्रयोग गर्न कहाँ सम्भव हुन्छ र? गरिबहरूले त साधारण होटेल त्यसमा पनि खाना खाइदिए बापत बासबस्न तथा सुत्न समेत पाइने नै रोज्दछन्। धनपति धनाढ्यको निमन्त्राणामा त्यहाँ पुग्न सफल भएको थियो। धनपति आज धेरै राम्रो होटेलमा रमाइ रहेकोछ। होटेल सजिसजाउ छ। स्वदेशी तथा विदेशी पाहुनाहरूले होटेल खचाखच भरिएको छ। यहाँ हातमा फायलहरू, स्केचप्याडहरू, कम्प्युटर, पिन्टर आदि लिएर कार्यशाला शन्चालनमा ब्यस्तरहेका तथा तल–माथी गर्ने महिला तथा सज्जन हरूले अझै होटेलको सोभा बढाइ रहेका छन्। यी स्वदेशी तथा विदेशीहरू गरिबी कसरी निवारण गर्ने भनि कार्यशाला गोष्ठीमा सहभागी भैरहेका छन्। तिनको मुखार विन्दुबाट नेपालको गरिबी हटाउने भनि भावनाहरू बगेका थिए। यिनीहरू गरिबी निवारणको लागि दत्तचित्तसँग लागिरहेका थिए। अति व्यस्ततामा उनीहरू देखिन्थे र कुराहरू पनि महिला पुरुषको मुखबाट त्यस्तै सुनिन्थ्यो। गरिबदेशको अर्थतन्त्रलाई सवल तुल्याए र गरिबी घटाउन यी जमघटमा जुटेका महानुभावहरूले छलफल र गोष्ठीको कार्यकर्म समाप्त पारेर तल डाइनिङ्गहलमा झरे। धनपतिको ध्यान तिनै तिर थियो। उनीहरू आज खुसी थिए। कार्यशाला गोष्ठी सफल भएकोमा। गोष्ठी समाप्त भएपछि रात्रीभोजको कार्यक्रर्म रहेछ। जसलाई ककटेल पार्टी पनि भन्दारहेछन््। टेवुलकुर्सीहरू सजाइएका थिए। सवैजना महिला तथा सज्जन मंहानु भावहरूको आगमन भयो। उनिहरू आफ्नो रात्रीभोज क्षेत्रमा प्रवेश गरे र उनीहरूको आफ्नो कार्यकर्म सुरु गरे।  धनपति र धनपतिलाई निमन्त्रणा गर्ने धनाड्य पनि आज त्यही रात्रीभोज गर्ने होटलको एक छेउको एउटा सजाइएको टेबुल र कुर्सी को प्रयोग गरि बसीरहेका थिए। ती महानुभावहरूका कुराहरू सुनिरहेका थिय। ती राम्रा कुराहरू जहाँ गरिबी निवारण देखि देश विकास गर्ने बहुआयमिक  भावना र चिन्तनहरू यहाँ पोखिन थालेका थिए। थरीथरीका रक्सीहरू, वियरहरू , कोक र फयान्टाहरू आदि जस्लार्ई जे मन पर्दछ त्यही सेवन गर्न पाइन्थ्यो। यी खाद्य तथा पेय पर्दाथको उपयोग पनि त्यही रूपमा गरिन्थ्यो। जति जति वियर र रक्सीको मात्रा थपिदै जान्थ्यो त्यहाँ त्यति त्यति देश विकास र गरिबहरूको उत्थान कसरी हुन्छ भन्ने चिन्तन बढ्दै जान्थ्यो। धनविनाको धनपति पनि आज कुनै रइस मित्रको फर्माइसमा डुबिरहेको थियो। धनपति, आज भोजमा, मोज गर्दा र यी विशाल भावना वोकेर विशाल होटेलमा रक्सी र वियरमा निस्केका देश विकासको चिन्तन मनन मा जुटेकाहरूको शब्दहरू आफ्नो कानले सुन्न पाउ147दा ऊ आफूलाई भाग्यशाली सम्झन्थ्यो तर उता भोजको त्यो चिन्तन मननको गरिबको उत्थान र यता धनपतिको यथार्थको चिन्तन कता कता धेरै फरक थियो। ऊ निकै गम्भिर हुन्छ। गहिरो सोचाइमा डुब्दछ र भन्दछ– "नेपाल गरिब देश, यस देशका गरिबको उत्थानको लागि छुट्टिने स्वदेशी तथा विदेशी बजेटको ठूलो आयतन। त्यो आयतनलाई सही उपयोगमा लगाउन गरिने ठूला ठूला कार्यशाला गोष्ठी, कार्ययोजना, यी योजनालाई कार्यन्वयनगर्न खरिदहुने विदेशी महगंा सवारी साधन, कार्यशालको लागि गरिने ठूलो धनरासीको खर्च अनि गरिबको लागि उत्थान गर्न बाँडिने एउटा बाख्रा एउटा बङ्गुर , कुनै मुनै कार्यकर्ममा त त्यो पनि पाठा पाठी वाड्ने सर्तमा"। धनपतिले यसदेशका धेरै योजनाहरू हेरेको छ। दिर्घकालिन योजना देखि पञ्चवर्षिय योजनाहरू समेत उसले देखेको देखेकै छ। चुनावमा विभिन्न पार्टीहरूले (दलहरूले ) प्रतिवद्धता दर्शाई प्रकाशित घोषणा पत्रहरू पढेको पढेकै छ। सरकारले बनाएको बजेटमा गरिबी निवारणको लागि छुट्याएको बजेटको आयतन हेरेको हेरेकै छ। आदि आदिको प्रतिवद्धताले यसदेसका गरिबको गरिबी निवारण भएको पाउ147दैन र लामो सास फेर्दछ र भन्दछ–"देशमा गरिबी बढेको बढेकै छ। ठूला ठूला योजन बनेका बनेकै छन्। कार्यक्रम योजना तर्जुमा, कार्यन्वयन र मूल्याङ्कन ( अनुगमन ) को लागि कर्मचारिहरूको साथै विदेशी सल्लाहाकारहरू नियुक्त भएकैछन््। गाडि दकुरेकै छन्् तर गरिबको गरिबी निवारणको कार्यक्रमले गरिबको एक छाकटार्न सकेको छैन, आदि आदि चिन्तनमा ऊ गम्भिर सोचमा पर्दछ। कता कता उसका आँखा झ्यालको आँखीझ्यालबाट वाहिर पुग्दछन्। उसका आँखाले देख्दछन्–" गाडिको छतमा भारीसमाउन पुग्ने ती गरिब भारिबोकाहरूको दैनिकी। जो छिटो भारी छोप्न सक्दछ र निकाल्न सक्दछ, त्यसले मात्र भारी प्राप्त गर्न सक्दछ। निर्बलहरूले हेर्नु सिवाय कुनै कुरा रहदैन। देशको दिन प्रतिदिनको दयनीय अवस्था जहाँका लाखौ युवाहरू बेरोजगारी छन्् र रोजगारीको लागि, विदेश पलायन भैरहेका छन्। गाडिमा पुगेका ती नयनहरूले, उसले चालै नपाउने गरि एक पलमै एउटा भोको फुटपाथे बालकको नग्न शरीरमा, प्रहार गर्दछन््। बालक सुन्दर छ। उसको पेट भोको छ। उसले त्यो भोको पेट भर्न फालिएका भातका सिताहरू टिप्दै मुखमा राख्दै गरेको वेहाल धनपतिले देख्दछ। उसका नयन रसाउँदछन्। मन मनै आजको यो मिष्टान्न देखि सुरा समेत पेटमा गएकोमा उसले आफूलाई नै धिकार्दछ। उसले एकटक्ले हेर्दछ।" ती स्वदेशी तथा विदेशी महिला तथा पुरुषहरूको गरिबी निवारणको गम्भिर चिन्तन जहाँ ल्पेटमा थरी–थरीका पकवान छन््। माछा मासु सलादलाई भिजाउने र जीब्रोबाट पेटतिर बगाउनका लागि प्रयोग गरिने थरी थरीका वियर रेडलेबल बल्याकलेबल हिवस्की तथा रक्सी तथा रक्सीहरूको स्वाद अनि कती मीठा ती कुराहरू गरिबि निवारणको। एक जना नेपालिले अर्को विदेशीलाई अर्थाइ रहेको थियो – " अति विपन्न वर्गका जनतालाई समुहमा आवद्ध गराउने, तिनीहरूलाई एक एक वटा बाख्राका पाठी बाँड्ने। त्यसबाट जन्मेका पाठी मध्य एउटा पाठी अर्को गरिबलाई बाँडे पछि माउ त्यो गरिबको निजी हुन्छ" त्यसरी नै दलितहरूमा एउटा बङ्गुर बाड्ने, त्यो बङ्गुरबाट जन्मेको पाठी एउटा अर्कोलाई दिए पछि माउ त्यो गरिब दलितको निजी हुने। कति मीठो बिचार? कति प्रवल योजना? गरिबको गरिबी घटाएर नै लाने,  बिचरो त्यो गरिबले जसको एकछाक खाने जमिनको उत्पादा छैन, उसले त्यो ब्यवास्था कहाँबाट पुर्‍याउने? बितरित एकहज्जार रुपियाँबाट कहाँबाट बाख्रा या बङ्गुर किन्ने? उसले आँफैमा प्रश्न राख्छ र आँफै निरुत्तर बन्दछ। धनपतिले ट्वाल ट्वाल्ति तिनै गरिबका शुभचिन्तकहरूलाई हेर्दछ। अनि सुन्दछ – "ती गरिबी निवारणको लागि कम्मर कसेर, पाँचतारे होटेलमा बसेर मोज मस्तिमा आङ्खनो जीवन स्तर उठाउन लागि परेका कर्मठ स्वदेशी र विदेशी महानुभावकहरूका रक्सीको सुरमा गुन्जिएका ती सुमधुर वाणीहरू र चिन्तनका आभासहरू"। धनपतिको कान यिनै आवाजले भरिन्छ। सारा घटनाहरू उसका आँखाका नानी अघिल्तिरै दर्शिन्छन््। आज उसले आफ्नो साथिलाई हेर्दछ र मन मनै धन्यावाद दिन्छ। "धन्य मित्र तिमीले यो यथार्थता देखिने ठाउँको दर्शन गरायौ "। यदि उसलाई कुनै धनाढ्यले नवोलाएको भए धन विनाको धनपतिले यत्रो रमाइलो घटना कसरी देख्दथ्यो? उसलाई यी सवै कथा बन्दथे। उसलाई भ्रम हुन्छ,–"कही यो जे देखिरहेको छ, त्यो असत्य त हैन?" पुन उसले आँखा तानेर हेर्दछ,– उसले पत्रपत्रिका, रेडियो आदिबाट पढेका र सुनेका कुराहरू सम्झन्छ अनि पूर्ण विस्वास को साथमा भन्दछ – "आज देशमा गरिबी निवारणका कार्यक्रमहरू तीव्ररूपमा सञ्चालन भएका छन््। जता हर्‍यो उत,ै सबै सरकारी गैह्रसरकारी संघ संस्थाहरूको  मूल उद्देश्य गरिबको जीवनस्तर उठाउने तर गरिबहरू झन् झन् गरिबहँुदै गएका छन््। विदेशी सहयोगको पनि कमी छैन्"। उसले धैर्यताको सास फेर्दछ र पुन भन्दछ –"ऋणले नेपाल र नेपालीलाई नडुबाउ। सहयोग ल्याएर आफ्नो गरिबी निवारण गर्दछौ भने गर तर ती निमुखा गरिब र दलितको नाम बेचेर नहिड।" यो उसको आत्माको चित्कार थियो। उसले हेर्दा हेदै समयले विदा माग्यो। पाँचतारे होटेलको गरिबी निवारणको भब्य कार्यक्रम उसको जीवनको अविस्मरणीय घटना बन्न पुग्यो। उसले लामो सास फेर्दै "धन्य हौ गरिब र दलित हो तिमीहरू" तिम्रो भजन गर्दै सबै बाँचेकाछन् अनि गरिब र दलितका शुभचिन्तकहरू सबै पनि धन्य हौ। गरिबको भजन गर्दा शुभचिन्तकहरू सबैको गरिबी पनि घटेर गएको छ। त्यसैले सबै धन्यवादका पात्रछन् किनकी गरिबको गरिबी घटोस् नघटोस् गरिबका र दलितका सुभचिन्तकको गरिबी भने अवस्य घटेकोछ।