editor — Fri, 06/19/2015 - 03:48
परिचय
२०३६ साल असार महिना २९ गतेको दिन मेघालय, सिलोङ् भारतमा जन्म भै भरतपुर–४, पशुपतिमार्ग नारायण गढ, चितवनमा स्थायी बसोबास गर्ने बुबा प्रेमचन्द्र देवकोटा र माता पूर्णकला देवकोटाकी सुपुत्री, लेखन कला र गायन गलाकी धनी स्रष्टा हुन्, विष्णु तिवारी'उषा' (देवकोटा) । विष्णु तिवारी उषा साहित्यिक क्षेत्रमा आफ्नो नाम स्थापित गरिसकेकी गजलकार हुन् । उनको पहिलो एकल कृति 'धुमिल धुमिल सपनाहरू(गजलसङ्ग्रह २०६८)ले गजलकारहरूको मनमा गहिरो छाप राख्न सफल देखिन्छ भने, गजल यात्रा भाग–२ (संयुक्त गजलसङ्ग्रह, २०६५), गजलगङ्गा भाग १ (संयुक्त राष्ट्रिय गजलसङ्ग्रह, २०६६), ई प्रतिनीधि नेपाली नेपाली गजल (संयुक्त राष्ट्रिय गजलसङ्ग्रह, २०७०)मा समावेश गरिएका गजलहरू पनि अनुकरणीय खालका छन् । उषाको कलम कविता गीतहरूमा पनि चल्छ । उषाको दोस्रो एकलकृति 'यो कस्तो तलतल हो (गजलसङ्ग्रह २०७१)लाई मैले अध्ययन गर्न थालेको छु । उषाको साहित्यिक तथा समाजिक व्यक्तित्वलाई केलाउँदा पनि उच्च देखिन्छ । समर्पण साहित्य परिषद चितवनकी अध्यक्ष, गजलसन्ध्या चितवनकी उपाध्यक्ष, पशुपति आमा समूह, चितवनकी सचिव, पल्लव साहित्य प्रतिष्ठान, चितवनकी सदस्य, हाम्रो मझेरी साहित्य प्रतिष्ठान, चितवनकी विशिष्ठ सदस्यको साथै गजलमञ्च चितवन, अनाम मण्डली काठमाण्डौ, नारी साहित्य समाज नवलपरासीकी आजीवन सदस्य भै साहित्य तथा समाज सेवाको क्षेत्रमा सेवा पुर्याउँदै आउनु भएको छ । उषा गजलगायन प्रतियोगितामा द्वितीय, लक्ष्मीस्मृति साहित्य समाज नवलपरासीबाट लक्ष्मीस्मृति एव म नन्दकलास्मृति भाषा साहित्य सम्मान २०७०, भानुभक्त आचार्य द्विशतवार्षिकी समारोह समिति संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक तथा उड्डयन मन्त्रालय, नेपाल सरकारबाट भानुभक्त स्वर्ण पदक–२०७१, विश्व नारी नेपाली साहित्य पदक – २०७१बाट विभूषित भै सक्नुभएको छ ।
कृतिको संरचना–
यो कृतिआवरण पृष्ठ बाहेक ८६ पृष्ठमा सजिएको छ । विष्णु तिवारी उषाजीलाई गजल लेख्न प्रथम प्रेरणा प्रदान कर्ता उहाँका ठूलो बुबा स्वर्गीय नरपति देवकोटामा समर्पित यो कृतिमा गोकुल शर्मा तिवारीले प्रकाशकीय लेख्नुभएको छ भने गोविन्दराज विनोदीजीले भूमिका मार्फत यसकृतिको विश्लेषण गर्नुभएको छ । यसको मूल्य १५० रुपियाँ रहेको छ । यसमा ७० गजलहरू समावेश गरिुएका छन् । गजलहरू अधिकांस ५ शेरमा रचिएका छन् भने ४ र ६ शेरका गजलहरू पनि फाटपुटरूपमा पढ्न पाइन्छन् । गजलशरूको शीर्षकी करण गरिएको छैन ।
कृतिप्रति भूमिका, प्रकाशकीय र कृतिकारले राखेका धारणाहरू –
यो कृतिमा गोकुल शर्मा तिवारीले प्रकाशकीय लेख्नेक्रममा लेख्नुहुन्छ –'हामीले एकअर्कालाई लिनुदिनु केही पनि छैन, मात्र बाँचुन्जेल हाँसेर बाँचौं, एक बचन मीठो बोली साटौं भन्ने धारणा राख्ने सर्जक विष्णु तिवारी उषा दया, माया, अनुशासनका साथै कला र प्रतिभाकी खानी हुन् । ...... मैले उनलाई जीवन सङ्गििनी या मानवताको नाताले दिएको साथ, प्रेम प्रोत्साहन, स्वतन्त्रता र उनको मिहिनेत लगन र प्रतिभाको प्रतिफल नै हो यो यो कस्तो तलतल हो '? गोकुलजीको प्रकाशकीयमा पोखिएका उद्गारलाई विष्णुजीले आफ्नो हार्दिक आभारमा समर्थन जनाउनु भएको र दुवैको आपसी सहयोग र उषाजीको प्रतिभाको प्रतिफल नै यो कृतिको सिर्जना भएको कुरा पुष्टि हुन्छ । यस कृतिको भूमिका लेखनमा बरिष्ठ कवि तथा गजलकार गोविन्दराज विनोदीजीले लेख्नुहुन्छ –'चोखो नैसर्गिक प्रेम, प्रणयका साथै, राष्ट्रप्रेम, मानवताप्रेम र विश्वप्रेमकै सदाभिलाषा प्रकट गर्ने उषाका रचनाले, स्थानीयदेखि राष्ट्रिय हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय वाङ्मयिक परिवेशलाई समेत सम्बोधन गरेका छन्' । विष्णु तिवारी उषाले मेरो मनको तलतल भन्दै मनको भावनात्मक बहावको गतिशिलता असीमित रहेको र यसबाट नकरात्मक र सकरात्मक बर्णन गर्दै जीवनको परिभाषा दिने प्रयास गर्नुभएको छ । ' जीवन केवल पीडै पीडाको भकारी पनि त होइन । यसबाहेक जीवन उज्यालो हो, जीवन फूल हो, अनि जीवन मधुर धुन हो र हो मृदुल मुस्कान पनि' । यति धारणामात्र नरहेर संसारमा देखिएका विविधखाले घटनाक्रम विविध खाले विकृति र विसङ्गति,त्यसको लागि संघर्षरत मनहरूको दृश्य अवलोकनमा उषाजीको कलम दौडन थाल्दछ । उषाजीले आफ्नो गजल कृतिमा समेटिएका धारणा तथा भावनाका यथार्थतालाई प्रष्ट्याउने प्रयास गर्नुभएको छ तापनि गजल कृतिले समेटेका विविध धारणलाई यहाँ 'समीक्षकीय रूपमा अघि बढ्ने अनुमति चाहन्छु ।
गजलकृतिभित्र जीवनका दर्शनका कुराहरू
गजलकार उषाजीले जीवनका विविध पक्षमा आफ्ना भावनालाई प्रष्ट्याउने प्रयास गर्नु भए सरह उहाँको पहिलो गजलमा नै पीडादायी धारणालाई मार्मिकरूपमा पस्कनु भएको छ । मेरो धारणामा जीवन हाँसो र आँसुको मिश्रितरूप हो । यसै भित्र मानिसले बहुआयमिक कर्महरू गर्दछ । उषाजीले गजलमा आँसुको समुद्र नै बग्नु, व्यथाहरूको कुण्डमा, दक्षिणी ध्र्रुवमा, कलियुगमा, दुर्भाग्यको झुण्डमा, साथै, दुःखैदुःखमा डुवेको, जिउँदै जलेको, समयले छलेको, आफैलाई परेको, सिकारी आएर मन हरेको, आश रोप्दा पनि नफुल्दै झरेको आदि पीडादाइ कहानीलाई यहाँ दर्शाइएको छ । साथै नव उषा छरेको कहानी पनि सुनाउनु भएको छ –
ऋतुराज सुन्दर वसन्ती थुँगामा
नव 'उषा'छरेको कहानी सुनाउँछु ।
(गजल २, पृष्ठ १८)
गजल ४१मा पनि जीवनदर्शनका कथा पोखिएका छन्
कति आए कति गए, ऊ हेरिरहन्छ निरन्तर,
नदीको कलकल बग्ने पानीमा एउटा कथा छ
(गजल ४१, पृष्ठ ५७)
यो संसारमा आउने जानेक्रम जारी छ । कति आए कति गए कुनै लेखा जोखा छैन तर हरेक पाइला र हरेक निसानीमा कथा हुन्छ । त्यी कथाहरूको प्रकटीकरण नै एउटा इतिहास बन्न सक्छ भन्ने गजलकारको धारणालाई हेरौं –
जीवनको यात्रामा यात्रुहरू आउँछन् जान्छन्,
हर पाइला र हर निसानीमा एउटा कथा छ
(गजल ४१, पृष्ठ ५७)
जीवनमा सधैं अन्धकार मात्र रहदैन, उज्यालो पनि हुन्छ–
जब दिन ढल्दै जान्छ रात आउँछ अनि फेरि
उषाको झलमल्ल विहानीमा एउटा कथा छ ।
मानव जीवनमा यस्ता पीडादाइ घटना वाधा–व्यवधान आउँछन् । बाटो अवरोध हुन जान्छ तर यसमा आफू बिचलित नभै आफ्नो मार्गमा अघि बढ्नु पर्दछ, चुनौतीको सामना बल नभई बुद्धिले गर्नु पर्छ, जीवन एक यात्रा हो यसमा परेका व्यवधानमा दुःखित हुनुहुँदैन, एकता नै सफलताको सोपाान हो, लोभमोहमा फसेर विभाजित हुन नहुने र शरद्की 'उषा' जस्तै दसै दिशा किरण छरेर खुसी बाड्नु विवादित नहुनु भन्ने मार्गदर्शनको धारणा राखिएको छ –
जिन्दगीको बाटोमा कतै विचलित नहुनु
आउन सक्छन् बाधाहरू दिग्भ्रमित नहुनु
(गजल ३, पृष्ठ १९)
मानव जीवनका ओराली उकाली, पीरैपीरको भारी बोकेका मानव जीवनका कष्टकर क्षणहरू, जीवनमा भोग्न परेका आनन्दमय क्षण आदिलाई उषाजीले प्रष्ट्याउने प्रयासमा दृढताको साथमा उभिनु भएको छ ।
राष्ट्र अनि राष्ट्रियता –
आज देशमा राष्ट्र अनि राष्ट्रियतामा भएको प्रहार या राष्ट्र अनि राष्ट्रियताको बिल्ला भिरेर देशलाई नै विखण्डन गराउने तथा राज्यका हरेक अंङ्गमा आफ्नो भागबण्डा खोज्ने प्रवृतिप्रतिको बिरोधमा उषजीको कलम प्रवल भएर उठ्छ र प्रहार गर्न थाल्छ । राष्ट्र निर्माणको काम सजिलै हुन नसक्ने र त्यसको लागि भगिरथ प्रयत्नको खाँचो पर्ने यथार्थता सबैमा सर्वविदितै छ । देशमा आज घरभित्रका साना साना आपसी खिचातानी तथा द्वन्द्वलाई समाधान गर्न नसक्नेबाट राष्ट्र निर्माणको काम कसरी सुलभ हुन्छ भन्दै प्रश्न राखिएको छ –
घरभित्रका द्वन्द्व त मिलाउन सक्दैनौ हामी,
राष्ट्र बनाउने काम झन् सुलभ कहाँ हुन्छ र ?
(गजल ८ पृष्ठ २४)
आज सिङ्गो देश नै बिरामी परेको र यसो हुनको लागि सिष्टममै खरावी भएको धारणालाई उदाहरणमा हेर्न सकिन्छ–
सतीको श्राप लागेको हो कि
आज सिङ्गगो देश नै बिरामी छ ।
यो कस्तो विसङ्गति हो– उषा
लाग्छ सिष्टममै खरावी छ ।
(गजल ९ पृष्ठ २५)
आज राष्ट्रिय एकताको खाँचो छ–
के पूर्वर्, के पश्चिम, के उत्तर, के दक्षिण ?
हिमाल, पहाड, तराई, मधेसमा छ मेरो घर ।
(गजल १८ पृष्ठ ३४)
पृथ्वीनारायण शाहले रजौटालाई जितेर नेपालको राज्यलाई विशालरूप दिएका तर आज देशद्रोही बढ्ेपछि देशको मार्ग साँगुरिन गएको देशको अखण्डतामा आँच आउन थालेको राष्ट्र टुक्रिन नहुने आदि धारणाको साथै माता र माटोप्रति लेखिएको एक शेर पढौ –
न माता न माटो न भाषा न जाति
सड्यो लोक प्राय, बढे देशद्रोही
(गजल ६४ पृष्ठ ८०)
राष्ट्रप्रति समर्पित गजलहरूको सख्या कमि छैनन् र जति पढे पनि अघाइँदैन ।
नारीवादी चिन्तन –
'उषा'का गजलमा प्रसस्त नारीवादी चिन्तनले स्थान ओगटेको पाइन्छ । कतै त्याग, तपस्या, बलिदान, डोकोनाम्लो कुचो आदि के नारीका गहना हुन् भन्ने प्रश्न राखिएका छन् भने कतै आह्वान गरिएको छ–
हे ! वीराङ्गना हो बाँच्न सिक आफ्ना लागि
सधैंसधैं अरूकै निम्ति जीवन बाँचेका कुरा नलेख ।
(गजल १९,पृष्ठ ३५)
अस्मिता लुटिन दिनु नहुने, तारिफ पाएर मख्ख पर्न नहुने, नारीले त्याग तपस्या बलिदान धेरै गरेको,अब छुट्टै पहिचान अङ्कित गर्नु पर्ने, संस्कृतका नाममा थोपार्ने कुसंस्कारलाई नारी–आकाशबाटै बर्जित गर्नु पने, पढेका नारीहरूले पारिजात अनि देवकोटा भै व्यवहारमा उत्रनु पर्ने, मागेर नमिले खोसेरै भए पनि अधिकारको सुनिश्चित गर्नु पर्ने, आँसु पिउन नहुने, बर्बरता सहन नहुने रुढिवादलाई निरन्तरता दिन नहुने आदि धारणाले नारलिाई सवल बन्न र जागृत हुन आग्रह गरिएको छ –
उठ ब्यूँझ जाग हेर संसार रमाइलो छ, तर,
पाइलै पिच्छे तिमीले अपनाउनु छ सहजता ।
(गजल ५५पृष्ठ ७१)
प्रेमप्रणय र गजलकार –
हिजोको समयमा गजललाई प्रेमरसले भरिएको काव्य हो भनिन्थ्यो तर आज आएर गजलले विविध बाटो समाएको छ । आज आएर विविध विषयमा गजल लेखिने गरिएको छ तापनि गजलमा सिङ्गारिकता तथा प्रेमका धारणले प्रवल र सवल स्थान ओगटेको पाइन्छ । उषाजीको यस कृतिभित्र प्रेमप्रणयका धारणाहरू सुललित, सुसज्जित, सभ्य र भव्यरूपमा पोखिएको पाइन्छ ।मनमा के छ यो छुन पनि मिल्दैन, हृदयलाई धुन पनि मिल्दैन,अन्तरध्यान भएर पनि ससारलाई मायाप्रीति के हो देखाउन सकिदैन, जेलिएको मायाको बन्धनलाई फाल्न चाहेृ पनि फुन मिल्दैन, पल्भरको साथ माग्नेहरूसँग र चोखो यौवनको मिठास माग्नेहरूसँग होसियार हुनु पर्छ, मायामा तड्पिनुको मजा अर्कै हुन्छ, गधालाई गाई बनाउनु र पत्थरसँग पिरती लाउनु समान हो, मायाखोज्न मनभित्र पस्नुपर्छ, चरित्र पढ्न गाह्रो हुन्छ, प्रेममा पवित्रताको आवश्यक्ता पर्दछ, हेर्यौं तलका शेरहरू –
छुचो होस् नराम्रो होस् तर मन पविवत्र होस्
निर्मल निश्छल गङ्गाझै धड्कन पवित्र होस्
(गजल ५२, पृष्ठ ६८)
जब अमृततुल्य प्रेम जहरमा परिणत भयो
तब मनको मन्दिर खण्डहरमा परिणत भयो
(गजल ५९, पृष्ठ ७५)
प्रेमका उद्गारले भरिएको यो कृतिमा गजलकारले कल्पनामा भए पनि हमेसा, जुनेली बनी, पिरती लाउनेगरी, सही जिन्दगीमा भेट हुन नसके पनि रोज भेटाउनु हजारौं जुनी गाएको गीत गाउँदै प्रभापुञ्ज फैलाउँदै आउनु यथार्थतामा नभए पनि कल्पनामा आउनुु भन्ने आग्रह गरिएको छ ।
युद्ध र गजलकार –
साहित्य समाजको दर्पण हो । समाजमा घटेका घटनाबाटै साहित्यको सिर्जना हुने हो । देशले भोगेको त्यो अमानवीय युद्धको पीडामा उषाजीको कलम पनि सलबलाएको छ –
किन मौन छ यो युग घाइते हुँदा पनि
डराएको छु विचार र युद्धको रगत देखेर
(गजल ३४, पृष्ठ ५०)
प्राकृतिक सौन्दर्य र गजलकार –
गजलमा प्राकृतिक सौन्दर्यलाई राम्रोसँग सजाइएको छ । वातावरणीय सौन्दर्य तथा पवित्रतालाई जोड्दै गजलकार लेख्छिन् –
हिमाल झर्ना चन्दन चाँदनी पीपल पारिजातसरि
हामीले सास फेर्ने देशको वातावरण पवित्र होस्
गजल ५२, पृष्ठ५८)
शान्तिको खोजी तथा बुद्धको स्मरण गरेका गजलहरू पनि हामीले पढ्न पाउँछौं । मानव भई मानवताको व्यवहार गर्नु पर्ने दानवीय व्यवहार हुनूनहुने, साहित्यमा राहु, केतु, शनि घुसेको, पैदा हुन गएको खाडलले साहित्यिक गोष्ठि पनि वेकार लाग्ने भएको, भ्रष्टचारको बजार नफेरिएको, दुर्योधन, दुशासन र रावणहरूको मौजुदाले अस्मिताको व्यपार नफेरिएको, आजको संसारमा पैसाले सबैथोक हुने, कर्मपथ भरिका काँडा हटाएर अगाडि बढ्नु पर्ने, कायरता त्याग्नु पर्ने, सियो बनी छिर्ने र हात्ती बनी निस्कने मानव प्रवृत्ति, प्रतिभाको खोजी,आदि सामाजिक विकृति विसङ्गति आदि धारणालाई गजलबाट प्रष्ट्याउने प्रयास भएको छ ।
शीर्षकको सान्दर्भिकता–
तलतलको अर्थ हुन्छ अम्मलको सेवन गर्ने इच्छ्या तथा अम्मल सेवन गर्न नपाएर चल्ने छटछटी । उषाजीमा समाजमा देखिएका विविध खाले कर्म तथा व्यवहार समाजिक यथार्थताको कारणले गर्दा छटपटी चल्छ र यी सबै विषयबस्तुलाई ओकेल्ने कर्मको लागि उहाँको कलम चल्छ र यो कृतिको सिर्जना हुन्छ । गजल ६१मा उहाँले शीर्षको सार्थकता पोख्नुभएको छ । अनयासै बहकाउने, पलपलमै रसाउने, ढुकढुकी नै बढाउने, सुन भेटे हीरा खोज्ने, हीरा भेटे मोती खोज्ने, खोजेर नअघाउने, घरि सपना देखाउने, घरि सम्झना दिलाउने, रात दिन सताउने, पूर्व पश्चिम उत्तर दक्षिण कल्पनामा नचाएर पागलसरि बनाउने यो कस्तो तलतल हो भन्दै उहाँ लेख्नुहुन्छ –
अँधेरी रातपछि सधैं नव 'उषा' उदाउँछिन्
नजर भोलिमै लाउने यो कस्तो तलतल हो ।
गजल सिधान्त, लय, भाषाशैली र गजलकृति–
गजलकृति गजल सिधान्तमा आधारित रहेर सिर्जित भएको छ ।प्राय सबै गजलमा तखल्लुसको प्रयोग भएको काफियाको सुसंयोजन गरिएको भावनाले भरिएको, विम्ब–प्रतिकले सजिएको, सामाजिक यथार्थ घटनामा आधारित भै रचिएको, सबै गाउन सकिने खालका सरल र सहज भाषामा रचिएको छ गजल कृति । गजल कृति पठन योग्य, मनन् योग्य, अनुकरणीय छ ।
अन्त्यमा गजल कृतिमा भएका प्राय सबै गजलका धारणा भावना, यथार्थतालाई केलाएर माथि नै पस्किसकेको हुँदा अरू थपमा उषाजीको साहित्यिक यात्रा सुखमय रहोस् नयाँ नयाँ सिर्जनाले पाठकको मन वहलाओस, प्रकाशोमुख कृति अत्यचारका डोबहरू (कवितासङ्ग्रह) र महेफिल(हिन्दी गजलसङ्ग्रह)मा पनि चाँडोभन्दा चाँडो विवेचना गर्न पाउँ भन्ने अभिलाषा राख्दै, उषाजीको भावी लेखनमा तृब्रताको कामना गर्दै बिदाइ चाहन्छु ।
सदानन्द अभागी
धन्यवाद,
२०७२ साल जेठ महिनाको १२ गते, कावासोती नगर पालिका वडा नं ७ शान्तिचोक, नवलपरासी
No comments:
Post a Comment