काँडा टेकेर फूलका कुरामा’ गजलसङ्ग्रहमा साहित्यकारको धारणा

editor — Thu, 04/26/2018 - 02:56

• पुस्तक/कृति समीक्षा
• सदानन्द अभागी

सिर्जनाको नशा लागेपछि सर्जकहरूको सिर्जना गर्ने प्यास कहिल्यै मेटिदो रहेनछ । सर्जक तीर्खाएकै तीर्खाएको हुँदो रहेछ । साहित्य सुधाको जति पान गर्यो त्यति मीठो र त्यत्तिकै रसिलो हुँदो रहेछ । साहित्य सुधामा रमाइरहेका कविता, गीत, गजल र मुक्तका सिर्जनाका हरि कट्टेलले विलौनै विलौना लघु काव्य (२०४५), अनावृत आकृति छन्दोबद्ध कवितासङ्ग्रह (२०६१), आँखामा अल्झिएका आँखाहरू गजलसङ्ग्रह २०६४), मुटु टुक्रिएपछि मुक्तकसङ्ग्रह (२०६९) र काँडामा टेकेर फूलका कुरा गजलसङ्ग्रह मार्फत आफ्ना धारणा र भावना पाठकसामु पस्किसकेका छन् । एक दर्जन जतिको हाराहारीमा साहित्य सम्मान र पुरस्कारले विभूषित हरिजीको लेखन शैलीप्रति उच्चतम मूल्याङ्कन गर्दै गजलकार एव म साहित्यकारहरूले काँडा टेकेर फूलका कुरा गजलसङ्ग्रहको आवारण पृष्ठमा समावेश गरिएका धारणालाई यहाँ प्रस्तुत गर्ने अनुमति चाहन्छु–

वरिष्ठ गजलकार ललितजन रावल लेख्नुहुन्छ –''गजलको विकास र विस्तारका क्रममा देखा परिरहेका गजलकारहरूमा हरि कट्टेल पनि एक सशक्त हस्ताक्षर हुन् । उनको गजल कृति पढ्दा विषयगत विविधताले गर्दा एक रसताको आभास हुँदैन विषयको एकरसताबाट मुक्त हुनु पनि सर्जकको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो । ''

डा. कृष्णहरि बराल लेख्नुहुन्छ –''यस सङ्ग्रहका गजलहरूमा विविध भावको अभिव्यक्ति पाइन्छ । यी गजलकार देशमा भइरहेका विसङगतिप्रति सचेत छन् भने गजलमा मायाका सुन्दर डोरीहरू बुन्न पनि सिपालु छन् । यिनी देशभक्ति अनि संस्कृतिको अभिव्यक्ति गर्न पनि सक्षम देखिन्छन् । ''

विवश पोखरेले लेख्नुहुन्छ –'' यससङ्ग्रहभित्र समाविष्ट हरि कट्टेलका गजलले हामीले भोग्नु परेका पीडा समय र मर्मलाई उत्खनन् गरेका छन् । उनका गजलमा लय र भावको समेत कलात्मक मिश्रण छ । गेयात्मक तरलता उनको लेखनको अर्को विशेषता हो । ''

मधु पोखरेल लेख्नुहुन्छ –''कविता गीत गजल र मुक्तकका सिद्धहस्त स्रष्टा हरि कट्टेल आफैमा एउटा अनकन्टारमा फुलेका सुन्दर लालीगुराँस हुन् जसले राष्ट्रिय गौरव बोक्दछन् । उनका अरू कृति झैं यस सङ्ग्रहले पनि पाठकको मन सजिलै जित्न सक्छ भन्ने ठानेको छु ।

बरिष्ठ गजलकार एव म साहित्यकारले माथिका अभिव्यक्तिबाटै भन्न सकिन्छ कि हरिजी एउटा सिद्धहस्त गजलकार हुनुहुन्छ । अब म यस कृतिमा पनि सूक्ष्म प्रकश पार्न चाहन्छु ।

कृतिभित्र प्रवेश गर्दा– ७८ ओटा गजलले भरिएको यस कृतिले विविधता समाएको छ, भावनाका लहरहरू बगाएको छ, सुन्दर अभिव्यक्तिले सजाएको छ । यस कृतिमा समाजले भोग्न परेका पीडा, मर्म, प्रेम, संघर्ष, जीवनका ओराली उकाली, राष्ट्र, राष्ट्रियता, भूकम्पले निम्त्याउको विनाश, प्रकृति र प्रवृत्तिको सुन्दर चित्रण, संघीयता र नयाँ नेपालको निर्माणको सन्देश र व्यङ्ग, समाजका विकृति–विसंगतिप्रति कटाक्ष, आशा–निराशा, सिर्जना–सौन्दर्यता, सीमा अतिक्रमण, समाजमा दर्शिने विविध विभेद–बेथितिको अन्त्य र समानताको खोजी, द्वद्व– द्वद्व असर, परिवर्तनको चाहना र भावना, उज्यालोको खोजी, आदि आदि भावना र धाराणाले स्थान पाएका छन् ।

गजल यस्तो विधा हो जस्ले सूक्ष्मतामा पूर्णता दिने प्रयास गर्दछ । त्यो सूक्ष्मतामा पूर्णता प्राप्त गर्नु पर्छ भन्ने मान्यता बोकेका गजलकार मध्ये एक हुन् हरि कट्टेल । गजलमा उनले पोखेका केही सेरलाई यहाँ अध्ययन गरौं –

अँध्यारै छ राँको नबाली नजाऊ
छुने घाम यात्रा नथाली नजाऊ
(पृष्ठ ११ पहिलो गजलको पहिलो सेर)

गएँ पाठशाला छरेँ ज्योतिपुञ्ज
अरू रापिला छन् खरानी भएँ म
(पृष्ठ २ अन्तिम सेर )

लजाउँदै छ फूल त्यो हिमाल हाँस्छ लाजले
छ ज्योति भर्भरी तिमी अगाडि जून घाम के
(पृष्ठ ६ दोस्रो सेर)

विलौना कहाँ नै बिसाएर आयौ
तिमी आज साह्रै रिसाएर आयौ
(पृष्ठ ८ पहिलो सेर)

कहाँबाट आयो यहाँ भूइँचालो
बनाएछ सारा सबै देश कालो
(पृष्ठ १२, पहिलो सेर)

खाना नाना बराबरी र पो नयाँ नेपाल
ठूला साना बराबरी र पो नयाँ नेपाल
(पृष्ठ १७ गजल १७, सेर प्रथम )

कोशी वाँध फुट्दा पनि हेरेँ टुलुटुलु
दिउसै सुस्ता लुटदा पनि हेरेँ टुलुटुलु
(पृष्ठ २७, गजल २७प्रथम सेर)

बनाउँन त बनायौ देश लुटेर ठूलो महल
भुृmपडीको जति पनि त्यो महलमा संस्कार छैन
(गजल ५७,, पृष्ठ ५७, दोस्रो सेर)

नसोच कवाडी यी मेरा हातलाई
मेरो स्वाभीमान खुकुरी सिरान छ
(गजल ७८, पृष्ठ ७८ अन्तिम सेर)

जंगलका पशुभन्दा निर्दयी भो मान्छे
वेदनाका आँसु बनी खसूँ कसरी म
(गजल ६०, पृष्ठ ६०, दोस्रो सेर)

बगैँचामा फूलहरू फक्रिएनन् भन्दै
काँडासँग मायाप्रीति गाँस्न सकिएन
पृष्ठ ७६, गजल ७६ अन्तिम सेर)

उपरोक्त सेरहरू त केही नमुना मात्र हुन् । हरिजीका गजलमा विविधताले सजिएका धेरै सेरहरू हामीले अध्ययन गर्न पाइन्छ ।

गजल लेखनमा आफ्नै किसिमका सिद्धान्त छन् । यसै सन्दर्भमा भूमिकामा विवश पोखरेल लेख्नुहुन्छ– ''सूक्ष्मतामा सम्पूर्णता यस विधाको विशेषता रहेको छ । तर यस विधामा कलम चलाउनेको संख्या अधिक रहे तापनि विषय, भाव, कला, शिल्प, विचार र अनुभूतिका दृष्टिले राम्रा गजल लेख्ने यस्ता गजलकारहरूको संख्या भने न्यून छ'' । हरि कट्टेलले विवश पोखरेलको धारणलाई समाएका छन् । विशुद्ध नेपाली विम्ब र प्रतीको प्रयोगले सजिएको यो गजलमा भाषागत सरलता र भावगत सवलता पाइन्छ । काफिया र रदिफको सुन्दर प्रयोग भएको छ । कृतिमा लोकलय, मुक्तकलय, बहर एव म शास्त्रीय छन्दको मिश्रित संयोजनमा संरचित गजलमा आफ्नै स्वर, लयको प्रयोगले मीठास भरेको छ । गजलमा हुनु पर्ने संक्षिप्तता, कोमलता र हार्दिकता जस्ता कुरामा पनि हरिजीले आत्मसात गर्ने प्रयास गरेका छन् । त्यसो हुँदा हरिजकिा गजल मनन् योग्य छन् र अनुकरणीय छन् भन्न सकिन्छ ।

अन्त्यमा हरिकट्टेलजीले यो कृति मलाई उपहार स्वरूप समीक्षाको लागि प्रदान गर्नुभएकोमा उहाँलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु । सूक्ष्म अध्ययन गरी सूक्ष्म रूपमा नै मैले केही धारणा राख्दै कट्टेलजीको सिर्जनात्मक जीवन सकृय सवल र सार्थक बन्दै जावस भन्ने कामना सहित बिदा चाहन्छु ।

सदानन्द अभागी